MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong những năm gần đây, khoa học và công nghệ đang phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sự phát triển của công nghệ thông tin đã ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của con người. Trong đó, có thể kể đến sự ảnh hưởng của internet trong tất cả các mặt của đời sống xã hội, kinh tế, văn hóa, chính trị. Internet đã và đang kết nối mọi người trên thế giới với nhau, nó phá vỡ mọi khoảng cách về biên giới, không gian, thời gian, tạo điều kiện và môi trường thuận lợi cho việc giao tiếp xã hội.
Từ khi có internet thì cũng xuất hiện các loại hình tìm kiếm thông tin, giải trí, kết nối xã hội, trong đó không thể thiếu được các mạng xã hội đang được rất nhiều người sử dụng như: Google+, Facebook, Yahoo, Skye, Myspace… Mạng xã hội ở đây được hiểu là một loại hình dịch vụ trên internet mới phát triển trong kỷ nguyên số, ứng dụng những thành tựu của công nghệ thông tin. Mạng xã hội là dịch vụ kết nối các thành viên cùng sở thích trên internet lại với nhau với nhiều mục đích khác nhau không phân biệt không gian và thời gian, đồng thời nó được tạo nên thông qua các tương tác giữa các thành viên trong cộng đồng mạng. Một trong những đối tượng sử dụng mạng xã hội nhiều nhất chính là sinh viên. Mạng xã hội trở thành một xu hướng không thể thiếu đối với thanh niên nói chung và đối với sinh viên nói riêng.
Với đặc thù là những người trẻ tuổi, có tri thức, có tính năng động nên sinh viên là đối tượng rất dễ dàng tiếp cận những cái mới. Vì vậy, việc thường xuyên sử dụng internet và mạng xã hội, trở thành công dân mạng có thể làm thay đổi các hoạt động giao tiếp và một số quan niệm của họ về giá trị của các quan hệ xã hội mà họ tiếp xúc và đối xử với quan hệ đó. Facebook là một mạng xã hội lớn được rất nhiều người sử dụng trên thế giới. Mạng xã hội ảnh hưởng không nhỏ đến những lối sống, quan hệ xã hội của con người.
Những ảnh hưởng đó có tính chất pha trộn, mang tính hai mặt (cả mặt tích cực và tiêu cực). Đặc biệt, việc tìm kiếm và thiết lập mạng lưới bạn bè trên Facebook sẽ giúp cho người sử dụng tạo lập và duy trì một lượng “vốn xã hội” của mình. Vốn xã hội từ Facebook có thể là cơ sở tạo ra những loại hình vốn xã hội khác như vốn tài chính, vốn con người nhằm giúp cá nhân đạt được mục đích nhất định mà cá nhân đó mong muốn. Có thể nói, trong những năm gần đây mạng xã hội 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Facebook đã trở thành một hiện tượng xã hội điển hình, thể hiện nhu cầu giao tiếp xã hội và giải trí.
Nó tạo ra cho mỗi người một cộng đồng xã hội bao gồm những người quen biết và không quen biết, sự đa dạng về môi trường xã hội trên Facebook, sự tự do trong việc trao đổi thông tin, tâm tư tình cảm…hoặc ngay cả các yếu tố công việc, kinh tế cũng được đưa vào Facebook để trao đổi. Nhìn chung, Facebook dần trở thành một công cụ xã hội không thể thiếu đối với nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, nhóm sinh viên. Song bất kỳ một vấn đề, hiện tượng xã hội nào xuất hiện đều mang trong nó hai mặt: tích cực và tiêu cực, vấn đề đặt ra là chủ thể sử dụng công cụ Facebook này như thế nào thì tác động ngược trở lại của nó đối với con người, xã hội sẽ như vậy. Bởi vậy, nghiên cứu mạng xã hội Facebook trở thành một trong những vấn đề được quan tâm hiện nay.
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn là ngôi trường với những đặc thù riêng như: Sinh viên được đào tạo, nghiên cứu các ngành khoa học xã hội, văn hóa (lịch sử, văn học, báo chí, xã hội học, công tác xã hội, đông phương học…). Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông là trường chuyên đào tạo, nghiên cứu về công nghệ thông tin, công nghệ điện tử là hai khách thể nghiên cứu được lựa chọn để nghiên cứu trong đề tài. Mỗi một môi trường sẽ tạo nên những đặc thù riêng, điều đó sẽ ảnh hưởng tới các tri thức, hiểu biết, phương pháp tiếp cận các vấn đề của sinh viên ở từng trường là khác nhau, trong đó có phương pháp tiếp cận, mục đích sử dụng Facebook cũng là khác nhau. Đồng thời, nghiên cứu lựa chọn sinh viên của hai trường trên là cơ sở để có sự so sánh giữa sinh viên của hai khối trường có đặc thù khác nhau (giữa khối xã hội và khối kỹ thuật) đồng thời xem xét sự ảnh hưởng của mạng xã hội Facebook đến sinh viên của mỗi trường có những vấn đề nào đặt ra.
Với những lý do trên, tôi đã tiến hành nghiên cứu thực nghiệm xã hội học với đề tài Sinh viên và mạng xã hội Facebook: Một phân tích về sự tiến triển vốn xã hội (Khảo sát tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn và Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông). Nhằm phân tích và nhìn thấy được hiện trạng sử dụng mạng xã hội Facebook của sinh viên hiện nay. Những tác động của nó đối với mạng lưới quan hệ xã hội của sinh viên hiện nay. Từ đó có cái nhìn khái quát nhất về vấn đề trong một khía cạnh tiếp cận mới, đánh giá và đưa ra được xu 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hướng sử dụng mạng xã hội Facebook của một bộ phận sinh viên trong một vài năm tiếp theo.
Đề tài là sự kết hợp giữa các kiến thức của xã hội học lối sống, xã hội học khoa học và công nghệ. Vì vậy các nghiên cứu, bài viết có liên quan đến đề tài này dựa trên những tài liệu về lối sống của thanh niên, ảnh hưởng của Internet đến sinh viên và đặc biệt là những đề tài liên quan đến mạng xã hội, đánh giá vấn đề dưới góc độ xã hội học khoa học công nghệ. Tổng quan nghiên cứu Là một hiện tượng xã hội, một trào lưu xã hội nảy sinh trong hơn thập kỷ qua không chỉ ở cấp độ lãnh thổ mà là trên toàn thế giới, mạng xã hội Facebook đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu dưới những cách tiếp cận khác nhau. Sự phát triển này đã đánh dấu mạnh mẽ những biến đổi xã hội, sự mở rộng không biên giới các mối quan hệ và sự tự do của con người trong một khía cạnh xã hội nhất định.
Mạng xã hội Facebook đã đáp ứng một nhu cầu lớn của con người trong đời sống xã hội hiện đại. Nghiên cứu về mạng xã hội, mạng lưới xã hội là một vấn đề đã được nghiên cứu xuyên suốt trong nhiều thập kỷ qua. Mỗi một thời điểm, mạng lưới xã hội của con người lại có những biến đổi khác nhau, nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có sự tác động mạng mẽ của yếu tố khoa học công nghệ. Để làm cơ sở cho đề tài nghiên cứu và phân tích, tác giả xin được đi vào phân tích tổng quan nhất những nghiên cứu xã hội cả ở trong nước và ngoài nước các vấn đề liên quan đến mạng lưới xã hội, khoa học công nghệ trong mối quan hệ mật thiết với sự biến đổi mạng lưới xã hội…từ đó có thể thấy được những biến đổi trong nghiên cứu, trong hành vi, lối sống của con người, đặc biệt là nhóm sinh viên trong việc tiếp cận khoa học và công nghệ, sử dụng khoa học và công nghệ như một công cụ gắn kết và mở rộng mạng lưới xã hội của cá nhân, phục vụ một phần nào đó nhu cầu của họ.
Hay nói cách khác, đây là phần trả lời cho câu hỏi, thế giới nghiên cứu những gì, Việt Nam nghiên cứu những gì liên quan đến mối quan hệ giữa con người và khoa học công nghệ (mạng Facebook), với tư cách như một công cụ để phát triển vốn xã hội của con người. Các tài liệu về việc sử dụng Internet của sinh viên Nghiên cứu “Ảnh hưởng của Internet đối với thanh niên Hà Nội” của Bùi Hoài Sơn đã đi vào làm rõ hơn lý thuyết về mối quan hệ giữa bối cảnh xã hội và việc 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử dụng Internet; lý thuyết về vốn xã hội và việc sử dụng Internet; quan điểm về sự khác biệt trong sử dụng Internet và lý thuyết về sự bắt chước. Nghiên cứu đã chỉ ra những thay đổi văn hóa và xã hội do việc sử dụng Internet mang lại như sự hình thành thế giới ảo, những giá trị xã hội mới hoặc các loại tội phạm mới ra đời như môi giới mại dâm, lừa đảo trên mạng, phá hủy dữ liệu, ăn cắp thông tin…Cuối cùng nghiên cứu đã đưa ra nhiều giải pháp nhằm nâng cao tính tích cực khi sử dụng Internet. Đề tài “Tác động của Internet đến lối sống của sinh viên” của Nguyễn Quý Thanh đã phân tích như sau: Internet là một phương tiện truyền thông kiểu mới, có tác động đa chiều, thậm chí trái ngược nhau đến hoạt động học tập, giải trí và định hướng giá trị của sinh viên Việt Nam hiện nay.
Qua Internet làm cho lối sống của sinh viên trở lên năng động hơn, hướng ngoại nhiều hơn, định hướng giá trị mang tính tự do hơn so với các thế hệ sinh viên trước kia. Cuốn sách Internet - Sinh viên - Lối sống, nghiên cứu xã hội học về phương tiện truyền thông kiểu mới vớí các nội dung về tác động xã hội của Internet tới hoạt động học tập, hoạt động giải trí, những quan điểm về lối sống của sinh viên hiện nay. Nghiên cứu của Huỳnh Văn Thông về “Một số vấn đề về lối sống Internet và ảnh hưởng của nó đến hoạt động giao tiếp của người dùng Internet Việt Nam” cho thấy những ảnh hưởng của Internet đến thời gian sử dụng Internet và phân tích lối sống di động xã hội Internet. Đề tài nghiên cứu khoa học “Bước đầu nghiên cứu về thực trạng nghiện internet của học sinh THCS trên địa bàn Quận Hải Quân và Liên Chiểu - Thành phố Đà Nẵng” của Bùi Thị Huệ (Trường ĐH Sư Phạm Đà Nẵng) đã chỉ ra một số tác động tiêu cực của Internet đến giới trẻ hiện nay.
Theo nghiên cứu cho thấy thời gian mà giới trẻ dành cho Internet càng nhiều sẽ gây nên tâm lý lo lắng cho phụ huynh càng lớn.