CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. YÊU CẦU SINH THÁI CỦA CÂY HỒ TIÊU 1. Điều kiện khí hậu * Phân bố ñịa lý Hồ tiêu mọc hoang ở rừng thường xanh nhiệt ñới bang Tây Ghats và vùng phụ cận, thường là ở vùng ñồng bằng và ít khi ñược tìm thấy ở ñộ cao trên 1500m. Ở vùng Châu Á-Thái Bình Dương, hồ tiêu ñược trồng nhiều ở Ấn Độ, Hải Nam (Trung Quốc), Indonesia, Malaysia, Sri Lanka, Thái Lan, Việt Nam và một ít ở Campuchia.
Ngoài vùng này hồ tiêu còn ñược trồng phổ biến ở Brazil và Madagascar [55]. Ngay cả ở vùng nhiệt ñới, cây tiêu thường ñược trồng tập trung ở những nơi có khí hậu nóng, ẩm. Yêu cầu ñặc trưng về mặt khí hậu của cây hồ tiêu là lượng mưa khá, nhiệt ñộ không thay ñổi nhiều, ẩm ñộ cao, ñộ dài ngày không chênh lệch nhiều giữa các mùa trong năm. Chevalier (1925) cho rằng hồ tiêu là cây trồng vùng xích ñạo ẩm, thường ít khi vượt quá vĩ ñộ 15o Bắc và Nam.
Tuy nhiên Biard và Roule (1942) tranh luận là hồ tiêu vẫn ñược trồng ở Quảng Trị và Nghệ An vùng Trung Bộ, ở vĩ ñộ trên dưới 200. Ở Quảng Trị tiêu sinh trưởng tốt, trong khi ở Nghệ An tiêu phát triển có chậm trong mùa ñông (trích dẫn từ Nguyễn Tăng Tôn và cộng sự, 2005 ) [21]. Hiện nay hồ tiêu ñược trồng nhiều ở các nước nằm trong vùng xích ñạo trong khoảng từ 200 vĩ Bắc và Nam. Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Srilanka, Madagascar, Brazil là các nước có diện tích và sản lượng hồ tiêu ñáng kể.
Tại Việt Nam, hồ tiêu ñược trồng phổ biến từ tỉnh Quảng Trị trở vào phía Nam, thích hợp ở ñộ cao 800 m, lên cao hơn tiêu phát triển kém [21]. * Nhiệt ñộ Hồ tiêu thích nghi tốt với khí hậu ôn hoà, không chịu ñược nhiệt ñộ thay ñổi nhiều, nhiệt ñộ thấp nhất khoảng 10 0C, thích hợp nhất trong khoảng 20 - 30 0C, nhiệt ñộ ñất ở ñộ sâu 30 cm trong khoảng 25 - 28 0C [54]. 4 * Lượng mưa Hồ tiêu thích hợp trong ñiều kiện mưa ñều, lượng mưa hàng năm trong khoảng 1.000 mm, lượng mưa lý tưởng cho cây tiêu sinh trưởng và phát triển là 1.500 mm, tuy nhiên cây tiêu vẫn sinh trưởng và phát triển bình thường trong vùng ít mưa nhưng phân bố ñều. Phân bố lượng mưa, tình trạng thoát nước và khả năng giữ ẩm của ñất ñóng vai trò quan trọng ñối với cây tiêu hơn là tổng lượng mưa.
Lượng mưa khá là ñiều thuận lợi nếu ñất thoát nước tốt, ngược lại tiêu dễ bị bệnh. Khô hạn cũng là một yếu tố giới hạn sinh trưởng và phát triển của cây tiêu [17]. * Ẩm ñộ Khí hậu nóng ẩm là ñiều kiện thích hợp cho sinh trưởng và phát triển của cây tiêu nhưng ẩm ñộ cao liên tục lại hạn chế sinh trưởng cây tiêu và tạo ñiều kiện cho sâu bệnh phát sinh. Cây tiêu chịu ñược ẩm ñộ khoảng 63 % trong mùa khô và 98 % trong mùa mưa [55].
* Ánh sáng Tiêu là cây ưa bóng trong giai ñoạn cây con, ánh sáng tán xạ thích hợp cho yêu cầu sinh trưởng, phát dục và phân hoá mầm hoa. Giai ñoạn tiêu ra hoa ñậu quả, nuôi quả ñến khi quả chín cây tiêu cần nhiều ánh sáng [17], [22]. Việc có ñủ ánh sáng trong giai ñoạn nuôi quả giúp giảm rụng quả non và tăng dung trọng hạt tiêu [61]. * Chế ñộ gió: Cây tiêu thích hợp với môi trường lặng gió và gió nhẹ.
Điều kiện ñất ñai Theo Phan Hữu trinh và cộng sự (1988) [22], Phan Quốc Sủng (2000) [17] và Sadanandan (2000) [55] ñất thích hợp cho cây tiêu cần có các ñặc tính: * Lý tính: Tầng ñất canh tác trên 80 cm, có mực nước ngầm sâu trên 2 m, tơi xốp, có khả năng giữ nước tốt, thành phần cơ giới từ nhẹ ñến trung bình, dễ thoát nước vào mùa mưa; * Hoá tính: pH 5,5 - 6,5, tối thiểu 4,5 nhưng cần bón vôi ñể nâng lên trên 5, giàu N, K và Mg, khả năng trao ñổi cation ở mức 20 - 30 meq/100g ñất, tỉ lệ 5 C/N ở tầng ñất canh tác cao (15 - 25). Ở Ấn Độ tiêu ñược trồng trên ñất Alfisols (70 %), Mollisol (10 %), Oxisols (6 %) và Entisols (4 %) (trích dẫn từ Sadanandan, 2000) [55]. Có thể trồng tiêu trên nhiều loại ñất khác nhau với yêu cầu: Đất dễ thoát nước, ñộ dốc dưới 5 %, không bị úng ngập; tầng canh tác dày trên 70 cm, mạch nước ngầm sâu hơn 2 m; ñất giàu mùn, thành phần cơ giới nhẹ ñến trung bình, pHKCl 5 - 6 [15]. GIỐNG HỒ TIÊU Cây hồ tiêu (Piper nigrum L.) thuộc họ Piperaceae, có nguồn gốc từ bang Tây Ghats (Ấn Độ), có lẽ ñã ñược trồng cách nay khoảng 6000 năm [56], [53].
Tuy nhiên Chevalier (1925) cho biết cây tiêu chắc chắn l.à cây bản ñịa ở Đông Dương, bằng chứng là Balanca ñã tìm thấy tiêu dại ở vùng núi Ba Vì, miền Bắc Việt Nam. Ở Campuchia, người Stiêng ñôi khi cũng thu hoạch tiêu trong rừng (trích dẫn từ Nguyễn Tăng Tôn và cộng sự, 2005) [21]. Các giống tiêu trồng có thể có nguồn gốc từ các giống tiêu mọc hoang, ñược thuần hoá và tuyển chọn qua rất nhiều ñời trong khoảng thời gian dài. Trong số hơn 100 giống tiêu ñược biết ñến, có một số giống ñã và ñang dần mất ñi trong sản xuất bởi nhiều lý do, chẳng hạn bị loại bỏ vì nhiễm nặng sâu bệnh hại, nhất là bệnh chết nhanh, chết chậm và tuyến trùng, các giống tiêu bản ñịa dần dần ñược thay thế bằng một vài giống tiêu cao sản trong sản xuất ñại trà [53].
Việc phân ñịnh giống dựa vào phân tích nhiễm sắc thể rất tốn kém và không phải lúc nào cũng có ñiều kiện thực hiện. Viện Nghiên cứu Tài nguyên Di truyền Thực vật Quốc tế ñưa ra bảng chỉ dẫn dựa vào các chỉ tiêu hình thái ñể nhận diện giống tiêu, bao gồm 29 chỉ tiêu về thân, lá và các ñặc tính sinh trưởng, 30 chỉ tiêu về gié và quả (hạt tươi) và sáu chỉ tiêu về hạt (trích dẫn từ Nguyễn Tăng Tôn và cộng sự, 2005) [21]. 6 Ravindran và cộng sự ñã tiến hành phân tích hợp phần chính (principal component analysis) ñể phân ñịnh nhóm giống hồ tiêu, xác ñịnh ñược tám hợp phần chính bao gồm: 1. Chỉ số kích thước lá, chiều dài lá, chiều rộng lá 2.
Độ dày lá, ñộ dày biểu bì dưới lá, ñộ dày biểu bì trên lá 3. Tỉ lệ chiều dài lá/chiều dài gié, chiều dài gié, chiều dài cuống gié 4. Chiều dài và chiều rộng tế bào bảo vệ (guard cell) 5. Kích thước quả và hình dạng quả 6.
Hình dạng lá và phía gốc lá 7. Tần suất khí khổng và mật ñộ diệp lục 8. Hình dạng lá ở cành cho quả và hình dạng lá ở cành bò (dây lươn) Trong 51 giống ñược phân tích, kết quả cho thấy có 28 giống nằm chung một nhóm, và ñiều ñáng lưu ý là Panniyur 1 nằm vào một nhóm riêng (trích dẫn từ Ravindran và cộng sự, 2000) [53]. Kết quả ñiều tra trong sản xuất ñược tiến hành bởi Viện Nghiên cứu cây Gia vị Ấn Độ cho thấy chỉ riêng ở Ấn Độ ñã có 38 giống tiêu ñược trồng phổ biến và 63 giống khác ñược phát hiện [42].
Viện Nghiên cứu Gia vị Ấn Độ ñã tiến hành chương trình tuyển chọn và lai tạo giống hồ tiêu từ năm 1953 với mục ñích chọn tạo ñược các giống tiêu có khả năng cho năng suất cao và kháng ñược sâu bệnh. Viện ñã ñưa vào sản xuất giống tiêu lai Panniyur-1 cho năng suất cao và chống chịu tốt bệnh chết nhanh, và ñang khu vực hoá hai giống Panniyur-2 và Panniyur-3. Hiện IISR ñang trồng bảo quản và theo dõi tập ñoàn 2.300 ký hiệu giống bao gồm cả 940 ký hiệu tiêu hoang dại [43]. Sim và cộng sự (1993) cho biết có ba giống tiêu ñược trồng nhiều ở Malaysia, trong ñó Kuching là giống ñược trồng phổ biến nhất, cho năng suất khá cao nhưng dễ nhiễm bệnh chết nhanh (do nấm Phytophthora sp.
Năm 1988 và năm 1991, trung tâm Sarawak ñã phóng thích thêm hai giống là Semongok perak và Semongok emas. Hai giống này cho quả sớm sau khi trồng và kháng 7 ñược bệnh thán thư, ngoài ra Semongok emas còn có ưu ñiểm ra hoa tập trung, chín ñồng ñều hơn, chỉ cần thu hoạch 2-3 lần, so với Kuching phải thu 4-6 lần. Semongok perak tuy có phẩm chất thơm ngon, năng suất cao trong những năm ñầu kinh doanh nhưng kém bền vững sau vụ thứ ba vì dễ nhiễm bệnh chết nhanh (trích dẫn từ từ Paulus and Wong, 2000) [50]. Ở Indonesia, bên cạnh giống Bangka cho năng suất cao và ñược trồng phổ biến, còn có giống Belangtoeng cho năng suất trung bình, ba giống chống chịu tốt bệnh chết nhanh là Banjarmasin, Duantebei và Merefin, và hai giống chọn lọc cho năng suất cao ñược phổ biến trong sản xuất giữa thập niên 1990 là Natar 1 và Natar 2 (trích dẫn từ Nguyễn Tăng Tôn và cộng sự, 2005) [21].
Tại Việt Nam, giống hồ tiêu ñược nhập nội, chọn lọc và phát triển nhiều trong thập niên 1940 - 1950 [17], [22]. Kể từ thập niên 1960 công tác nghiên cứu về giống tiêu không ñược tiến hành liên tục. Năm 1947, giống Lada Belangtoeng có nguồn gốc Indonesia ñược nhập vào nước ta từ Madagascar, ñược xem là giống có nhiều triển vọng và có khả năng chống bệnh thối rễ [22]. Năm 1950, Nha Khảo cứu và Sưu tầm Nông Lâm Súc Miền Nam Việt Nam ñã khảo nghiệm việc trồng tiêu trên cao nguyên Bảo Lộc có ñộ cao trên 500m so với mặt biển [1].
Sau sáu năm khảo nghiệm tác giả này ñã khẳng ñịnh tiêu hoàn toàn có thể sinh trưởng phát triển tốt, cho năng suất khá cao dưới ñiều kiện khí hậu cao nguyên nước ta. Đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển của sáu giống tiêu: Srechea, Kampot (từ Campuchia), tiêu Quảng Trị, tiêu Sơn (Pleiku), tiêu Di Linh và giống Lada Belangtoeng, tác giả ñã kết luận giống Lada Belangtoeng tỏ ra hợp khí hậu vùng Bảo Lộc, sinh trưởng khỏe, ít bệnh tật, chùm tiêu dài, thơm cay, năm giống còn lại ít thích hợp hơn. Năm 1960 giống Lada Belangtoeng ñược ñưa ra trồng ở Quảng Bình, Vĩnh Linh và giống cũng tỏ ra thích nghi với khí hậu vùng này, có nhiều ưu ñiểm về sinh trưởng, năng suất và chống ñỡ bệnh tật hơn giống Quảng Trị [26]. Theo Trần Văn Hoà và cộng sự, (2001) [7] các giống tiêu có triển vọng 8 phát triển ở nước ta gồm giống Sẻ ñịa phương vùng Đông Nam Bộ, các giống nhập từ Campuchia qua ñường Hà Tiên là Sréchéa, Kamchay, Kampot, Kep, giống Lada Belangtoeng từ Indonesia và Panniyur-1 từ Ấn Độ.