Chương 1: Mối quan hệ giữa văn học – văn hóa và hành trình sáng tác của nhà văn Trần Thùy Mai Chương 2: Những giá trị văn hóa trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai Chương 3: Đặc điểm nghệ thuật của truyện ngắn Trần Thùy Mai từ góc nhìn văn hóa. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HỌC – VĂN HÓA VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN TRẦN THÙY MAI 1.1 Khái niệm văn hóa – văn học 1.1 Văn hóa Văn hóa là một trong những “điều kiện cần” không thể thiếu được cho sự trường tồn của mỗi một dân tộc, một đất nước. Bởi vậy mà nghiên cứu về văn hóa, các phương diện của văn hóa và đưa ra các khái niệm về văn hóa,… đã được nhiều nhà nghiên cứu tiến hành tìm hiểu từ rất lâu. Văn hóa là nền tảng cho mọi ngành khoa học, từ xã hội học, tâm lý học, văn học, toán học, vật lý học, hóa học, sinh học, âm nhạc, ngôn ngữ học, v.v… Vì văn hóa liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người nên khái niệm văn hóa có nội hàm rất rộng và với nhiều cách hiểu, cách tiếp cận khác nhau.
Ngay từ năm 1952, hai nhà nhân loại học Mỹ là Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn trong cuốn sách Culture, a critical review of concept and definitions (Văn hóa, điểm lại bằng cái nhìn phê phán các khái niệm và định nghĩa) đã từng thống kê có tới 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa trong các công trình nổi tiếng thế giới [65; 2]. Phan Ngọc, tính đến hiện nay trên thế giới đã có khoảng hơn 400 định nghĩa về văn hóa [29; 7]. Trong thời kỳ Cổ đại ở Trung Quốc, văn hóa được hiểu là cách thức điều hành xã hội của tầng lớp thống trị dùng văn hóa và giáo hóa, dùng cái hay, cái đẹp để giáo dục và cảm hóa con người. Văn đối lập với vũ, vũ công, vũ uy dùng sức mạnh để cai trị.
Nghĩa gốc của văn hóa theo chữ Hán là tổng xưng của “văn trị” và “giáo hóa” [71; 5]. Ở phương Tây, từ “văn hóa” trong tiếng Anh và tiếng Pháp (culture), tiếng Đức (Kultur) có nguồn gốc từ các dạng của động từ Latin colere là colo, colui, cultus với hai nghĩa: “(1) giữ gìn, chăm sóc, tạo dựng trong trồng trọt; (2) cầu cúng” 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các nhà khoa học phương Tây đã dựa trên những cách tiếp cận khác nhau để định nghĩa về văn hóa: - Các tiếp cận theo phương pháp miêu tả: các nhà nghiên cứu theo phương pháp miêu tả quan tâm định nghĩa văn hóa theo những gì mà nó bao hàm, điển hình là định nghĩa của nhà nhân loại học Anh: Edward Burnett Tylor (1832 - 1917): “văn hóa hay văn minh hiểu theo nghĩa rộng trong dân tộc học là một tổng thể phức hợp gồm kiến thức, đức tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, và bất cứ những khả năng, tập quán nào mà con người thu nhận được với tư cách là một thành viên của xã hội” [78; 1]. - Cách tiếp cận theo phương pháp lịch sử: các nhà nghiên cứu văn hóa theo phương pháp lịch sử chú trọng vào các quá trình kế thừa xã hội, truyền thống, tất cả đều dựa trên quan điểm về tính ổn định của văn hóa.
Một trong những định nghĩa tiêu biểu cho cách tiếp cận này là của Edward Sapir (1884 - 1939) - nhà nhân loại học, ngôn ngữ học người Mỹ: “văn hóa chính là bản thân con người, cho dù là những người hoang dã nhất sống trong một xã hội tiêu biểu cho một hệ thống phức hợp của tập quán, cách ứng xử và quan điểm được bảo tồn theo truyền thống” [78; 2]. - Cách tiếp cận giá trị: các nhà nghiên cứu văn hóa theo phương pháp tiếp cận giá trị nhấn mạnh đến các quan niệm về giá trị, một ví dụ trong cách định nghĩa về văn hóa theo tiếp cận giá trị là của William Isaac Thomas (1863 - 1947), nhà xã hội học người Mỹ coi văn hóa là “các giá trị vật chất và xã hội của bất kỳ nhóm người nào (các thiết chế, tập tục, phản ứng cư xử,. - Cách tiếp cận theo phương pháp tâm lý học: cách tiếp cận này nhấn mạnh vào quá trình thích nghi với môi trường, quá trình học hỏi, hình thành thói quen, hành vi ứng xử của con người trong cuộc sống. William Graham Sumner (1840 - 1910), viện sỹ Mỹ, giáo sư Đại học Yale và Albert Galloway Keller, học trò và cộng sự của ông đã có cách định nghĩa văn hóa theo phương pháp tâm lý học: “Tổng thể những thích nghi của con người với các điều kiện sinh sống của họ chính là văn hóa, hay văn minh.
Những sự thích nghi này được bảo đảm bằng con đường kết hợp những thủ thuật như biến đổi, chọn lọc và truyền đạt bằng kế thừa” [78; 3]. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Cách tiếp cận cấu trúc: cách tiếp cận cấu trúc quan tâm khía cạnh tổ chức cấu trúc của văn hóa, điển hình là định nghĩa của Ralph Linton (1893 - 1953) - nhà nhân loại học người Mỹ: “a. Văn hóa suy cho cùng là các phản ứng lặp lại ít nhiều có tổ chức của các thành viên xã hội; b. Văn hóa là sự kết hợp giữa lối ứng xử mà các thành tố của nó được các thành viên của xã hội đó tán thành và truyền lại nhờ kế thừa” [78; 3].
- Cách định nghĩa nguồn gốc: cách định nghĩa này soi chiếu văn hóa từ góc độ nguồn gốc của nó, tiêu biểu là định nghĩa của nhà xã hội học người Mỹ gốc Nga Pitirim Alexandrovich Sorokin (1889 - 1968): “Với nghĩa rộng nhất, văn hóa chỉ tổng thể những gì được tạo ra, hay được cải biến bởi hoạt động có ý thức hay vô thức của hai hay nhiều cá nhân tương tác với nhau và tác động đến lối ứng xử của nhau” [78; 4]. Các cách tiếp cận trên tuy khác nhau nhưng chúng đều dựa trên những nguyên tắc chung đó là dựa trên mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, dựa trên hình thái kinh tế xã hội và những nguyên tắc hoạt động của triết học Mác như nguyên tắc thực tiễn để nêu lên một định nghĩa về văn hóa. Mỗi cách tiếp cận đều cho thấy một khía cạnh ưu việt riêng. Tuy nhiên, cách tiếp cận văn hóa dựa trên giá trị học là một phương pháp tiếp cận đã có từ lâu đời và cho đến nay vẫn thể hiện được vai trò quan trọng, nổi trội của nó.
“Cách tiếp cận này không chỉ thâm nhập vào triết học mà còn có cả lý luận văn hóa, mỹ học, đạo đức học cùng nhiều bộ môn khoa học khác và đã dấy lên những cuộc tranh luận đến tận bây giờ. Quá trình phát triển của tiếp cận giá trị học đã thể hiện sự tìm kiếm bản chất của văn hóa theo ba cấp độ đối tượng: cấp độ vật chất, cấp độ chức năng và cấp độ hệ thống. Tương ứng với cấp độ vật chất của đối tượng là định nghĩa mô tả văn hóa như thế giới các đồ vật được con người sáng tạo và sử dụng trong quá trình lịch sử. Trong một công trình nghiên cứu về văn hóa của mình, Iu.Pađôlưi đã khẳng định: Văn hóa trong ý nghĩa rộng rãi nhất của từ này, đó là tất cả những cái đã và đang được tạo ra bởi nhân loại” (dẫn theo Phạm Quang Tùng [73; 2]).
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 2002, UNESCO đã đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin” [53; 3]. Ở nước ta, khái niệm về văn hóa cũng đã xuất hiện từ rất lâu, hơn 600 năm trước, Nguyễn Trãi đã dùng “văn hiến” để khẳng định độc lập, chủ quyền của dân tộc trong bản tuyên ngôn độc lập “Bình Ngô đại cáo”: “Như nước Đại Việt ta từ trước. Vốn xưng nền văn hiến đã lâu. Núi sông bờ cõi đã chia.
Phong tục Bắc Nam cũng khác”. Chính cái “nền văn hiến”, cái “phong tục” tự ngàn đời ấy là cơ sở đanh thép, vững vàng để chúng ta khẳng định quyền tự chủ với quân cướp nước. Từ xa xưa, văn hóa đã có một sức mạnh vô hình và là cơ sở tồn tại hết sức quan trọng với mỗi một quốc gia, dân tộc. Các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu ở nước ta cũng đã cố gắng đưa ra những khái niệm về văn hóa phù hợp với tiêu chí chung của nhân loại và tiêu chí của quốc gia, dân tộc.
Trong công trình Xã hội học Văn hóa do Viện Văn hóa và Nhà xuất bản (Nxb) Văn hóa - Thông tin, xuất bản năm 1997, Đoàn Văn Chúc định nghĩa rằng: Văn hóa – vô sở bất tại: Văn hóa - không nơi nào không có! Điều này cho thấy tất cả những sáng tạo của con người trên nền của thế giới tự nhiên là văn hóa; nơi nào có con người nơi đó có văn hóa [5; 18]. Đại từ điển tiếng Việt của Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam - Bộ Giáo dục và Đào tạo, do Nguyễn Như Ý chủ biên, Nxb Văn hóa - Thông tin, xuất bản năm 1998, thì lại định nghĩa: "Văn hóa là những giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo ra trong lịch sử" [51; 58]. Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, do Nxb Đà Nẵng và Trung tâm Từ điển học xuất bản năm 2004 thì văn hóa được định nghĩa là: “Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử. Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên xã hội…” [48; 77].
Theo Wikipedia tiếng Việt: “Văn hóa là bao gồm tất cả những sản phẩm của con người, và như vậy, văn hóa bao gồm cả hai khía cạnh: khía cạnh phi vật chất của xã hội như ngôn ngữ, tư tưởng, giá trị và các khía cạnh vật chất như nhà cửa, quần áo, các phương tiện, v. Cả hai khía cạnh cần thiết để làm ra sản phẩm và đó là một phần của văn hóa” [81; 1].