CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỈ DAN DIA LÝ VÀ BẢO HO CHỈ DẪN ĐỊA LÝ 1. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ CHỈ DAN DIA LÝ 1. Khái niệm chỉ dẫn nguồn gốc địa lý Chỉ dẫn địa lý theo nghĩa đơn giản là dấu hiệu để chỉ dẫn đến một khu vực địa lý cụ thể với các yếu tố tự nhiên, xã hội, kinh tế, dân cư. Từ xa xưa, ở những khu vực giao lưu thương mại phát triển, việc sử dụng những dấu hiệu chỉ dẫn về nguồn gốc địa lý của hàng hóa để phân biệt các sản phẩm trên thị trường đã rất phổ biến và có ý nghĩa quan trọng.
Do sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa, những hàng hóa thông thường như các sản phẩm nông nghiệp, thủ công nghiệp. ngày càng tham gia nhiều vào thị trường khu vực và quốc tế. Những dấu hiệu chỉ dẫn xuất xứ địa lý của hàng hóa là những loại nhãn mác ra đời sớm nhất để phân biệt sản phẩm của những người sản xuất ở các vùng khác nhau. Từ thời Trung Cổ, các phường hội sản xuất đã sử dụng những dấu hiệu liên quan đến địa lý như là phương tiện để phân biệt những sản phẩm được sản xuất ở những địa phương khác nhau [88].
“Nhiều thị trấn đã trở nên nổi tiếng bởi những sản phẩm do những người thợ thủ công lành nghề ở đó làm ra như cái tên Sheffield nổi tiếng bởi các sản phẩm dao kéo.” hay “đồ thuỷ tinh MURANO để chi dẫn cho sản phẩm thuỷ tinh sản xuất ở đảo Murano gần Venice, Italy” [88]. Trong cuộc cạnh tranh để giành thị phần trên thương trường, hiển nhiên là những sản phẩm được sản xuất từ những khu vực địa lý đặc biệt sẽ có ưu thế và được ưa chuộng hơn những sản phẩm đến từ những khu vực khác do có những đặc tính và chất lượng ưu việt. Với sự phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, việc sử dụng các loại chỉ dẫn thương mại với mục đích để phân biệt sản phẩm của nhà sản xuất này với những người sản xuất khác có xu hướng ngày càng mở rộng. Kết quả là nhiều tên địa lý thông thường đã trở thành những chỉ dẫn trong thương mại, được người sản xuất sử dụng như một lợi thế trong kinh doanh.
Nhiều thế kỷ qua, những tên gọi nổi tiếng gắn liền với các sản phẩm có chất lượng cao và được ưa chuộng như: Champagne, Bourdeaux, Burgundy cho rượu vang; Cognac, Scotch Wisky. cho rượu mạnh; Roquerfort cho pho mát; Darjeeling cho chè; Swiss cho Socola hay Swiss made cho đồng hồ; Budwei cho bia; Parma cho giam bông. đã trở nên quen thuộc va phổ biến trên thế giới. Đầu tiên, những người sản xuất, kinh doanh sử dụng các dấu hiệu này để “phân biệt nguồn gốc của sản phẩm” [56].
Chức năng xác định “nguồn gốc” có thể có nhiều nghĩa dựa vào từng ngữ cảnh khác nhau. “Nguồn gốc” có thể mang ý nghĩa xác định người tạo ra sản phẩm ở một ngữ cảnh này, và ở ngữ cảnh khác mang ý nghĩa xác định nơi sản phẩm được sản xuất. Cả hai cách hiểu này đều ảnh hưởng đến quyết định của khách hàng khi lựa chọn sản phẩm. Giống như nhãn hiệu hoặc các chỉ dẫn thương mại khác, chỉ dẫn nguồn gốc địa lý là một trong những dấu hiệu để xác định nguồn gốc của sản phẩm, hàng hóa trên thị trường.
Tuy nhiên, đặc điểm của nhãn hiệu và chỉ dẫn nguồn gốc địa lý khác nhau. Nếu như nhãn hiệu có thể là những dấu hiệu bất kỳ để phân biệt hàng hóa của người sản xuất này với người sản xuất khác thì chỉ dẫn nguồn gốc địa lý bắt buộc phải là những dấu hiệu có ý nghĩa về mat địa lý và có chức nang chỉ định đến một địa danh nhất định. Các chi dẫn nguồn gốc địa lý nói chung thường là những dấu hiệu để gọi tên hay mô tả về một khu vực địa lý nào đó. Các dấu hiệu này có thể là tên gọi của một quốc gia, một khu vực hay một vùng lãnh thổ của quốc gia; nó cũng có thể là những hình ảnh mô tả một địa danh quen thuộc nào đó: một ngọn núi, thung lũng, hay sông, hồ.
như hình ảnh núi Matterhorn của Thụy Sĩ; hay những biểu tượng có khả năng chỉ ra nguồn gốc của hàng hóa như Tháp Effel gợi đến nước Pháp; biểu tượng lá phong gợi đến Canada. mà không cần viết tên nơi xuất xứ của nó. Thậm chí, có quan điểm cho rằng ngay cả tên của những nhân vật nổi tiếng cũng được sử dụng để chỉ dẫn về một địa danh gắn với họ như: “Mozart và hình ảnh của ông cũng mang đến sự liên tưởng về nước Áo; hay rượu Napoleon chỉ dẫn đến nước Pháp” [88]. Như vậy, người sản xuất có thể sử dụng các dấu hiệu mang tính địa lý cho hàng hóa của mình để phân biệt với hàng hóa của người khác.
Trong những trường hợp này, chưa có sự phân biệt giữa nhãn hiệu và các chỉ dẫn nguồn gốc địa lý. Như vậy, có thể xem xét theo nghĩa rộng, chỉ dan nguồn sốc địa ly là những dấu hiệu liên quan đến địa lý, được sử dụng cho hàng hóa để phan biệt sẵn phẩm của các nhà sản xuất khác nhau. đến từ những vung miền khác nhau trên thị trường. Dan dan, bên cạnh chức nang phan biệt sản phẩm của những người sản xuất khác nhau, các nhà sản xuất còn muốn sử dụng những chỉ dẫn nguồn gốc địa lý để giới thiệu về nơi hàng hóa được sản xuất ra.
Để tăng sự hấp dẫn, thu hút khách hàng bởi danh tiếng của địa phương nơi mình sản xuất, các thương gia thường sử dụng trên hàng hóa những dấu hiệu đặc trưng của vùng, miền nơi hàng hóa được tạo ra như tên gọi, biểu tượng. để chỉ dẫn về xuất xứ của hàng hóa. Với ý nghĩa này, chức năng của chỉ dẫn nguồn gốc địa lý đã có sự thay đổi so với nhãn hiệu. Nếu như nhãn hiệu chỉ cung cấp thông tin về người sản xuất ra hàng hóa đó thì chỉ dẫn nguồn gốc địa lý lại cung cấp thông tin về nguồn gốc địa lý - tức nơi hàng hóa được sản xuất.
Chức năng nay cũng đồng thời đòi hỏi diéu kiện hàng hóa phải có xuất xứ từ nơi mà hàng hóa đó chỉ dẫn. Như vậy, nội hàm của khái niệm chỉ dẫn nguồn gốc địa lý thu hẹp hơn so với cách hiểu được trình bày ở trên. Chỉ dén nguồn gốc địa lý là những đấu hiệu dung cho hàng hóa có chứa đựng tên hoặc các đấu hiệu mô tả một khu vực địa lý nhất định để thông tin về nơi hàng hóa đó được sản xuất ra. Do những đặc trưng riêng biệt về điều kiện địa lý như: khí hậu, nguồn nước, thổ nhưỡng.
và những nét văn hoá, truyền thống của từng vùng, miền, dẫn tới sản phẩm của mỗi nơi lại có những đặc thù riêng. Những yếu tố địa lý kết hợp với những yếu tố con người của từng vùng đã mang lại cho hàng hóa có chỉ dẫn nguồn gốc địa lý những tính chất, chất lượng khác biệt so với sản phẩm được sản xuất ở những khu vực khác. Hơn nữa, chỉ dẫn địa lý còn mang đến cho sản phẩm danh tiếng trên thị trường khu vực và quốc tế. Như vậy, không chỉ là dấu hiệu để thông tin về nguồn gốc địa lý của hàng hóa, một số chỉ dẫn nguồn gốc địa lý còn cung cấp thông tin về chất lượng và đặc tính của sản phẩm do xuất xứ địa lý mang lại.
Có thể thấy, vẻ phương diện lịch sử, một so chỉ dan nguồn gốc địa lý của hàng hóa đã được sử dụng và thừa nhận rộng rãi trên thế giới như một công cụ để chỉ ra mối liên hệ giữa chất lượng và các đặc tính riêng biệt của hàng hóa với nguồn gốc địa lý của nó. Như vậy, bên cạnh những chi dan nguồn gốc địa lý đơn thuần chỉ cung cấp thông tin về xuất xứ địa lý của sản phẩm, có những chỉ dẫn nguồn gốc địa lý gắn với các sản phẩm đặc trưng cua các vùng miền nhất định còn có chức thông tin về chất lượng, đặc tính của sản phẩm. Với ý nghĩa đó, chỉ dẫn nguồn gốc địa lý là những dấu hiệu được sử dụng trên hàng hóa để cung cấp thông tin về nguồn gốc địa lý của sản phẩm, khi sản phẩm có danh tiếng và chất lượng đặc thi do nguôn gốc địa lý mang lại. Trong trường hợp này, việc một sản phẩm mang chỉ dẫn nguồn gốc địa lý đồng nghĩa với việc người tiêu dùng được bảo đảm rằng sản phẩm được sản xuất tại vùng địa lý mà nó chỉ dẫn, đồng thời sản phẩm có chất lượng, danh tiếng hoặc những đặc tính riêng, khác với các sản phẩm cùng loại ở vùng địa lý khác.
Nói tóm lại, chỉ dẫn nguồn gốc địa lý là những dấu hiệu được sử dụng trên hàng hóa để xác định nguôn gốc địa lý của sản phẩm. Một số chỉ dẫn nguồn gốc địa lý còn chỉ ra mối liên hệ giữa chất lượng, đặc tính của sản phẩm và các yếu tố của môi trường địa lý nơi sản phẩm được tạo ra. Nhận thức được tầm quan trọng của các chỉ dẫn nguồn gốc địa lý, những quy định liên quan đến việc bảo hộ đối tượng này đã xuất hiện từ rất sớm, đặc biệt ở châu Âu. Ví dụ “ở Nam Tu, một đạo luật của Hoàng gia ra đời năm 1222 quy định chỉ cho phép những người sản xuất rượu ở một khu vực địa lý có quyền sử dụng chỉ dẫn dia lý đó cho sản phẩm của họ” [88].
Mac dù những dấu hiệu dé chi dẫn nguồn Đốc địa lý của hàng hóa ra đời và được sử dụng rộng rãi từ nhiều thế kỷ trước trên thế giới nhưng hầu như trước đây chưa có khái niệm chính thức và thống nhất về chỉ dan nguồn gốc địa lý cũng như chưa có sự phân biệt giữa những chỉ dẫn nguồn gốc thông thường (chỉ thông tin về xuất xứ của sản phẩm) và những chỉ dẫn nguồn gốc địa lý được sử dụng cho những sản phẩm có chất lượng, danh tiếng do những yếu tố độc đáo của môi trường địa lý mang lại. Liệu có phải tất cả các tên địa danh, hoặc các dấu hiệu khác chỉ dẫn đến một khu vực địa lý đều là chỉ đẫn nguồn gốc địa lý? Các dấu hiệu mô tả khu vực địa lý đều có chức năng xác định nguồn gốc, xuất xứ của hàng hóa hay chỉ là những dấu hiệu để phân biệt hàng hóa đó với những hàng hóa khác? Sản phẩm mang các dấu hiệu chỉ dẫn nguồn gốc địa lý có cần thiết phải đáp ứng điều kiện về mối liên quan giữa nguồn gốc địa lý và chất lượng của sản phẩm?