CHƯƠNG 1 MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HOÁ - VĂN HỌC VĂN HOÁ BẮC BỘ VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN KIM LÂN 1.1 Khái niệm văn hoá - văn học 1.1 Văn hoá Văn hóa là sức sống nội tại của mỗi dân tộc. Một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc là biểu hiện cao nhất của tinh thần độc lập tự chủ, là tiềm năng sáng tạo vô hạn của dân tộc đó. Từ thế kỉ XIX, văn hóa thực sự đã trở thành đối tượng của việc nghiên cứu khoa học như dân tộc học, văn hóa học, xã hội học,… Thế nhưng cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa nhất quán về văn hóa. Văn hóa (Trong tiếng Anh và tiếng Pháp là Culture) là khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu, cách lý giải khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người.
Người ta có thể hiểu văn hóa như một hoạt động sáng tạo của con người, nhưng cũng có thể hiểu văn hóa như là lối sống, thái độ ứng xử, lại cũng có thể hiểu văn hóa như một trình độ học vấn. Khi nói về vấn đề văn hóa, mỗi người có một quan điểm khác nhau. Trong cuộc sống hàng ngày, văn hóa còn được hiểu là cách sống tức là phong cách ăn, ở, đi đứng, cách cư xử (với đồng loại, môi trường, với bản thân) và cả tín ngưỡng, đức tin, phong tục,… của một người hay cả tập thể người. Theo quan niệm của UNESCO: “Văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội.
Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống và giá trị, tập tục và tín ngưỡng.10] Theo Edouard Herriot, thì “Văn hóa là cái còn lại khi ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn thiếu khi người ta đã học tất cả”[81, tr. Theo Từ điển Tiếng Việt (1992), văn hóa được định nghĩa là “Tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử” [91, tr. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Wikipedia tiếng Việt: “Văn hóa là bao gồm tất cả những sản phẩm của con người, và như vậy, văn hóa bao gồm cả hai khía cạnh: khía cạnh phi vật chất của xã hội như ngôn ngữ, tư tưởng, giá trị và các khía cạnh vật chất như nhà cửa, quần áo, các phương tiện, v. Cả hai khía cạnh cần thiết để làm ra sản phẩm và đó là một phần của văn hóa” [95, tr.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra một cách hiểu về văn hóa như sau: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [62, tr. Với cách hiểu này, văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo và phát minh ra. Còn cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng cho rằng:“Nói tới văn hóa là nói tới một lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không phải là thiên nhiên mà có liên quan đến con người trong suốt quá trình tồn tại, phát triển, quá trình con người làm nên lịch sử… (văn hóa) bao gồm cả hệ thống giá trị: tư tưởng và tình cảm, đạo đức với phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và sự tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh của cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh” [85, tr.
Theo định nghĩa này thì văn hóa là những cái gì đối lập với thiên nhiên và do con người sáng tạo nên từ tư tưởng tình cảm đến ý thức tình cảm và sức đề kháng, sức chiến đấu của mỗi người, mỗi dân tộc. Trong tác phẩm Cơ sở văn hóa Việt Nam và Tìm vềbản sắc văn hóa ViệtNam, Trần Ngọc Thêm đã định nghĩa:"Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội" [81, tr.Như vậy với cách định nghĩa này thì nội hàm của khái niệm văn hóabao gồm: Thứ nhất, đó là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra nhằm thỏa mãn các nhu cầu của con người và vì con người. Thứ hai, những giá trị mà con người sáng tạo ra đó phải mang tính nhân tính. Điều đó có nghĩa là có những giá trị do con người sáng tạo ra nhưng nó không phải là giá trị văn hóa bởi vì nó không 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mang tính người, nó hủy hoại cuộc sống của con người do đó không được cộng đồng chấp nhận như: bom nguyên tử, các vũ khí giết người hay chủ nghĩa khủng bố; một vấn đề nổi cộm trong giai đoạn hiện nay.
Tuy khác nhau nhưng các định nghĩa về văn hóa đều thống nhất ở một điểm, coi văn hóa là cái do con người sáng tạo ra, cái đặc hữu của con người. Mọi thứ văn hóa đều là văn hóa thuộc về con người, các thứ tự nhiên không thuộc về khái niệm văn hóa. Văn hóa là đặc trưng căn bản, phân biệt con người với động vật, cũng là tiêu chí căn bản để phân biệt sản phẩm nhân tạo và sản phẩm tự nhiên. Tóm lại, văn hóa là sản phẩm của loài người, văn hóa được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội.
Song, chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo nên con người, và duy trì sự bền vững và trật tự xã hội. Văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa. Văn hóa được tái tạo và phát triển trong quá trình hành động và tương tác xã hội của con người. Văn hóa là trình độ phát triển của con người và của xã hội được biểu hiện trong các kiểu và hình thức tổ chức đời sống và hành động của con người cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần mà do con người tạo ra.
Những năm gần đây, nhận thức về vai trò quyết định của văn hóa ở nước ta được nâng cao, đúng với giá trị đích thực của nó, ngay từ Nghịquyết Hội nghịlần thứIV, Ban chấp hành Trung ương khóa VII đã khẳng định: "Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, thể hiện tầm cao và chiều sâu về trình độ phát triển của một dân tộc, là sự kết tinh những giá trị tốt đẹp nhất trong quan hệ giữa người với người, với xã hội và với thiên nhiên. Nó vừa là một động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, vừa là một trong những mục tiêu của chúng ta" [83, tr. Các chính sách vềvăn hóa của Đảng ta thể hiện quan điểm: văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, thể hiện trình độ của dân tộc, văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Chính vì vậy Đảng và nhà nước ta đang chủ trương xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.2 Văn học Văn học theo nghĩa rộng là thuật ngữ “Gọi chung mọi hành vi ngôn ngữ nói - viết và các tác phẩm ngôn ngữ.
Nó bao gồm các tác phẩm mà ngày nay có thể xếp 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vào loại chính trị, triết học, tôn giáo” [87, tr. Với nghĩa rộng, văn học đồng nghĩa với văn hóa. Còn văn học theo nghĩa hẹp chỉ khái niệm văn hóa - nghệ thuật mà ta quen dùng hiện nay. Nó bao gồm các tác phẩm ngôn từ có tính chất được sáng tác bằng hư cấu, tưởng tượng.
Như vậy văn học theo nghĩa hẹp không bao gồm các tác phẩm chính trị, triết học, tôn giáo. Văn học theo nghĩa hẹp chính là văn chương. Văn học nằm trong văn hóa, trở thành một phần quan trọng của văn hóa. Văn học được coi là “một loại hình sáng tác, tái hiện những vấn đề của đời sống xã hội và con người.
Phương thức sáng tạo của văn học được thông qua sự hư cấu, cách thể hiện nội dung các đề tài được biểu hiện qua ngôn ngữ” [95, tr. Văn học là một hình thái ý thức xã hội thẩm mĩ, nó bắt nguồn từ đời sống, phản ánh đời sống, bày tỏ một quan điểm, lập trường đối với đời sống. Nhưng văn học không phản ánh hiện thực trong ý nghĩa khách quan, phổ quát của chủng loại, của sự vật như cái giếng, con đường, cái ao… mà nó quan tâm là một hệ người kết tinh trong sự vật. Ví dụ, nói đến mây, văn học không phản ánh nó giống như một hiện tượng địa lí mà nói đến nó như một bộ phận của cuộc sống con người, của thế giới người, mang nội dung quan hệ con người.
Vì mây cho núi lên trời/ Vì chưng gió thổi, hoa cười với trăng (Ca dao); Văn học nói đến hoa không phải với tư cách 1 bộ phận sinh sản của cây mà nhìn hoa như một con người, coi hoa là hiện thân của cái đẹp, của sự nảy nở tươi tắn: Hoa cườingọc thốt đoan trang (Truyện Kiều, Nguyễn Du)… Nói đến chức năng của văn học là nói đến mục đích sáng tác của văn chương, đến vấn đề viết để làm gì, đến ý nghĩa văn hóa - xã hội của nó. Văn học là một hoạt động tinh thần không chỉ của người sáng tạo mà của cả người tiếp nhận, thưởng thức. Nó mang những chức năng có ý nghĩa xã hội rộng lớn bởi "chức năng là sự biểu hiện ra bên ngoài các đặc tính của một khách thể nào đó trong một hệ thống các quan hệ nhất định" [96, tr. Tác phẩm văn học là sự biểu hiện về năng lực, trình độ, phẩm chất tinh thần của chủ thể trong sự sáng tạo, phản ánh hiện thực đời sống khách quan, xã hội, con người, dựng nên "hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan".
Vì vậy, văn học có chức năng phản ánh hiện thực. Văn học là biểu hiện cái quan hệ mang tính người của con người trong quá trình chiếm lĩnh, đồng hóa hiện thực bên ngoài và bên trong nó dưới hình thức nghệ thuật của ngôn từ. Cái 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.