Pháp Luật Về Tái Định Cư Đối Với Người Dân Khi Nhà Nước Thu Hồi Đất Từ Thực Tiễn Thành Phố Đà Nẵng

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu pháp luật về tái định cư đối với người dân khi nhà nước thu hồi đất từ thực tiễn thành phố đà nẵng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Nguyễn Quốc Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Doãn Hồng Nhung
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Tái Định Cư Đối Với Người Dân Khi Nhà Nước Thu Hồi Đất Tại Đà Nẵng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÁI ĐỊNH CƯ ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT VÀ PHÁP LUẬT VỀ TÁI ĐỊNH CƯ ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT
• 1.1. Khái quát chung về tái định cư đối với người dân khi Nhà nước thu hồi đất
• 1.2. Lý luận chung của pháp luật về tái định cư đối với người dân khi Nhà nước thu hồi đất của hộ gia đình, cá nhân
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TÁI ĐỊNH CƯ ĐỐI VỚI HỘ GIA ĐÌNH, CÁ NHÂN KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH TẠI THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 2.1. Pháp luật về tái định cư đối với hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất
• 2.2. Thực tiễn thi hành các quy định pháp luật về tái định cư đối với người dân khi Nhà nước thu hồi đất của hộ gia đình, cá nhân tại thành phố Đà Nẵng
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TÁI ĐỊNH CƯ ĐỐI VỚI HỘ GIA ĐÌNH, CÁ NHÂN KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI TRÊN THỰC TẾ
• 3.1. Những yêu cầu đặt ra nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về tái định cư đối với người dân khi Nhà nước thu hồi đất của hộ gia đình, cá nhân
• 3.2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về tái định cư đối với người dân khi Nhà nước thu hồi đất của hộ gia đình, cá nhân
• 3.3. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về tái định cư đối với hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Pháp Luật Tái Định Cư Tại Đà Nẵng

Pháp luật về tái định cư đối với người dân khi nhà nước thu hồi đất tại Đà Nẵng là một vấn đề quan trọng, ảnh hưởng đến đời sống của nhiều hộ gia đình. Việc thu hồi đất không chỉ đơn thuần là hành động của nhà nước mà còn liên quan đến quyền lợi của người dân. Để đảm bảo quyền lợi cho người dân, pháp luật cần được hoàn thiện và thực thi một cách hiệu quả.

1.1. Khái Niệm Tái Định Cư Trong Pháp Luật

Tái định cư là quá trình chuyển đổi nơi ở của người dân khi nhà nước thu hồi đất. Theo quy định, người dân có quyền được bồi thường và hỗ trợ tái định cư để ổn định cuộc sống.

1.2. Quy Định Pháp Luật Về Tái Định Cư

Pháp luật hiện hành quy định rõ về quyền lợi của người dân khi bị thu hồi đất, bao gồm bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Những quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Tái Định Cư Tại Đà Nẵng

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực hiện tái định cư. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến người dân mà còn tác động đến sự phát triển của thành phố Đà Nẵng.

2.1. Khó Khăn Trong Quy Trình Thu Hồi Đất

Quy trình thu hồi đất thường gặp khó khăn do thiếu minh bạch và thông tin không đầy đủ. Điều này dẫn đến sự không hài lòng của người dân và khiếu kiện.

2.2. Thiếu Hỗ Trợ Từ Chính Quyền

Nhiều người dân không nhận được sự hỗ trợ cần thiết từ chính quyền trong quá trình tái định cư, dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc ổn định cuộc sống.

III. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Tái Định Cư

Để cải thiện tình hình tái định cư, cần có những phương pháp giải quyết hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ giúp người dân ổn định cuộc sống mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững cho thành phố.

3.1. Cải Thiện Quy Trình Thực Hiện

Cần cải thiện quy trình thực hiện tái định cư bằng cách tăng cường minh bạch và thông tin cho người dân. Điều này sẽ giúp giảm thiểu khiếu kiện và tạo sự đồng thuận.

3.2. Tăng Cường Hỗ Trợ Từ Chính Quyền

Chính quyền cần tăng cường hỗ trợ cho người dân trong quá trình tái định cư, bao gồm cả bồi thường và hỗ trợ tài chính để họ có thể ổn định cuộc sống.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Tại Đà Nẵng

Thực tiễn tại Đà Nẵng cho thấy nhiều dự án tái định cư đã được triển khai, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Việc áp dụng pháp luật cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

4.1. Các Dự Án Tái Định Cư Tiêu Biểu

Một số dự án tái định cư tại Đà Nẵng đã thành công trong việc hỗ trợ người dân, nhưng vẫn còn nhiều dự án chưa hoàn thành đúng tiến độ.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tái Định Cư

Nghiên cứu cho thấy rằng việc thực hiện pháp luật về tái định cư có ảnh hưởng lớn đến đời sống của người dân, cần có những điều chỉnh phù hợp.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Tái Định Cư Tại Đà Nẵng

Tương lai của tái định cư tại Đà Nẵng phụ thuộc vào việc cải thiện pháp luật và quy trình thực hiện. Cần có sự đồng thuận giữa nhà nước và người dân để đảm bảo quyền lợi cho tất cả các bên.

5.1. Định Hướng Phát Triển Tái Định Cư

Định hướng phát triển tái định cư cần được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của người dân và yêu cầu phát triển của thành phố.

5.2. Tăng Cường Đối Thoại Giữa Các Bên Liên Quan

Cần tăng cường đối thoại giữa chính quyền và người dân để giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình tái định cư.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa từ năm 2008 đến năm 2017, thành phố Đà Nẵng đã triển khai hàng loạt dự án phát triển hạ tầng trọng điểm, thu hút 540 dự án FDI với tổng vốn đầu tư đăng ký hơn 3 tỷ USD cùng 20 dự án đầu tư quy mô lớn trong nước trị giá 25.250 tỷ đồng. Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đòi hỏi Nhà nước phải thu hồi diện tích đất đai rất lớn, dẫn đến việc giải tỏa và di dời hàng chục nghìn hộ gia đình. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ những xung đột lợi ích gay gắt giữa Nhà nước, doanh nghiệp đầu tư và người dân có đất bị thu hồi, thể hiện qua việc hơn 50% tổng số đơn thư khiếu nại tại địa phương liên quan trực tiếp đến giá bồi thường và quỹ đất tái định cư.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích toàn diện thực trạng áp dụng pháp luật về tái định cư tại Đà Nẵng trong giai đoạn 2008 - 2017, đánh giá tác động của chính sách đến đời sống người dân và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực thực thi. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung vào các dự án chỉnh trang đô thị điển hình trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, với dữ liệu thực địa thu thập từ tháng 10 năm 2017 đến tháng 2 năm 2018. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu là cung cấp luận cứ khoa học giúp cơ quan quản lý chuẩn hóa quy trình bồi thường, hướng tới mục tiêu giảm thiểu 100% các điểm nóng khiếu kiện đông người và bảo đảm 100% hộ dân sau di dời có điều kiện sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết quyền tài sản và lý thuyết hài hòa lợi ích trong quản trị công. Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ tương tác giữa 3 chủ thể chính: Nhà nước (đại diện chủ sở hữu đất đai), Nhà đầu tư (sử dụng đất phục vụ dự án) và Hộ gia đình, cá nhân (người bị thu hồi quyền sử dụng đất). Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Thu hồi đất: Biện pháp pháp lý theo Khoản 11 Điều 3 Luật Đất đai 2013 nhằm chấm dứt quan hệ pháp luật đất đai vì lợi ích quốc gia, công cộng hoặc xử lý vi phạm.
• Tái định cư: Trách nhiệm bồi hoàn chỗ ở của Nhà nước đối với người bị thu hồi đất ở thông qua 3 hình thức: giao đất ở mới, bố trí nhà ở hoặc bồi thường tiền mặt theo Nghị định 197/2004/NĐ-CP và Nghị định 47/2014/NĐ-CP.
• Suất tái định cư tối thiểu: Định mức bảo đảm giá trị sàn về diện tích nhà ở hoặc đất ở cho người dân theo quy định tại Điều 86 Luật Đất đai 2013.
• Hỗ trợ chuyển đổi sinh kế: Nhóm biện pháp kinh tế giúp người nông dân mất tư liệu sản xuất phục hồi thu nhập và ổn định cuộc sống.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mẫu khảo sát gồm 850 hồ sơ bồi thường, tái định cư thực tế tại dự án Khu tái định cư Đông Hải (quận Ngũ Hành Sơn), phân tách thành 500 hồ sơ đất ở và 350 hồ sơ đất nông nghiệp, cùng ý kiến phỏng vấn sâu từ hơn 30 chuyên gia pháp lý và nhà quản lý đô thị. Phương pháp chọn mẫu điển hình được áp dụng nhằm phản ánh chính xác địa bàn có tỷ lệ chuyển đổi đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp cao trên 60%.

Nguồn dữ liệu bao gồm dữ liệu thứ cấp từ 15 văn bản quy phạm pháp luật của Trung ương và UBND thành phố Đà Nẵng (như Quyết định 71/2007/QĐ-UBND, Quyết định 15/2017/QĐ-UBND, Quyết định 38/2017/QĐ-UBND) và dữ liệu sơ cấp qua điều tra xã hội học. Phương pháp phân tích quy phạm kết hợp thống kê mô tả được lựa chọn nhằm đối chiếu sự tương thích giữa văn bản luật và thực tế áp dụng. Toàn bộ quá trình nghiên cứu được triển khai từ tháng 10 năm 2017 đến tháng 2 năm 2018, xử lý chuỗi số liệu thực tế trong 10 năm liên tục từ 2008 đến 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ đồng thuận bàn giao mặt bằng tại các dự án trên địa bàn thành phố Đà Nẵng đạt mức danh nghĩa rất cao, xấp xỉ 99%, cho thấy hiệu quả vận động hành chính của cả hệ thống chính trị cơ sở.

Thứ hai, việc quy hoạch quỹ đất bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Điển hình tại dự án Khu tái định cư Đông Hải có tổng diện tích thu hồi 58.800 m2 với tổng kinh phí hạ tầng 137 tỷ đồng, cơ cấu đất thu hồi gồm: đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất với 64,55% (38.000 m2), đất thủy lợi và giao thông chiếm 16,47% (9.695 m2), đất ở đô thị chiếm 7,64% (4.500 m2) và đất vườn chiếm 4,32% (2.545 m2). Việc chuyển đổi 64,55% diện tích đất nông nghiệp đã làm mất hoàn toàn tư liệu sản xuất của 350 hộ nông dân mà không có phương án giải quyết việc làm tương xứng.

Thứ ba, cơ chế phân bổ suất đất tái định cư còn mang tính cào bằng. Địa phương thường áp dụng hạn mức cố định 60m2 hoặc 90m2 cho mỗi lô tái định cư. Hộ dân bị thu hồi 70m2 và hộ bị thu hồi 400m2 hoặc 1.000m2 đất ở đều chỉ nhận được định mức 90m2 như nhau, gây thiệt hại ước tính từ 30% đến 40% giá trị tài sản đối với các hộ sở hữu diện tích lớn.

Thứ tư, tình trạng khiếu kiện về đất đai diễn biến phức tạp. Kết quả thống kê đơn thư khiếu nại, tố cáo giai đoạn 2008 - 2017 cho thấy có trên 50% số vụ việc xuất phát từ sự bất nhất giữa giá đất bồi thường giải tỏa và giá đất thu tiền sử dụng tại nơi tái định cư.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên là do khung giá đất nhà nước ban hành thường thấp hơn nhiều so với giá giao dịch thực tế trên thị trường, trong khi giá đất tính tiền sử dụng tại khu tái định cư lại được điều chỉnh tăng nhanh. Khi biểu diễn dữ liệu cơ cấu đất thu hồi qua biểu đồ hình tròn (đất nông nghiệp 64,55%, giao thông 16,47%, đất ở 7,64%, đất vườn 4,32%) và so sánh tương quan đơn thư khiếu nại bằng biểu đồ cột (khiếu nại về giá và đất tái định cư chiếm hơn 50%, các nội dung khác dưới 50%), sự bất cập về mặt kinh tế - pháp lý hiện lên rất rõ ràng.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, thực tiễn tại Đà Nẵng phản ánh điểm chung là công tác chuẩn bị hạ tầng tái định cư thường chậm hơn tiến độ thu hồi mặt bằng. Đội ngũ cán bộ tham mưu tại các Hội đồng bồi thường chủ yếu làm việc kiêm nhiệm, thiếu đào tạo chuyên sâu về thẩm định giá, dẫn đến sai sót trong đo đạc quy chủ đất đai. Điều này làm giảm sút lòng tin của người dân và làm suy giảm hiệu quả của các dự án công cộng.

Đề xuất và khuyến nghị

• Hoàn thiện cơ chế xác định giá đất độc lập: Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng UBND thành phố Đà Nẵng cần thành lập tổ chức thẩm định giá đất độc lập, bảo đảm mức giá bồi thường và giá đất tái định cư đạt tối thiểu 90% đến 95% giá trị thị trường tại thời điểm thu hồi, hoàn thành sửa đổi văn bản hướng dẫn trong năm 2019.
• Ban hành quy chuẩn bắt buộc về hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật: UBND thành phố Đà Nẵng quy định chỉ ban hành quyết định thu hồi đất ở sau khi đã nghiệm thu 100% các hạng mục điện, nước, đường giao thông và trường học tại khu tái định cư, thực hiện trước thời điểm di dời tối thiểu 30 ngày.
• Đa dạng hóa hạn mức giao đất và phân tầng suất tái định cư: UBND thành phố và các Hội đồng giải phóng mặt bằng quận, huyện cần điều chỉnh quy định phân bổ đất mới dựa trên tỷ lệ diện tích đất ở bị mất thực tế thay vì áp dụng cứng nhắc hạn mức 60m2 - 90m2, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ đơn thư khiếu nại về đất đai xuống dưới mức 15% trong giai đoạn 2019 - 2022.
• Thành lập Quỹ chuyển đổi nghề và hỗ trợ sinh kế bền vững: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì, trích từ 5% đến 10% tổng mức đầu tư của từng dự án để tổ chức các lớp đào tạo nghề công nghệ cao, dịch vụ du lịch cho 100% lao động nông nghiệp trên 45 tuổi bị thu hồi đất, triển khai định kỳ hàng quý từ năm 2019.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ địa chính: Tham khảo 15 văn bản pháp quy và hệ thống hóa quy trình thông báo thu hồi đất trước 90 ngày (đối với đất nông nghiệp) và 180 ngày (đối với đất phi nông nghiệp), giúp tối ưu hóa công tác lập phương án bồi thường tại 100% các dự án đầu tư công.
• Chủ đầu tư và các doanh nghiệp phát triển hạ tầng: Khai thác bài học thực tiễn từ dự án 137 tỷ đồng Đông Hải để lập kế hoạch giải phóng mặt bằng chuẩn xác, rút ngắn từ 6 đến 12 tháng thời gian chờ bàn giao đất sạch.
• Luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý: Vận dụng số liệu thực chứng từ hơn 850 hồ sơ vụ việc để xây dựng luận cứ bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ trong các tranh chấp hành chính về định giá bồi thường và bố trí chỗ ở mới.
• Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu luật học: Sử dụng nguồn tài liệu học thuật giá trị với hơn 50 danh mục trích dẫn chuyên khảo để phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về Luật Kinh tế và Luật Đất đai.

Câu hỏi thường gặp

• Thời hạn thông báo thu hồi đất được pháp luật quy định cụ thể ra sao? Theo Điều 67 Luật Đất đai 2013, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải gửi thông báo thu hồi đất đến người sử dụng đất chậm nhất 90 ngày đối với đất nông nghiệp và 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp. Đồng thời, phương án tái định cư phải được niêm yết công khai ít nhất 15 ngày tại trụ sở UBND cấp xã để người dân tham gia đóng góp ý kiến.

• Trường hợp tiền bồi thường không đủ mua suất tái định cư tối thiểu được xử lý thế nào? Căn cứ Khoản 4 Điều 86 Luật Đất đai 2013 và Điều 27 Nghị định 47/2014/NĐ-CP, nếu số tiền bồi thường và hỗ trợ không đủ để thanh toán một suất tái định cư tối thiểu thì Nhà nước sẽ hỗ trợ 100% khoản chênh lệch còn thiếu để người dân nhận đất ở hoặc nhà ở mà không phải nộp thêm tiền.

• Vì sao việc phân bổ đồng loạt các lô đất 60m2 hoặc 90m2 lại làm phát sinh khiếu nại? Từ thực tiễn khảo sát 850 hộ dân tại Đà Nẵng, việc cào bằng diện tích 60m2 hoặc 90m2 cho tất cả các trường hợp bị thu hồi 70m2 cũng như 400m2 hay 1.000m2 đất ở tạo ra sự bất công về giá trị tài sản tích lũy. Điều này trực tiếp đẩy tỷ lệ khiếu nại về phương án tái định cư lên trên 50%.

• Điều kiện tiên quyết về cơ sở hạ tầng trước khi thu hồi đất ở là gì? Khoản 3 Điều 85 Luật Đất đai 2013 quy định rõ chỉ được phép thu hồi đất ở sau khi đã hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật, xã hội tại khu tái định cư. Dự án hạ tầng 137 tỷ đồng tại Đà Nẵng là mô hình bắt buộc phải đạt chuẩn trước khi đón 850 hộ dân đến định cư.

• Người dân mất tư liệu sản xuất nông nghiệp được hỗ trợ những gì? Người dân bị thu hồi từ 30% diện tích đất nông nghiệp trở lên được hưởng hỗ trợ ổn định đời sống từ 6 đến 36 tháng. Đồng thời, Nhà nước hỗ trợ tiền đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp bằng tiền mặt từ 1,5 đến 5 lần giá đất nông nghiệp cùng loại theo bảng giá quy định tại địa phương.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chế định tái định cư và phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa 3 nhóm lợi ích trong quản lý đất đai đô thị.
• Phản ánh trung thực thực trạng thi hành chính sách tại Đà Nẵng giai đoạn 2008 - 2017 với tỷ lệ đồng thuận bàn giao mặt bằng 99% nhưng hơn 50% đơn thư khiếu nại liên quan đến giá đất và quỹ nền.
• Phát hiện bất cập từ việc cào bằng diện tích tái định cư 60m2 - 90m2 và tác động tiêu cực của việc thu hồi 64,55% đất nông nghiệp tại dự án điển hình.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về định giá đất độc lập, chuẩn hóa hạ tầng 100% trước di dời và thành lập quỹ an sinh xã hội cho người lao động.
• Đóng góp tập dữ liệu thực nghiệm giá trị cao từ 850 hồ sơ bồi thường thực tế và dự án hạ tầng kỹ thuật trị giá 137 tỷ đồng Đông Hải.
• Lộ trình tiếp theo: Các cơ quan lập pháp và chính quyền địa phương cần khẩn trương số hóa 100% hồ sơ đất đai và cập nhật bảng giá thị trường định kỳ trong giai đoạn 2026 - 2030. Quý độc giả, nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý hãy tham khảo ngay toàn văn công trình luận văn thạc sĩ luật học để ứng dụng các mô hình và giải pháp khoa học vào thực tiễn quản trị đất đai hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÁI ĐỊNH CƯ ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT VÀ PHÁP LUẬT VỀ TÁI ĐỊNH CƯ ĐỐI VỚI NGƯỜI DÂN KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 1. Khái quát chung về tái định cư đối với người dân khi Nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm thu hồi đất Thu hồi đất là một thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong các văn bản pháp luật đất đai. Nếu như giao đất, cho thuê đất là cơ sở để làm phát sinh quan hệ pháp luật đất đai, phát sinh quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng; thì thu hồi đất là một biện pháp làm chấm dứt quan hệ pháp luật đất đai bằng một quyết định hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Thông qua những hoạt động này, Nhà nước thể hiện rất rõ quyền định đoạt đất đai, với tư cách là đại diện chủ sở hữu đối với đất đai. Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng: “Thu hồi: Lấy lại cái đã đưa ra, đã cấp phát ra hoặc bị người khác lấy” [38, tr 759]. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học, thu hồi đất được hiểu là: “Cơ quan nhà nước có thẩm quyền thu hồi quyền sử dụng đất của người vi phạm quy định về sử dụng đất để Nhà nước giao cho người khác sử dụng hoặc trả lại cho chủ sử dụng đất hợp pháp bị lấn chiếm. Trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi đất đang sử dụng của người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng” [21].

Khái niệm này thực ra cũng chưa hẳn là một định nghĩa rõ ràng về thu hồi đất, mặc dù có đề cập các trường hợp thu hồi đất nhưng nội hàm của khái niệm này chưa bao quát hết các trường hợp thu hồi đất của Nhà nước. Nhà nước không chỉ thu hồi đất của người có hành vi vi phạm về sử 8 dụng đất hay thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mà còn thu hồi đất khi có vi phạm từ phía cơ quan quản lý như đất được giao không đúng đối tượng, không đúng thẩm quyền hoặc thu hồi khi người sử dụng đất chết mà không có người thừa kế,… Trong các văn bản luật đất đai ở từng thời kỳ cũng không đưa ra khái niệm cụ thể về thu hồi đất mà chỉ liệt kê các trường hợp bị thu hồi đất (Điều 14 Luật Đất đai năm 1987 và Điều 26 Luật Đất đai năm 1993). Luật Đất đai năm 2003 giải thích thuật ngữ thu hồi đất tại Khoản 5 Điều 4: “Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật này”. Dù đã có sự điều chỉnh và mở rộng nội hàm của vấn đề thu hồi đất, song cách giải thích này là chưa thật sự chính xác, bởi nó dẫn đến cách hiểu, người sử dụng đất bị thu hồi chỉ là tổ chức hay Ủy ban nhân dân xã, phường thị trấn, trong khi theo quy định pháp luật, người sử dụng đất bị thu hồi còn có thể là hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất, không những thế đây còn là chủ thể phổ biến bị thu hồi đất.

Đến Luật đất đai 2013, Khoản 11 Điều 3 quy định: “Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai”.