MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài “Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam quy định thì CDĐL và nhãn hiệu là 02 đối tượng bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp cơ bản nhất đối với các sản phẩm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp liên quan đến yếu tố địa danh và vùng địa lý được chỉ dẫn, đây là một giải pháp bảo vệ tài sản trí tuệ quan trọng được Việt Nam sử dụng và khai thác trong thời gian qua. Theo nhận định của ThS. Lưu Đức Thanh, nguyên Giám đốc Trung tâm Thẩm định Chỉ dẫn địa lý và Nhãn hiệu quốc tế thì “Việc bảo hộ sản phẩm gắn với các tên gọi liên quan đến địa danh, điều đó cũng đồng nghĩa với việc các sản phẩm này gắn với danh tiếng, chất lượng của cộng đồng địa phương.
Chính vì vậy, trong thời gian qua thương hiệu cộng đồng đã trở thành công cụ cho phép sản phẩm của khu vực nông thôn được bảo tồn và tăng cạnh tranh cho nông sản Việt Nam”. [1]” “Trước xu thế chung của thị trường hiện nay đòi hỏi sản phẩm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp phải có nguồn gốc, chỉ dẫn xuất xứ rõ ràng, vì vậy công tác xây dựng nhãn hiệu cho các sản phẩm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp chủ lực, đặc trưng nhận được sự quan tâm rất lớn của các địa phương trên cả nước. Không nằm ngoài xu thế chung của cả nước, tại Đồng Tháp, bên cạnh việc triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm đảm bảo các sản phẩm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp đặc thù và chủ lực thực hiện kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc như: quy hoạch vùng sản xuất tập trung, quy mô lớn, áp dụng tiến bộ khoa học và kỹ thuật, đăng ký mã vùng trồng và mã xưởng,… thì việc đăng ký xác lập quyền sở hữu công nghiệp cho các sản phẩm hàng hóa, đặc biệt là các nông sản chủ lực, đặc thù của tỉnh (trong đó chú trọng các nông sản như lúa, gạo, xoài, sen, hoa kiểng) dưới hình thức NHTT, NHCN trong những năm qua đã được Tỉnh rất quan tâm, tạo nhiều điều kiện để phát triển. Tính đền hết năm 2021, toàn tỉnh có 16 NHCN, 03 NHTT 1 ThS.
Lưu Đức Thanh (2019) xây dựng, quản lý và phát triển CDĐL, NHCN và NHTT; 1 được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ; công tác đăng ký xác lập quyền đã bao gổm hầu hết các nông sản đặc thù của Tỉnh.” “Bên cạnh các kết quả đạt được trong công tác xây dựng thương hiệu cộng đồng các ngành hàng nông sản chủ lực này còn chưa đồng bộ, thiếu liên kết chặt chẽ từ quá trình sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Thực tế nông sản tỉnh Đồng Tháp vẫn tồn tại những thách thức và điểm yếu nghiêm trọng cần sớm khắc phục và giải quyết đó là khả năng cạnh tranh của các sản phẩm nông nghiệp kém do chủng loại sản phẩm chưa đa dạng, thiếu nhãn hiệu để nhận diện, chưa có truy xuất nguồn gốc, chưa có thương hiệu trên thị trường. Đồng Tháp đã bước đầu thành công với việc xác lập quyền bảo hộ CDĐL Cao Lãnh cho sản phẩm xoài và đã xuất khẩu sang thị trường Mỹ, Nhật, Hàn Quốc. Tuy nhiên, hiện nay Đồng Tháp còn rất nhiều nông sản đặc trưng, chủ lực đã quảng bá hình ảnh vùng đất Sen hồng như sản phẩm Sen Tháp Mười, quýt Hồng lai Vung, Hoa kiểng Sa Đéc, nhãn Châu Thành, Ớt Thanh Bình với mẫu mã, bao bì nhãn mác và chất lượng được thị trường trong nước đón nhận, cho nên việc bảo hộ và phát triển nhãn hiệu và CDĐL các sản phẩm này là rất cần thiết.
Ngoài ra, tại Đồng Tháp thời gian qua đã có nhiều trường hợp xâm phạm quyền SHTT về NH, CDĐL đối với một số nông sản như Xoài Cao Lãnh, Sen Tháp Mười, Ớt Thanh Bình … mặt dù các ngành hàng nông sản này đã được đăng ký bảo hộ quyền SHTT. Trong năm 2022, tỉnh Đồng Tháp đã xử lý 25 vụ (tăng 05 vụ so với năm 2021) xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (xâm phạm nhãn hiệu được bảo hộ) với tổng số tiền phạt là 340,5 triệu đồng (tăng 41,5 triệu đồng so với năm 2021[2]. Điều này đã gây ảnh hưởng đến danh tiếng, chất lượng mặt hàng nông sản này làm giảm uy tín cũng như việc xuất khẩu nông sản của địa phương gặp khó khăn, cụ thể: Đối với ngành hàng Xoài, nhãn hiệu “Xoài Cao Lãnh” đã bị một Công ty có địa chỉ tại tỉnh Long An (Công ty Hoàng Phát Fruit) theo Công văn số 2080/CAT- 2 Báo cáo số 50/BC-UBND ngày 20/01/2023 của Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp về kết quả hoạt động triển khai chiến lược SHTT đến năm 2030 năm 2022 trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp. 2 ANKT ngày 30/12/2021 của Công an tỉnh Đồng Tháp về việc Nhật Bản thông báo ngừng nhập khẩu xoài cát chu.
Những vi phạm đó đã trực tiếp ảnh hưởng đến việc xuất khẩu xoài sang thị trường Nhật nói riêng và danh tiếng xoài Cao Lãnh nói chung. Điều này cho thấy việc đăng ký bảo hộ NH hay CDĐL ra nước ngoài cho sản phẩm xoài Cao Lãnh (Đồng Tháp) là một nội dung cần được đánh giá và ưu tiên thực hiện. Đối với ngành hàng Ớt, đây là mặt hàng xuất khẩu nhiều sang Trung Quốc. Tuy nhiên theo đơn khiếu nại của một doanh nghiệp mua bán ớt tại huyện Thanh Bình tỉnh Đồng Tháp (Công ty Dũng Ớt tại huyện Thanh Bình, Đồng Tháp) đã bị một thương nhân mạo danh công ty xuất khẩu ớt sang Trung Quốc tại cửa khẩu Lào Cai.
Tuy nhiên Công ty Dũng Ớt chưa được cấp văn bằng bảo hộ NH mà chỉ ở giai đoạn được Cục SHTT chấp nhận đơn (nộp đơn ngày 25/10/2021) và đang trong quá trình thẩm định nội dung đơn, nên cũng đã ít nhiều làm giảm căn cứ pháp lý để ngăn chặn, răng đe xử phạt các hành vi xâm phạm NH. Đây cũng là một vấn đề thách thức về việc quản lý SHTT cần được quan tâm, đặc biệt là việc đăng ký xác lập quyền đối với NH, CDĐL và các biện pháp quản lý chặt chẽ các đối tượng này cho các ngành hàng nông sản chủ lực của địa phương nhằm ngăn chặn các hành vi giả mạo, xâm phạm quyền, làm giảm uy tín, thương hiệu nông sản, từ đó góp phần bảo vệ và nâng cao giá trị kinh tế cho ngành hàng nông sản chủ lực của Tỉnh. “Đã có nhiều tác giả nghiên cứu các vấn đề về bảo hộ quyền Sở hữu trí tuệ tổng quan như: ThS. Lưu Đức Thanh “Xây dựng, quản lý và phát triển CDĐL, NHCN và NHTT”; “Pháp luật Việt Nam về bảo hộ nhãn hiệu tại biên giới và một số giải pháp” NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2010 do PGS.TS Nguyễn Bá Diến làm chủ biên; TS.
Vũ Tuấn Hưng, Thực trạng và giải pháp quản lý Nhà nước về tài sản trí tuệ vùng Tây Nguyên trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay; Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Đại học quốc gia năm 2002 “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo hộ nhãn hiệu hàng hóa, nhãn hiệu dịch vụ trên thế giới và phương hướng hoàn thiện pháp luật Việt Nam về bảo vệ nhãn hiệu hàng hóa, nhãn hiệu dịch 3 vụ” của TS. Nguyễn Thị Quế Anh. Các nghiên cứu trên đã trình bày các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ dựa trên các điều luật quốc tế và trong nước. Tuy nhiên đến nay chưa có nghiên cứu nào nghiên cứu riêng về việc bảo hộ và phát triển nhãn hiệu, CDĐL đối với nông sản chủ lực tỉnh Đồng Tháp.” Xuất phát từ những vấn đề trên cho thấy để phát triển thương hiệu của nông sản chủ lực Đồng Tháp thì việc xây dựng,“quản lý và phát triển nhãn hiệu, CDĐL cho nông sản tỉnh Đồng Tháp là hết sức cần thiết”.
Vì vậy, tôi chọn nội dung “Bảo hộ nhãn hiệu, CDĐL đối với nông sản chủ lực tỉnh Đồng Tháp” đề tài nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế. Với mục tiêu“nghiên cứu khoa học nhằm xây dựng và phát triển thương hiệu nông sản chủ lực tại tỉnh Đồng Tháp thông qua việc xây dựng và phát triển nhãn hiệu, CDĐL cho nông sản chủ lực tỉnh Đồng Tháp. Các công trình nghiên cứu có liên quan” 2. Các công trình nghiên cứu ngoài nước” Trên thế giới đã có những công trình nghiên cứu và ấn phẩm về nhãn hiệu, chỉ dẫn nổi tiếng như: (1) Trên thế giới, “Tổng quan về sở hữu trí tuệ và các nước đang phát triển” của Hiệp hội Nathan (2003) đã chỉ ra“sở hữu trí tuệ”là gì, vai trò của sở hữu trí tuệ đối với phát triển kinh tế xã hội, và hệ quả của việc không có các biện pháp“bảo vệ tài sản trí tuệ”, hiện nay các nước đang phát triển phải đối mặt với một số vấn đề gì về“sở hữu trí tuệ, bên cạnh đó” nghiên cứu cũng chỉ ra khung pháp lý để bảo vệ sở hữu trí tuệ, cách thức hỗ trợ kỹ thuật để bảo vệ tài sản trí tuệ dựa trên nhu cầu và lợi ích của địa phương.
Bài viết “Khía cạnh kinh tế của sở hữu trí tuệ: một định hướng cho nghiên cứu tương lai” của Padraig Dixon và Christine Greenhalgh (2002) đều có những phân tích về vai trò của tài sản trí tuệ trong đổi mới hệ thống cũng như vai trò của tài sản trí tuệ trong nền kinh tế nói chung; quyền cũng như giá trị của“quyền sở hữu trí tuệ dưới góc độ kinh tế.”Đồng thời đã đưa ra các xem xét về hoạt động“quản lý sở hữu trí tuệ nói chung trong đó có”vai trò của nhà nước. 4 (2) Tài liệu “Trung tâm thương mại quốc tế UNCTAD/WTO tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới những điều cần biết về sở hữu trí tuệ: Tài liệu hướng dẫn dành cho các doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ Geneva: ITC/WIPO, 2004”.