Pháp Luật Về Hộ Kinh Doanh Ở Việt Nam Hiện Nay Từ Thực Tiễn Tại Quận Tân Phú, Thành Phố Hồ Chí Minh

Luận văn thạc sĩ pháp luật về hộ kinh doanh tại Việt Nam, phân tích thực tiễn tại quận Tân Phú, TP Hồ Chí Minh. Nghiên cứu sâu sắc và thực tiễn.

• Tác giả: Lê Thị Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Bình
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Hộ Kinh Doanh Tại Quận Tân Phú, TP.Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỘ KINH DOANH
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của hộ kinh doanh
• 1.2. Vai trò của hộ kinh doanh và sự khác biệt của hộ kinh doanh với doanh nghiệp theo pháp luật Việt Nam hiện nay
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HỘ KINH DOANH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY, THỰC TIỄN TẠI QUẬN TÂN PHÚ, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1. Những nội dung cơ bản của pháp luật Việt Nam về hộ kinh doanh
• 2.2. Những bất cập của pháp luật về hộ kinh doanh ở Việt Nam hiện nay
• 2.3. Thực trạng pháp luật về hộ kinh doanh trên địa bàn Quận Tân Phú, TP.Hồ Chí Minh
• 2.4. Đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật về hộ kinh doanh trên địa bàn Quận Tân Phú, TP.Hồ Chí Minh
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HỘ KINH DOANH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY TỪ THỰC TIỄN QUẬN TÂN PHÚ, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1. Định hướng phát triển loại hình kinh tế hộ kinh doanh
• 3.2. Các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hộ kinh doanh trên địa bàn quận Tân Phú, TP.Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật hộ kinh doanh tại quận Tân Phú

Pháp luật về hộ kinh doanh tại quận Tân Phú, TP.Hồ Chí Minh đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hoạt động kinh doanh của các hộ gia đình và cá nhân. Hộ kinh doanh là một hình thức kinh doanh phổ biến, góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương. Theo Nghị định 78/2015/NĐ-CP, hộ kinh doanh được định nghĩa là một cá nhân hoặc nhóm cá nhân có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của hộ kinh doanh

Hộ kinh doanh là một hình thức kinh doanh nhỏ lẻ, thường do một cá nhân hoặc hộ gia đình làm chủ. Đặc điểm nổi bật của hộ kinh doanh là quy mô nhỏ, số lượng lao động dưới mười người và chỉ được đăng ký tại một địa điểm. Điều này giúp hộ kinh doanh dễ dàng tham gia vào thị trường mà không cần phải thực hiện các thủ tục phức tạp.

1.2. Vai trò của hộ kinh doanh trong nền kinh tế

Hộ kinh doanh đóng góp khoảng 30% vào GDP của Việt Nam, theo số liệu thống kê. Chúng không chỉ tạo ra việc làm mà còn góp phần vào ngân sách nhà nước. Sự phát triển của hộ kinh doanh giúp thúc đẩy kinh tế địa phương và cải thiện đời sống người dân.

II. Những thách thức trong pháp luật hộ kinh doanh tại quận Tân Phú

Mặc dù pháp luật về hộ kinh doanh đã được quy định rõ ràng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực thi. Các hộ kinh doanh thường gặp khó khăn trong việc đăng ký và thực hiện nghĩa vụ thuế. Điều này dẫn đến tình trạng không đồng đều trong việc áp dụng pháp luật giữa các hộ kinh doanh.

2.1. Các vấn đề pháp lý liên quan đến hộ kinh doanh

Nhiều hộ kinh doanh gặp khó khăn trong việc hiểu và áp dụng các quy định pháp luật. Việc thiếu thông tin và hướng dẫn cụ thể từ cơ quan chức năng khiến cho nhiều hộ không thể thực hiện đúng nghĩa vụ của mình.

2.2. Thực trạng thi hành pháp luật về hộ kinh doanh

Thực trạng cho thấy nhiều hộ kinh doanh không được cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh do không đáp ứng đủ điều kiện. Điều này gây khó khăn cho họ trong việc hoạt động hợp pháp và bảo vệ quyền lợi của mình.

III. Phương pháp cải thiện pháp luật về hộ kinh doanh tại quận Tân Phú

Để cải thiện tình hình pháp luật về hộ kinh doanh, cần có những giải pháp cụ thể nhằm đơn giản hóa thủ tục đăng ký và nâng cao nhận thức cho các hộ kinh doanh. Việc này không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho các hộ kinh doanh phát triển.

3.1. Đề xuất cải cách thủ tục đăng ký hộ kinh doanh

Cần đơn giản hóa quy trình đăng ký hộ kinh doanh, giảm thiểu giấy tờ cần thiết và thời gian xử lý hồ sơ. Điều này sẽ khuyến khích nhiều cá nhân tham gia vào hoạt động kinh doanh hơn.

3.2. Tăng cường hỗ trợ và tư vấn cho hộ kinh doanh

Cần có các chương trình hỗ trợ và tư vấn cho hộ kinh doanh từ các cơ quan chức năng. Việc này sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình, từ đó hoạt động kinh doanh hiệu quả hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về hộ kinh doanh

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng pháp luật về hộ kinh doanh tại quận Tân Phú đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để có những điều chỉnh kịp thời.

4.1. Kết quả từ thực tiễn áp dụng pháp luật

Nhiều hộ kinh doanh đã thành công trong việc đăng ký và hoạt động kinh doanh hợp pháp, góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hộ chưa được cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các chính sách hỗ trợ

Các chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh đã giúp nhiều cá nhân và hộ gia đình cải thiện thu nhập và đời sống. Tuy nhiên, cần có thêm các biện pháp để đảm bảo tính công bằng trong việc tiếp cận các nguồn lực hỗ trợ.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hộ kinh doanh tại quận Tân Phú

Pháp luật về hộ kinh doanh tại quận Tân Phú cần được hoàn thiện hơn nữa để đáp ứng nhu cầu thực tiễn. Việc cải cách pháp luật sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của hộ kinh doanh, góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững.

5.1. Tương lai của hộ kinh doanh tại quận Tân Phú

Với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, hộ kinh doanh sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp để phát huy tiềm năng này.

5.2. Đề xuất hướng đi cho pháp luật hộ kinh doanh

Cần có những điều chỉnh trong pháp luật để phù hợp với thực tiễn hoạt động của hộ kinh doanh. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi của các hộ kinh doanh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hộ kinh doanh đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, góp khoảng 30% vào tổng thu ngân sách quốc gia và tạo việc làm cho hàng triệu lao động. Tính đến giữa năm 2018, trên địa bàn quận Tân Phú, TP. Hồ Chí Minh có 14.812 hộ kinh doanh đang hoạt động, trong đó năm 2018 có 3.035 giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh mới được cấp. Mặc dù pháp luật đã có nhiều quy định nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hộ kinh doanh, thực tiễn vẫn tồn tại nhiều bất cập như hạn chế về quy mô, thủ tục đăng ký, và khó khăn trong tiếp cận vốn. Nghiên cứu nhằm phân tích thực trạng pháp luật về hộ kinh doanh tại quận Tân Phú, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế hộ, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển kinh tế địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hộ kinh doanh tại quận Tân Phú trong giai đoạn từ năm 2017 đến 2019, với mục tiêu làm rõ các vấn đề pháp lý, thực trạng thi hành và đề xuất chính sách phù hợp. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý nhà nước hoàn thiện khung pháp lý, đồng thời giúp hộ kinh doanh nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về pháp luật kinh tế và quản lý kinh tế, tập trung vào mô hình hộ kinh doanh như một thành phần kinh tế đặc thù trong nền kinh tế thị trường. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm: (1) Lý thuyết về chủ thể kinh doanh và trách nhiệm pháp lý, làm rõ tư cách pháp nhân và trách nhiệm vô hạn của chủ hộ kinh doanh; (2) Mô hình quản lý nhà nước đối với hộ kinh doanh, phân tích các quy định pháp luật hiện hành về đăng ký, hoạt động và chấm dứt hộ kinh doanh. Các khái niệm chính bao gồm: hộ kinh doanh, chủ thể kinh doanh, trách nhiệm pháp lý vô hạn, đăng ký kinh doanh, và chuyển đổi mô hình kinh doanh. Việc phân tích so sánh giữa hộ kinh doanh và các loại hình doanh nghiệp khác như doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn cũng được sử dụng để làm rõ vị trí pháp lý và đặc điểm hoạt động của hộ kinh doanh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp phân tích định lượng và định tính. Về định lượng, tác giả thu thập và phân tích số liệu từ Phòng Kinh tế - Ủy ban nhân dân quận Tân Phú, bao gồm 14.812 hộ kinh doanh đang hoạt động và 3.035 giấy chứng nhận đăng ký mới trong năm 2018, cùng các số liệu về vốn, lao động và ngành nghề kinh doanh. Phương pháp chọn mẫu là khảo sát toàn bộ hộ kinh doanh đã đăng ký trên địa bàn quận trong giai đoạn nghiên cứu. Về định tính, tác giả sử dụng phương pháp phân tích văn bản pháp luật, so sánh các quy định pháp lý liên quan, đồng thời tiến hành phỏng vấn sâu với các cán bộ quản lý và chủ hộ kinh doanh để thu thập thông tin thực tiễn. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2017 đến 2019, bao gồm giai đoạn thu thập số liệu, phân tích và đề xuất giải pháp. Phương pháp tổng hợp được áp dụng để kết nối các kết quả phân tích nhằm đưa ra nhận định và kiến nghị hoàn thiện pháp luật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quy mô và phân bố hộ kinh doanh: Tính đến năm 2018, quận Tân Phú có 14.812 hộ kinh doanh, trong đó 3.035 hộ được cấp giấy chứng nhận mới trong năm. Ngành nghề chủ yếu là bán buôn, bán lẻ (chiếm hơn 50%), dịch vụ lưu trú và ăn uống (khoảng 25%), còn lại là các ngành công nghiệp chế biến, vận tải và dịch vụ khác.

2. Thủ tục đăng ký và thời gian giải quyết: Thời gian cấp giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh được rút ngắn còn 3 ngày làm việc theo Nghị định 78/2015/NĐ-CP, so với 7 ngày trước đây. Tuy nhiên, vẫn tồn tại sự khác biệt trong cách xử lý hồ sơ giữa các cán bộ, ví dụ như quy định về tên hộ kinh doanh chưa thống nhất (tên tiếng Anh thường bị từ chối).

3. Bất cập về pháp lý và quản lý: Hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân, chủ hộ chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản cá nhân, gây khó khăn trong huy động vốn và bảo vệ quyền lợi. Quy định giới hạn sử dụng dưới 10 lao động và chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm làm hạn chế khả năng mở rộng quy mô. Ngoài ra, việc quản lý các ngành nghề kinh doanh có điều kiện như kinh doanh phế liệu còn nhiều khó khăn do thiếu chế tài xử lý vi phạm hiệu quả.

4. Khó khăn về tài chính và thuế: Hộ kinh doanh chủ yếu sử dụng vốn tự có, khó tiếp cận vốn vay ngân hàng do không có tài sản thế chấp và tư cách pháp nhân. Về thuế, khoảng 70% hộ kinh doanh áp dụng thuế khoán, nhưng do tự kê khai và thiếu hóa đơn chứng từ nên thất thu thuế vẫn phổ biến.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân các bất cập trên xuất phát từ quy định pháp luật chưa đồng bộ và chưa phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế hộ. Việc hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân khiến chủ hộ phải chịu trách nhiệm vô hạn, làm giảm động lực mở rộng quy mô và tiếp cận nguồn vốn. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả khảo sát tại quận Tân Phú cho thấy tình trạng này vẫn còn phổ biến, đặc biệt trong các ngành nghề dịch vụ và thương mại nhỏ lẻ. Việc rút ngắn thời gian cấp giấy chứng nhận là bước tiến tích cực, nhưng cần đồng bộ hơn trong quy trình xử lý hồ sơ để tránh sự tùy tiện. Các số liệu về phân bố ngành nghề và quy mô lao động phản ánh xu hướng chuyển dịch từ công nghiệp sang thương mại dịch vụ, phù hợp với đặc điểm đô thị hóa của quận. Kết quả nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của hộ kinh doanh trong tạo việc làm và đóng góp vào ngân sách địa phương, đồng thời chỉ ra nhu cầu cấp thiết về hoàn thiện pháp luật để thúc đẩy phát triển bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý về tư cách pháp nhân: Cần nghiên cứu xây dựng quy định cho phép hộ kinh doanh có tư cách pháp nhân hoặc hình thức pháp lý tương đương nhằm tạo điều kiện huy động vốn, bảo vệ quyền lợi và trách nhiệm rõ ràng hơn cho chủ hộ. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

2. Đơn giản hóa thủ tục đăng ký và thống nhất quy định: Xây dựng quy trình đăng ký hộ kinh doanh đồng bộ trên toàn quốc, loại bỏ các quy định mâu thuẫn như tên tiếng Anh, đồng thời áp dụng hệ thống đăng ký điện tử để rút ngắn thời gian và tăng tính minh bạch. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng; chủ thể: UBND các cấp, Sở Kế hoạch và Đầu tư.

3. Hỗ trợ tiếp cận vốn và tài chính: Phát triển các chương trình tín dụng ưu đãi, hỗ trợ tư vấn tài chính cho hộ kinh doanh, đồng thời khuyến khích các tổ chức tài chính vi mô tham gia cho vay. Thời gian thực hiện: 1 năm; chủ thể: Ngân hàng Nhà nước, các tổ chức tín dụng.

4. Tăng cường quản lý và kiểm tra ngành nghề kinh doanh có điều kiện: Ban hành các quy định chặt chẽ hơn về điều kiện kinh doanh, đồng thời nâng cao năng lực xử lý vi phạm hành chính, đặc biệt trong các ngành nghề nhạy cảm như kinh doanh phế liệu, dịch vụ bảo vệ. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: UBND quận, Sở Công Thương, Công an.

5. Khuyến khích chuyển đổi mô hình hộ kinh doanh sang doanh nghiệp: Tổ chức các chương trình đào tạo, tư vấn pháp lý và hỗ trợ thủ tục để hộ kinh doanh có nhu cầu chuyển đổi thành doanh nghiệp, nhằm nâng cao năng lực quản trị và phát triển bền vững. Thời gian thực hiện: liên tục; chủ thể: Sở Kế hoạch và Đầu tư, các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước địa phương: Giúp hiểu rõ thực trạng và các bất cập trong quản lý hộ kinh doanh, từ đó xây dựng chính sách phù hợp và nâng cao hiệu quả quản lý hành chính.

2. Chủ hộ kinh doanh và doanh nhân nhỏ: Nắm bắt các quy định pháp luật hiện hành, quyền lợi và nghĩa vụ, đồng thời có cơ sở để phát triển kinh doanh và chuyển đổi mô hình phù hợp.

3. Nhà nghiên cứu và giảng viên luật kinh tế: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu về pháp luật hộ kinh doanh, các vấn đề pháp lý và thực tiễn thi hành tại địa phương đô thị lớn.

4. Các tổ chức tín dụng và hỗ trợ tài chính: Hiểu rõ đặc điểm và khó khăn của hộ kinh doanh để thiết kế các sản phẩm tài chính phù hợp, hỗ trợ phát triển kinh tế hộ.

Câu hỏi thường gặp

1. Hộ kinh doanh có phải là pháp nhân không?
   Không, hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân. Chủ hộ chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản cá nhân đối với các khoản nợ phát sinh trong hoạt động kinh doanh.

2. Thủ tục đăng ký hộ kinh doanh mất bao lâu?
   Theo quy định hiện hành, thời gian cấp giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh là 3 ngày làm việc kể từ khi nhận hồ sơ hợp lệ.

3. Hộ kinh doanh có thể sử dụng bao nhiêu lao động?
   Hộ kinh doanh chỉ được sử dụng dưới 10 lao động thường xuyên. Nếu sử dụng từ 10 lao động trở lên, phải đăng ký thành lập doanh nghiệp.

4. Hộ kinh doanh có thể mở chi nhánh hay văn phòng đại diện không?
   Không, hộ kinh doanh chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm cố định và không được phép mở chi nhánh hay văn phòng đại diện.

5. Làm thế nào để hộ kinh doanh tiếp cận vốn vay ngân hàng?
   Do không có tư cách pháp nhân và tài sản thế chấp, hộ kinh doanh thường gặp khó khăn trong tiếp cận vốn vay. Giải pháp là sử dụng vốn tự có, vay từ người thân hoặc tham gia các chương trình tín dụng ưu đãi dành cho hộ kinh doanh nhỏ.

Kết luận

• Hộ kinh doanh là thành phần kinh tế quan trọng, đóng góp khoảng 30% thu ngân sách và tạo việc làm cho hàng triệu lao động tại Việt Nam, đặc biệt tại quận Tân Phú với hơn 14.800 hộ đang hoạt động.
• Pháp luật hiện hành đã tạo điều kiện thuận lợi hơn trong thủ tục đăng ký, rút ngắn thời gian cấp giấy chứng nhận xuống còn 3 ngày, nhưng vẫn còn nhiều bất cập về tư cách pháp nhân, trách nhiệm tài chính và quy mô hoạt động.
• Hộ kinh doanh chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản cá nhân, gây khó khăn trong huy động vốn và phát triển quy mô, đồng thời hạn chế khả năng mở rộng địa điểm kinh doanh và sử dụng lao động.
• Nghiên cứu đề xuất hoàn thiện khung pháp lý, đơn giản hóa thủ tục, hỗ trợ tiếp cận vốn và tăng cường quản lý ngành nghề kinh doanh có điều kiện nhằm thúc đẩy phát triển bền vững khu vực hộ kinh doanh.
• Các bước tiếp theo bao gồm xây dựng đề án hoàn thiện pháp luật, triển khai chương trình hỗ trợ tài chính và đào tạo quản trị cho hộ kinh doanh, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý địa phương.

Hành động ngay hôm nay: Các cơ quan quản lý và chủ hộ kinh doanh cần chủ động tiếp cận thông tin pháp luật mới, tham gia các chương trình hỗ trợ để nâng cao năng lực quản lý và phát triển kinh doanh hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỘ KINH DOANH 1. Khái niệm và đặc điểm của hộ kinh doanh 1.1 Khái niệm Hiện nay khó có thể đưa ra một định nghĩa thỏa đáng về hộ kinh doanh, và khó có thể nói hộ kinh doanh mang bản chất là cá nhân kinh doanh, thương nhân đơn lẻ hay thương nhân thể nhân. Theo quy định tại Nghị định 78/2015/NĐ-CP thì hộ kinh doanh được định nghĩa : “Hộ kinh doanh do một cá nhân hoặc một nhóm người gồm các cá nhân là công dân Việt Nam đủ 18 tuổi, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, hoặc một hộ gia đình làm chủ, chỉ được đăng ký kinh doanh tại một địa điểm, sử dụng dưới mười lao động và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh. Hộ kinh doanh có sử dụng từ mười lao động trở lên phải đăng ký thành lập doanh nghiệp theo quy định”.

Định nghĩa trên về “hộ kinh doanh” cho thấy hộ kinh doanh được chia thành ba loại căn cứ vào chủ tạo lập ra nó: (1) Hộ kinh doanh do một cá nhân làm chủ; (2) Hộ kinh doanh do hộ gia đình làm chủ; và (3) Hộ kinh doanh do một nhóm người làm chủ. - (i) Về hộ kinh doanh do một cá nhân làm chủ: cá nhân kinh doanh ở đây được hiểu là từng người cụ thể, là công dân Việt Nam đủ 18 tuổi, có năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự đầy đủ thì được quyền thành lập hộ kinh doanh. Trong hoạt động kinh doanh cá nhân này phải nhân danh mình và tự chịu trách nhiệm về các hành vi thương mại của mình. Về bản chất, hộ kinh doanh do một cá nhân làm chủ là một thương nhân thể nhân.

7 - (ii) Về hộ kinh doanh do “hộ gia đình làm chủ”: Đây là một chủ thể kinh doanh “rất riêng” của Việt Nam, bởi vì đa phần các quốc gia trên thế giới không thừa nhận hộ gia đình là một thực thể được tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh giống như một thương nhân, hoặc một công ty. Việc quy định “hộ gia đình” được kinh doanh dưới hình thức hộ kinh doanh như trên vừa nói có lẽ xuất phát từ việc Bộ luật Dân sự năm 2005 và Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định “hộ gia đình” là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự. Điều 101 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định: Trường hợp hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân tham gia quan hệ dân sự thì các thành viên của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân là chủ thể tham gia xác lập, thực hiện giao dịch dân sự hoặc ủy quyền cho người đại diện tham gia xác lập, thực hiện giao dịch dân sự. Việc ủy quyền phải được lập thành văn bản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Khi có sự thay đổi người đại diện thì phải thông báo cho bên tham gia quan hệ dân sự biết. Trường hợp thành viên của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân tham gia quan hệ dân sự không được các thành viên khác ủy quyền làm người đại diện thì thành viên đó là chủ thể của quan hệ dân sự do mình xác lập, thực hiện. Từ việc quy định hộ kinh doanh do một hộ gia đình làm chủ làm nảy sinh nhiều khía cạnh pháp lý về chủ thể này mà chúng ta cần nghiên cứu để làm sáng tỏ. Hộ gia đình là một chủ thể đặc biệt của pháp luật Việt Nam vì hộ gia đình không phải là cá nhân và cũng không phải là pháp nhân mà tập hợp các thành viên có tài sản chung.

Do đó hộ kinh doanh không hoàn toàn là thương nhân thể nhân. 8 Dù Bộ Luật Dân sự năm 2015 quy định cụ thể và dễ dàng nhận biết thế nào là hộ gia đình. Tuy nhiên hộ gia đình theo pháp luật dân sự khác với chủ thể hộ kinh doanh cá thể dẫn đến khó xác định đối tượng sẽ bị ràng buộc pháp lý khi xảy ra tranh chấp, khiếu nại, khiếu kiện. Điển hình: việc thành lập hộ kinh doanh không đòi hỏi, phải chứng minh quan hệ hôn nhân, huyết thống,…của các thành viên dẫn đến trường hợp hai hoặc ba thành viên sáng lập hộ kinh doanh là những người bạn thân có mối quan hệ bạn bè hàng xóm, bạn bè học đại học với nhau.

Trong thực tiễn các cơ quan hành pháp và tư pháp thường xác định tập hợp các thành viên hộ gia đình thông qua sổ hộ khẩu và nếu có bất kỳ giao dịch dân sự nào liên quan đến hộ gia đình thì cơ quan quản lý nhà nước cũng như người dân luôn yêu cầu người đại diện phải là chủ hộ trong sổ hộ khẩu như việc giao đất cho hộ gia đình. Thực tế trên đã và đang làm các giao dịch dân sự liên quan đến hộ gia đình bị hiểu và thực hiện lệch lạc so với quy định pháp luật về hộ gia đình. Trong khi đó, sổ hộ khẩu chưa chứng minh tính huyết thống (thành viên), gia đình, để xác định đối tượng chịu trách nhiệm về hậu quả pháp lý. Bộ luật Dân sự năm 2015 đã bổ sung một chủ thể khác trong giao dịch dân sự bên cạnh hộ gia đình và tổ hợp tác, đó là “tổ chức khác không có tư cách pháp nhân” [7], nhằm xác định rõ địa vị pháp lý của các chủ thể là tổ chức nhưng không có tư cách pháp nhân trong các giao dịch dân sự, giải quyết những bất cập trong thực tiễn thi hành pháp luật liên quan đến những chủ thể trên.

Bên cạnh đó, BLDS năm 2015 không phân tách các quy định của hộ gia đình và tổ hợp tác ra thành 2 nội dung riêng biệt mà sử dụng những quy định nhằm điều chỉnh chung, căn cứ vào những đặc điểm giống nhau giữa 9 các chủ thể, tránh những nội dung trùng lặp gây phức tạp trong quy định của pháp luật. Bộ luật Dân sự năm 2015 không đưa ra khái niệm cụ thể thế nào là hộ gia đình, tổ hợp tác. Tuy nhiên, theo chúng tôi, việc xác định nội hàm của những khái niệm trên là hết sức cần thiết để từ đó có thể làm rõ tư cách thành viên của những đối tượng này. Về chủ thể, khoản 1 Điều 101 quy định trong quan hệ dân sự có sự tham gia của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân, thì các thành viên của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân là chủ thể tham gia xác lập, thực hiện giao dịch dân sự hoặc ủy quyền cho người đại diện tham gia xác lập, thực hiện giao dịch dân sự.

Được hiểu là bản thân hộ gia đình, tổ hợp tác hay tổ chức không có tư cách pháp nhân không được xem là một bên chủ thể trong quan hệ dân sự mà là các thành viên của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức không có tư cách pháp nhân hoặc là người đại diện theo uỷ quyền. Quy định này phù hợp với tinh thần chung của BLDS năm 2015, đó là chỉ có cá nhân hoặc pháp nhân mới là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự. Đây là một bước tiến mới của BLDS năm 2015 nhằm phân định rõ trách nhiệm dân sự của các chủ thể khi tham gia vào quan hệ dân sự. Tuy nhiên, khoản 1 Điều 101 ở đoạn thứ hai lại quy định thêm nếu thành viên của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân tham gia quan hệ dân sự không được các thành viên khác ủy quyền làm người đại diện thì thành viên đó là chủ thể của quan hệ dân sự do mình xác lập, thực hiện.

Nói theo một cách khác, quy định này đòi hỏi phải có sự uỷ quyền của các thành viên khác thì thành viên được uỷ quyền mới có thể trở thành chủ thể quan hệ dân sự của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức không có tư 10 cách pháp nhân. Theo chúng tôi, quy định này vô hình chung đã tạo nên sự mâu thuẫn và làm vô hiệu hoá quy định tại đoạn thứ nhất. Vậy câu hỏi đặt ra là có hay không cho phép thành viên là chủ thể tham gia xác lập, thực hiện giao dịch dân sự của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân khi không có sự uỷ quyền từ các thành viên khác? Thiết nghĩ, cần phải có hướng dẫn cụ thể cho nội dung này để tránh nhiều cách hiểu trái chiều. Về trách nhiệm dân sự, việc xác định quan hệ dân sự của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân giúp làm rõ trách nhiệm dân sự của các thành viên hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân trong quan hệ dân sự đó.

Cụ thể là nghĩa vụ dân sự phát sinh từ việc tham gia quan hệ dân sự của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân được bảo đảm thực hiện bằng tài sản chung của các thành viên. Trường hợp các thành viên không có hoặc không đủ tài sản chung để thực hiện nghĩa vụ chung thì người có quyền có thể yêu cầu các thành viên thực hiện nghĩa vụ liên đới theo quy định tại Điều 288 BLDS năm 2015. Hoặc nếu các bên không có thỏa thuận, hợp đồng hợp tác hoặc luật không có quy định khác thì các thành viên sẽ chịu trách nhiệm dân sự theo phần tương ứng với phần đóng góp tài sản của mình; trường hợp không xác định được theo phần tương ứng thì xác định theo phần bằng nhau. Nói cách khác, các thành viên không còn phải chịu trách nhiệm liên đới vô hạn bằng tài sản riêng của mình, thay vào đó là trách nhiệm liên đới theo phần.

Đây là một điểm mới của BLDS năm 2015. Bộ luật Dân sự năm 2015 đã bổ sung quy định về hậu quả pháp lý đối với giao dịch dân sự do thành viên không có quyền đại diện hoặc vượt quá phạm vi đại diện xác lập. Điều 104 quy định: Nếu thành viên không có quyền đại diện mà xác lập, thực hiện giao dịch dân sự nhân danh các thành viên khác 11 của hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân hoặc người đại diện xác lập, thực hiện vượt quá phạm vi đại diện thì giao dịch dân sự đó vô hiệu đối với phần nội dung không có quyền đại diện.