CHƯƠNG 1: TIẾP CẬN VĂN HỌC TỪ GÓC ĐỘ VĂN HÓA VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA ĐỖ BÍCH THÚY 1.1 Tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa 1.1 Khái niệm văn hóa Nội hàm của khái niệm “văn hóa” theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp đều là những đặc trưng của văn hóa tộc người. Hiểu theo nghĩa rộng, văn hóa là tổng thể những thành tựu, những giá trị vật chất và tinh thần do các cộng đồng dân tộc sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn, cải tạo tự nhiên và phát triển xã hội, nhằm đảm bảo nhu cầu cuộc sống của con người. Dân tộc học chia văn hóa thành ba loại: văn hóa vật chất (bao gồm công cụ sản xuất, phương tiện đi lại, làng mạc, nhà cửa, quần áo, giày dép, đồ trang sức, các thức ăn, thức uống…); văn hóa xã hội (bao gồm các thiết chế xã hội, gia đình, dòng họ, làng bản và mối quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng); văn hóa tinh thần (bao gồm các tri thức khoa học, phong tục tập quán, tôn giáo, xã hội, văn học, nghệ thuật dân gian…). Nhà nghiên cứu Phan Ngọc đã thống kê được gần 400 định nghĩa khác nhau về văn hóa.
Theo nghĩa hẹp, văn hóa được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiều rộng, theo không gian hoặc theo thời gian. Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoa của nó (nếp sống văn hóa, văn hóa nghệ thuật. Giới hạn theo chiều rộng, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị trong từng lĩnh vực (văn hóa giao tiếp, văn hóa kinh doanh. Giới hạn theo không gian, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng (văn hóa Tây Nguyên, văn hóa Nam Bộ.
Giới hạn theo thời gian, văn hóa được dùng để chỉ những giá trị trong từng giai đoạn (văn hóa Hoà Bình, văn hóa Đông Sơn. Theo nghĩa rộng, văn hóa thường được xem là bao gồm tất cả những gì do con người sáng tạo ra. Năm 1940, Hồ Chí Minh đã viết: "Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và phát minh đó tức là văn hóa.
Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn" (1). Tạp chí Người đưa tin UNESCO, số 11-1989, tr.5 ghi lại lời của Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO, cho biết: "Đối với một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động. Cách hiểu thứ hai này đã được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại Hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hóa họp năm 1970 tại Venise". Chính với cách hiểu rộng này, văn hóa đã trở thành đối tượng của văn hóa học (culturology, culture studies, science of culture) - khoa học nghiên cứu về văn hóa.
Trong lĩnh vực này, khởi đầu từ định nghĩa của E.Tylor trong cuốn Văn hóa nguyên thuỷ (Primitive culture) xuất bản ở London năm 1871, đến nay đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau. Vào năm 1952, hai nhà nhân học người Mỹ là A. Kluckhohn đã viết một cuốn sách chuyên bàn về các định nghĩa văn hóa nhan đề: Văn hóa - tổng luận phê phán các quan niệm và định nghĩa (Culture: a critical review of concepts and definitions), trong đó đã dẫn ra và phân tích 164 định nghĩa về văn hóa. Trong lần xuất bản thứ hai của cuốn sách này, số định nghĩa văn hóa đã tăng lên đến trên 200.
Còn hiện nay thì số lượng định nghĩa về văn hóa khó mà biết chính xác được: có người bảo là 400, có người nói là 500, lại có người quả quyết rằng chúng lên đến con số nghìn. Sẽ không phải là xa sự thật, nếu nói rằng có bao nhiêu nhà nghiên cứu văn hóa thì có bấy nhiêu định nghĩa về văn hóa. Nhà nghiên cứu Trần Ngọc Thêm định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống các giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tao ra trong quá trình hoạt động thực tiễn thông qua các mối quan hệ với tự nhiên và xã hội. (1) Hồ Chí Minh: Toàn tập.
- NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tập 3, tr. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo định nghĩa của UNESCO được thông qua trong bản tuyên bố về những chính sách văn hóa tại Hội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì từ ngày 26/7/1982 đến ngày 06/08/1982 tại Mexico: “Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân.
Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sự vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân.2 Tiếp cận văn học từ hệ thống văn hóa Xét trong mối quan hệ giữa văn học và văn hoá, có thể thấy văn học là một bộ phận của văn hoá. Đây là mối quan hệ biện chứng, phản ánh đặc điểm có tính quy luật của quan hệ riêng chung có tầm cấp triết học - “… cái riêng chỉ tồn tại trong mức độ nó liên hệ với cái chung. Cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riên…” [17; 384].
Nghiên cứu văn học không thể tách rời văn học với những mối liên hệ với nhiều bộ phận (cái riêng) khác, và nhất là không thể không đặt nó trong mối quan hệ với văn hoá (cái chung) với tư cách là toàn bộ sáng tạo vật chất và tinh thần của nhân loại, như M. Bakhtin xác định: “Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hoá. Không thể hiểu nó ngoài cái mạch nguyên vẹn của toàn bộ văn hoá của một thời đại trong đó nó tồn tại” [42; 362]. Mối quan hệ giữa văn học và văn hoá còn là mối quan hệ đa chiều kích và có tính nguyên tắc.
Ngay cả những trường phái văn học, tiêu biểu như chủ nghĩa hình thức Nga, nhấn mạnh đến tính tự trị của văn học, tưởng chừng như tách rời văn học với những mối liên hệ khác, nhưng như chính những chủ soái của trường phái này khẳng định: “Cả Tynianov và 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mukarovski, cả Chklovski và tôi, chúng tôi không cho rằng nghệ thuật chỉ cần cho bản thân nó. Trái lại, chúng tôi chỉ ra rằng nghệ thuật là một bộ phận của toà lâu đài xã hội, là một phần hợp thành có tương quan với những bộ phận khác [45;183]. Ngược lại, văn hoá học với tư cách là khoa học nghiên cứu văn hoá trong tính thống nhất đa dạng của nó “không thể không quan tâm đến văn học, một trong những bộ phận nhạy cảm và trọng yếu của văn hoá, nhất là đối với những nền văn hoá trong đó văn học đóng vai trò đặc biệt quan trọng, như nền văn hoá Trung Hoa, Việt Nam chẳng hạn” [41; 8-9]. Ở nước ta không ít công trình nghiên cứu văn học đi sâu vào tìm hiểu bản sắc dân tộc trong văn học Việt Nam, xem bản sắc dân tộc như là phẩm chất của văn học, và cũng có không ít những công trình nghiên cứu văn hoá xem trọng dẫn liệu văn học như những dấu hiệu, những tiêu chí góp phần làm sáng tỏ đặc điểm văn hoá, bản sắc văn hoá của dân tộc.
Chúng tôi xin dẫn ra dưới đây tài liệu nghiên cứu về phương pháp tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa được sử dụng cho việc giảng dạy cao học Phương pháp luận nghiên cứu văn học của PGS.TS Đoàn Đức Phương như một nguồn lý thuyết cơ bản để áp dụng vào phân tích truyện ngắn Đỗ Bích Thúy nhìn từ góc độ văn hóa. “Xu hướng vận dụng các quan điểm và thành tựu văn hóa để lý giải văn học mới xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ XX mà người khởi xướng là M.Bakhtin, giáo sư văn học người Nga thuộc Đại học Saransk. Bakhtin quan niệm: “Trước hết, khoa nghiên cứu văn học cần phải gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn học. Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa.
Không thể hiểu nó ngoài cái bối cảnh nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó tồn tại. Phương pháp tiếp cận văn học từ quan điểm văn hóa học ưu tiên cho việc phục nguyên không gian văn hóa trong đó tác phẩm văn học đã ra đời, xác lập sự chi phối của các quan niệm triết học, tôn giáo, đạo đức, chính trị, luật pháp, thẩm mỹ, quan niệm về con người… từng tồn tại trong một không gian văn hóa xác định đối với tác phẩm về các mặt xây dựng nhân vật, kết cấu, mô-típ, hình tượng, ngôn ngữ… Tóm lại, phương pháp này thiên về giải mã các hình tượng nghệ thuật, tìm ra nét thời đại của tác phẩm. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phương pháp tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa gần với thi pháp học vì nó vận dụng những tri thức về văn hóa để nhận diện và giải mã các yếu tố thi pháp của tác phẩm. Tuy nhiên, điểm khác biệt là ở chỗ, tiếp cận văn hóa học không chủ trương miêu tả thế giới nghệ thuật của tác phẩm như một vũ trụ khép kín mà đặt ra nhiệm vụ đối chiếu, so sánh, truy nguyên các quan niệm văn hóa của thời đại nơi tác phẩm được sản sinh để tìm nguồn gốc của các dạng thức quan niệm về con người, về không – thời gian trong tác phẩm.