Luận án tiến sĩ: Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu tỉnh Thanh Hóa) - Lê Thị Hợi

Nghiên cứu vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện nay ở Thanh Hóa. Khám phá những thay đổi cấu trúc gia đình, ảnh hưởng của hiện đại hóa và các giải pháp

• Tác giả: Lê Thị Hợi
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Ngọc Văn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện nay

Nghiên cứu vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay là chủ đề thu hút sự quan tâm lớn trong xã hội học. Luận án tiến sĩ của Lê Thị Hợi (2021) tại Học viện Khoa học Xã hội đã tập trung phân tích thực trạng này ở tỉnh Thanh Hóa. Người cao tuổi giữ nhiều vị thế quan trọng trong cấu trúc gia đình truyền thống Việt Nam. Họ là người quyết định hôn nhân, quản lý kinh tế, chăm sóc con cháu và duy trì tín ngưỡng thờ cúng. Xã hội hiện đại tạo ra nhiều thay đổi trong cách nhìn nhận vai trò này. Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa tác động mạnh mẽ đến mối quan hệ liên thế hệ. Nghiên cứu chỉ ra rằng người cao tuổi vẫn duy trì được ảnh hưởng nhất định trong gia đình. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng có xu hướng giảm so với xã hội truyền thống. Các yếu tố kinh tế, giáo dục và văn hóa đóng vai trò quyết định trong sự thay đổi này. Địa bàn nghiên cứu tại Thanh Hóa cung cấp dữ liệu phong phú về cả khu vực thành thị và nông thôn.

1.1. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu vai trò người cao tuổi

Nghiên cứu áp dụng nhiều lý thuyết xã hội học để phân tích vai trò người cao tuổi. Lý thuyết vai trò (Role theory) giải thích vị thế và chức năng của người già trong hệ thống gia đình. Lý thuyết hiện đại hóa (Modernization theory) phân tích tác động của quá trình công nghiệp hóa đến vị thế người cao tuổi. Thuyết gỡ bỏ (Disengagement theory) đề cập đến quá trình người già giảm dần hoạt động xã hội. Thuyết hoạt động (Activity theory) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì vai trò tích cực. Các lý thuyết này tạo nền tảng vững chắc để hiểu sự biến đổi vai trò người cao tuổi trong gia đình Việt Nam hiện đại.

1.2. Địa bàn nghiên cứu và phương pháp thu thập dữ liệu

Luận án tiến sĩ thực hiện nghiên cứu trường hợp tại tỉnh Thanh Hóa. Địa bàn điều tra bao gồm phường Thanh Hóa, xã Lương Sơn thuộc huyện Thường Xuân và xã Hoằng Tiến thuộc huyện Hoằng Hóa. Sự lựa chọn đa dạng địa bàn giúp phản ánh đầy đủ đặc điểm thành thị lẫn nông thôn. Phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng để thu thập thông tin. Phỏng vấn sâu, khảo sát phiếu hỏi và quan sát thực địa được triển khai bài bản. Nhóm đối tượng nghiên cứu bao gồm người cao tuổi, con cháu và các thành viên khác trong gia đình.

II. Phân tích thực trạng vai trò người cao tuổi trong gia đình Thanh Hóa

Thực trạng vai trò của người cao tuổi trong gia đình ở Thanh Hóa thể hiện nhiều nét phức tạp. Trong đời sống hôn nhân, người cao tuổi truyền thống là người quyết định chính việc chọn bạn đời cho con cháu. Ngày nay, xu hướng con cái tự quyết định có hỏi ý kiến cha mẹ ngày càng phổ biến. Quá trình chuyển đổi quyền lực hôn nhân diễn ra rõ rệt ở cả thành thị và nông thôn. Về hoạt động sản xuất kinh doanh, người cao tuổi vẫn đóng góp kinh nghiệm và vốn liếng cho con cháu. Họ truyền đạt kiến thức tích lũy qua nhiều năm làm việc. Vai trò chăm sóc gia đình của người cao tuổi đặc biệt quan trọng trong việc trông nom cháu nhỏ. Họ hỗ trợ con cái bận rộn với công việc bên ngoài. Hoạt động giáo dục con cháu cũng được người cao tuổi quan tâm sâu sắc. Họ dạy dỗ về đạo đức, lối sống và giá trị truyền thống dân tộc. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là lĩnh vực người cao tuổi duy trì vai trò mạnh mẽ nhất.

2.1. Vai trò người cao tuổi trong hôn nhân và chăm sóc con cháu

Vai trò của người cao tuổi trong đời sống hôn nhân trải qua quá trình chuyển đổi đáng kể. Trước đây, cha mẹ có quyền quyết định gần như tuyệt đối việc kết hôn của con cái. Hiện nay, mô hình con cái quyết định có hỏi ý kiến cha mẹ chiếm ưu thế. Sự thay đổi này phản ánh xu hướng cá nhân hóa trong xã hội hiện đại. Về chăm sóc con cháu, người cao tuổi đảm nhận vai trò trông nom và đưa đón trẻ đi học. Họ cũng truyền đạt kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe cho thế hệ sau. Nghiên cứu tại Thanh Hóa cho thấy vai trò này vẫn được duy trì tích cực ở cả khu vực nông thôn lẫn thành thị.

2.2. Vai trò trong sản xuất kinh doanh và tín ngưỡng thờ cúng

Người cao tuổi tích lũy nhiều kinh nghiệm sống và kiến thức làm ăn quý báu. Họ tham gia quyết định các vấn đề sản xuất như đầu tư vốn, mua bán phương tiện và mở rộng quy mô. Uy tín của người cao tuổi trong gia đình xuất phát từ sự hiểu biết sâu rộng về cuộc sống. Trong xã hội truyền thống, quyền lực người già được tuyệt đối hóa nhờ kinh nghiệm và tuổi tác. Vai trò tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là lĩnh vực người cao tuổi duy trì ảnh hưởng mạnh nhất. Họ giáo dục con cháu về giá trị truyền thống, phong tục tập quán của gia đình và dòng họ. Nghiên cứu tại Thanh Hóa xác nhận vai trò này ít bị ảnh hưởng bởi quá trình hiện đại hóa.

III. Giải pháp phát huy vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện đại

Phát huy vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện đại đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Chính sách pháp luật về người cao tuổi cần được hoàn thiện và thực thi hiệu quả. Luật Người cao tuổi tạo hành lang pháp lý bảo vệ quyền lợi và phát huy năng lực của họ. Giáo dục truyền thống gia đình cần được duy trì song song với tiếp thu giá trị hiện đại. Con cháu cần được hướng dẫn tôn trọng và học hỏi kinh nghiệm từ ông bà cha mẹ. Cộng đồng xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường hỗ trợ người cao tuổi. Các chương trình chăm sóc sức khỏe và tinh thần giúp người cao tuổi duy trì vai trò tích cực. Mô hình gia đình nhiều thế hệ chung sống cần được khuyến khích phù hợp với điều kiện thực tế. Địa phương như Thanh Hóa có thể xây dựng các mô hình câu lạc bộ người cao tuổi. Hoạt động cộng đồng giúp người cao tuổi mở rộng giao lưu và chia sẻ kinh nghiệm sống. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại là chìa khóa để cân bằng vai trò người cao tuổi.

3.1. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ người cao tuổi trong gia đình

Chính sách hỗ trợ người cao tuổi trong gia đình cần được xây dựng trên nhiều phương diện. Nhà nước cần tăng cường đầu tư cho hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại cộng đồng. Chương trình bảo hiểm y tế toàn dân giúp người già tiếp cận dịch vụ y tế dễ dàng hơn. Các khoản trợ cấp xã hội cần được điều chỉnh phù hợp với mức sống thực tế. Chính quyền địa phương Thanh Hóa nên xây dựng mô hình hỗ trợ cụ thể cho từng nhóm đối tượng. Gia đình có người cao tuổi cần được hướng kiến thức chăm sóc và phát huy vai trò của họ. Sự phối hợp giữa gia đình, cộng đồng và nhà nước tạo nền tảng vững chắc cho cuộc sống người cao tuổi.

3.2. Nâng cao nhận thức về giá trị kinh nghiệm người cao tuổi

Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị kinh nghiệm người cao tuổi là giải pháp then chốt. Giáo dục truyền thống kính trọng người già cần được đưa vào chương trình đào tạo từ nhỏ. Phương tiện truyền thông đại chúng có thể lan tỏa thông điệp tích cực về vai trò người cao tuổi. Các mô hình truyền dạy nghề thủ công, y học cổ truyền từ người già sang thế hệ trẻ cần được phục hồi. Doanh nghiệp và hợp tác xã có thể mời người cao tuổi làm cố vấn kinh nghiệm. Gia đình nên tạo điều kiện để ông bà tham gia chăm sóc và giáo dục con cháu. Việc ghi nhận đóng góp của người cao tuổi giúp họ cảm thấy có giá trị và được tôn trọng trong xã hội hiện đại.

IV. Kết luận và ứng dụng nghiên cứu vai trò người cao tuổi Thanh Hóa

Nghiên cứu vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện nay tại Thanh Hóa mang lại nhiều kết quả quan trọng. Người cao tuổi vẫn duy trì vai trò đáng kể trong nhiều lĩnh vực của đời sống gia đình. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng có sự khác biệt giữa khu vực thành thị và nông thôn. Các vai trò truyền thống đang dần được điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh xã hội hiện đại. Nghiên cứu xác nhận vai trò tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là lĩnh vực ít bị thay đổi nhất. Vai trò trong hôn nhân và sản xuất kinh doanh có sự chuyển biến rõ rệt theo hướng cá nhân hóa. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng cho các tỉnh thành khác có đặc điểm tương đồng. Mô hình phân tích của luận án tiến sĩ này cung cấp khung tham chiếu hữu ích cho các nghiên cứu tiếp theo. Chính sách phát triển xã hội cần tính đến vai trò đặc biệt của người cao tuổi trong cấu trúc gia đình. Sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại là yếu tố then chốt để gia đình Việt Nam phát triển bền vững.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu đóng góp quan trọng vào hệ thống lý thuyết về vai trò người cao tuổi trong xã hội học. Kết quả kiểm nghiệm và phát triển các lý thuyết vai trò, hiện đại hóa trong bối cảnh Việt Nam. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu đáng tin cậy cho việc hoạch định chính sách. Các nhà quản lý xã hội có thể tham khảo để xây dựng chương trình hỗ trợ người cao tuổi hiệu quả. Gia đình và cộng đồng hiểu rõ hơn về cách phát huy vai trò tích cực của người già. Mô hình nghiên cứu tại Thanh Hóa có thể nhân rộng cho các địa phương khác trên cả nước.

4.2. Định hướng nghiên cứu phát triển trong tương lai

Nghiên cứu mở ra nhiều hướng phát triển mới cho lĩnh vực xã hội học người cao tuổi. Các nghiên cứu tiếp theo nên mở rộng phạm vi địa bàn để so sánh giữa các vùng miền. Khảo sát dài hạn theo thời gian giúp theo dõi sự biến đổi vai trò người cao tuổi qua các giai đoạn. Nghiên cứu định lượng quy mô lớn cần được thực hiện để kiểm định tính tổng quát của kết quả. Tác động của công nghệ số đến vai trò người cao tuổi trong gia đình là hướng nghiên cứu tiềm năng. So sánh quốc tế về vai trò người già giúp rút ra bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự biến đổi nhân khẩu học theo hướng già hóa dân số đang là một trong những chuyển dịch mang tính toàn cầu với những tác động sâu rộng tới cấu trúc kinh tế - xã hội. Tại Việt Nam, theo số liệu của Tổng cục Thống kê (2019), cả nước có khoảng 11,89 triệu người cao tuổi (chiếm 11,95% dân số), trong đó có 1.987.000 người từ 80 tuổi trở lên (chiếm 17,5% tổng số người cao tuổi), 64% người cao tuổi sinh sống tại khu vực nông thôn và tỷ lệ người cao tuổi thuộc diện hộ nghèo cao hơn mức bình quân chung. Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và toàn cầu hóa (TCH) nhanh chóng đã đặt gia đình Việt Nam trước sự chuyển dịch từ cấu trúc gia đình truyền thống sang gia đình hạt nhân, làm thay đổi sâu sắc vị thế, quyền lực và sự tương tác giữa các thế hệ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở chỗ: Phần lớn các nghiên cứu xã hội học trước đây tiếp cận người cao tuổi (NCT) như một nhóm xã hội yếu thế, tập trung vào khía cạnh an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe và sự phụ thuộc vật chất. Ngược lại, việc nhận diện có hệ thống vai trò chủ động, đa chiều của NCT trong không gian vi mô gia đình — nơi diễn ra sự giằng co giữa các giá trị gia đình truyền thống (đạo lý hiếu thảo, kính lão đắc thọ, phụ quyền) và các chuẩn mực hiện đại (bình đẳng, tự chủ cá nhân, kỹ trị) — vẫn chưa được lượng hóa và kiểm chứng tường minh tại các địa bàn có tính phân hóa sinh thái - nhân văn cao như Bắc Trung Bộ.

Luận án "Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa)" của Nghiên cứu sinh Lê Thị Hợi, do PGS.TS Lê Ngọc Văn hướng dẫn tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2021), đại diện cho một công trình xã hội học thực nghiệm tiên phong. Nghiên cứu giải quyết 02 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 02 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Vai trò của NCT trong gia đình hiện nay được biểu hiện cụ thể như thế nào trên bốn chiều cạnh: (1) Đời sống hôn nhân của con cháu; (2) Hoạt động sản xuất/kinh doanh; (3) Chăm sóc và giáo dục con cháu; (4) Hoạt động tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên?
• RQ2: Những nhóm nhân tố nào (văn hóa truyền thống, hiện đại hóa, đặc trưng nhân khẩu - xã hội và đặc trưng cấu trúc gia đình) đang chi phối và tạo ra sự phân hóa đối với vai trò của NCT trong gia đình Thanh Hóa hiện nay?
• H1: NCT không còn giữ quyền quyết định độc tôn, áp đặt như trong xã hội truyền thống mà chuyển sang vị thế tham vấn, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ; đồng thời vẫn giữ vai trò trụ cột trong chăm sóc, giáo dục đạo đức và chủ trì nghi lễ thờ cúng tổ tiên.
• H2: Quá trình CNH, HĐH và các giá trị gia đình truyền thống tác động trái chiều đến vai trò NCT; sự suy giảm quyền lực kỹ thuật được bù đắp bởi uy tín văn hóa - đạo đức, chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi giới tính, nhóm tuổi, học vấn, dân tộc và mô hình cư trú.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp bốn lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Vai trò (Role Theory), Lý thuyết Hiện đại hóa (Modernization Theory), Thuyết Gỡ bỏ (Disengagement Theory) và Thuyết Hoạt động (Activity Theory). Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên cỡ mẫu định lượng $N = 500$ NCT đại diện hộ gia đình và $35$ cuộc phỏng vấn sâu tại 03 khu vực sinh thái đại diện của tỉnh Thanh Hóa (Đông Sơn - thành thị, Hoằng Tiến - nông thôn đồng bằng ven biển, Lương Sơn - nông thôn miền núi) trong khung thời gian 2016 – 2019, giai đoạn tỉnh Thanh Hóa có tốc độ già hóa dân số đạt 14,13%, nhanh hơn bình quân cả nước.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về xã hội học tuổi già và xã hội học gia đình ghi nhận hai luồng quan điểm lý thuyết và thực nghiệm đối lập:

Luồng quan điểm thứ nhất gắn liền với Thuyết Gỡ bỏ (Disengagement Theory) của Elaine Cumming & William Henry (1961) và Thuyết Hiện đại hóa của Donald O. Cowgill & Lowell D. Holmes (1972). Cumming & Henry lập luận rằng quá trình già hóa sinh học tất yếu dẫn đến sự rút lui có trật tự của cá nhân khỏi các vai trò xã hội để duy trì sự cân bằng hệ thống: "quá trình này được thực hiện bằng sự chuyển giao có thứ tự nhiều vai trò và địa vị khác nhau từ người lớn tuổi sang những người trẻ hơn". Cowgill & Holmes và Robert C. Atchley (1987) khẳng định CNH và đô thị hóa làm tri thức truyền thống của NCT trở nên lỗi thời, tước đoạt quyền sở hữu tư liệu sản xuất và làm xói mòn uy tín của họ trong gia đình hạt nhân. Nhận định này tương đồng với phân tích lịch sử - văn hóa của Simone de Beauvoir (1998) trong công trình Tuổi già, chỉ ra sự suy giảm vị thế nghiêm trọng của người già khi chuyển từ nền kinh tế nông nghiệp tự cấp sang xã hội tư bản công nghiệp.

Luồng quan điểm thứ hai xuất phát từ Thuyết Hoạt động (Activity Theory) của Robert J. Havighurst, Bernice L. Neugarten & Sheldon S. Tobin (1968), cùng các phát triển của Erdman B. Palmore (1979). Các tác giả này chứng minh rằng mức độ thỏa mãn cuộc sống của người già tỷ lệ thuận với việc duy trì các hoạt động xã hội và tái cấu trúc các vai trò mới thay thế vai trò đã mất.

Các nghiên cứu quốc tế đương đại tại Châu Á và Châu Phi chỉ ra tính đặc thù văn hóa:

1. Nhật Bản và Singapore: Nghiên cứu tại Nhật Bản cho thấy Thần đạo và truyền thống chữ Hiếu duy trì tỷ lệ 3/4 người già sống chung với con cái; Luật Ổn định việc làm cho NCT (2013) tái định hình người già thành lực lượng lao động đến 65 tuổi. Tại Singapore, chính sách việc làm hỗ trợ 60% nam giới tiếp tục lao động sau tuổi 62 nhằm duy trì sự tự chủ tài chính.
2. Trung Quốc và Ấn Độ: Neal Krause, Kersey Liang & Shengzu (1998) ghi nhận NCT trong cấu trúc gia đình phụ quyền Trung Quốc tiếp tục duy trì vị thế "trụ cột" tâm lý. Tương tự, tại Ấn Độ, mô hình gia đình đa thế hệ (joint family) duy trì vị thế tối cao của NCT như cội nguồn của sự khôn ngoan.
3. Châu Phi: Emeka E. Obioha & Pont’so G. T’soeunyane (2008–2009) tại Lesotho chứng minh NCT giữ vai trò trung tâm trong tiến trình xã hội hóa trẻ em thông qua truyện cổ tích và truyền miệng các chuẩn mực luân lý.

Tại Việt Nam, các công trình của Khuất Thu Hồng (1999), Nguyễn Hữu Minh (1999), Lê Ngọc Văn (2011, 2016) và Lê Ngọc Lân (2010, 2011) đã xác lập các luận điểm nền tảng về sự biến đổi gia đình. PGS.TS Lê Ngọc Văn (2011) chỉ rõ: "vai trò của NCT trong gia đình là những vai trò được xác lập như: tạo thu nhập, cấp vốn, quyết định, chia sẻ kinh nghiệm, dạy dỗ con cháu, chăm nom cháu nhỏ".

Positioning của luận án: Luận án của Lê Thị Hợi định vị tại giao điểm giữa quá trình chuyển đổi kép (kinh tế thị trường định hướng XHCN và biến đổi nhân khẩu học). Luận án bác bỏ tính đơn tuyến của Thuyết Gỡ bỏ phương Tây khi áp dụng vào Việt Nam, đồng thời bổ sung chiều kích dân tộc thiểu số (Mường, Thái) và sinh thái vùng miền (đồng bằng, đô thị, miền núi) vào mô hình phân tích vai trò NCT, giải quyết mâu thuẫn lý thuyết giữa sự suy giảm thẩm quyền kỹ trị và sự bảo lưu quyền uy biểu trưng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc bản địa hóa các lý thuyết xã hội học phương Tây vào bối cảnh văn hóa Việt Nam:

• Mở rộng Lý thuyết Vai trò (Role Theory): Dựa trên khung phân tích của George H. Mead và Ralph Linton, luận án chứng minh vai trò xã hội của NCT không phải là một cấu trúc xơ cứng hay bị triệt tiêu, mà là một tiến trình "tái thương lượng vai trò" (role renegotiation). NCT chuyển dịch linh hoạt từ "vai trò quyết định mang tính áp đặt" (authoritative decision-making) sang "vai trò tham vấn - bảo trợ" (advisory and supportive role).
• Thách thức Thuyết Hiện đại hóa và Thuyết Gỡ bỏ: Kết quả nghiên cứu tại Thanh Hóa bác bỏ luận điểm cho rằng CNH tất yếu dẫn đến sự "gỡ bỏ" toàn diện NCT khỏi cấu trúc gia đình. Luận án xác lập mệnh đề: Hiện đại hóa làm suy giảm chức năng chỉ đạo kinh tế thuần túy nhưng lại gia tăng nhu cầu về chức năng "hậu cần xã hội" (social logistics) và "an ninh tâm lý - tâm linh" của NCT đối với các thế hệ trẻ.
• Kiểm chứng Thuyết Hoạt động: Khẳng định người cao tuổi Việt Nam thực hành "lão hóa tích cực" (active aging) thông qua sự kết hợp giữa lao động kinh tế phụ trợ, nuôi dạy cháu và quản trị nghi lễ gia tộc, biến các hoạt động gia đình thành nguồn lực tạo sinh ý nghĩa cuộc sống.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn chiều kích chức năng vận hành trên nền tảng các biến số phân tầng xã hội:

1. Khía cạnh Hôn nhân: Đo lường mức độ tham gia vào quyết định kết hôn, thiết lập tiêu chí lựa chọn bạn đời, hòa giải xung đột hôn nhân và định hướng mô hình cư trú sau kết hôn.
2. Khía cạnh Sản xuất/Kinh doanh: Đánh giá thẩm quyền quyết định phân bổ vốn, đầu tư tư liệu sản xuất, trực tiếp tham gia tạo thu nhập và truyền giao kinh nghiệm sinh kế.
3. Khía cạnh Chăm sóc và Giáo dục: Định lượng thời gian và mức độ tham gia trông nom, đưa đón cháu, chăm sóc thành viên đau ốm, đồng thời kiểm tra học tập và truyền thụ chuẩn mực đạo đức.
4. Khía cạnh Tín ngưỡng Thờ cúng Tổ tiên: Xác lập quyền chủ trì thực hành nghi lễ, gìn giữ gia phả và giáo dục ý thức cội nguồn dòng họ.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình được kiểm định trong không gian xã hội của một tỉnh chuyển đổi điển hình ở Việt Nam, nơi có sự đan xen giữa văn hóa Nho giáo truyền thống của người Kinh và tập quán mẫu hệ/phụ hệ bản địa của đồng bào dân tộc Mường, Thái.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận lịch sử - cụ thể của chủ nghĩa duy vật biện chứng. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp song song hội tụ (Convergent Parallel Mixed-Methods) được triển khai nhằm đảm bảo sự kết hợp chặt chẽ giữa tính đại diện thống kê của dữ liệu định lượng và chiều sâu diễn giải của dữ liệu định tính.

Địa bàn khảo sát được lựa chọn theo phương pháp phân tầng đại diện sinh thái - văn hóa:

• Phường Đông Sơn (TP. Thanh Hóa): Đại diện cho khu vực đô thị phát triển, kinh tế dịch vụ, mức sống khá và cao.
• Xã Hoằng Tiến (Huyện Hoằng Hóa): Đại diện cho nông thôn đồng bằng ven biển đang chuyển dịch sinh kế sang dịch vụ du lịch (Khu du lịch Hải Tiến).
• Xã Lương Sơn (Huyện Thường Xuân): Đại diện cho nông thôn miền núi cao, cơ cấu dân cư đa dân tộc gồm người Mường, người Thái và người Kinh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Cỡ mẫu định lượng được xác định thông qua công thức chọn mẫu ngẫu nhiên cho tỷ lệ với mức ý nghĩa 95%: $$N = \frac{t^2 \cdot p(1-p)}{e^2}$$ Với $t = 1,96$ ($95%$ confidence level), xác suất ước lượng $p = 0,5$, sai số cho phép $e = 0,044$, tính toán ra quy mô mẫu tối thiểu $N = 500$ người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên.

Quy trình thu thập thông tin kết hợp tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation) và nguồn dữ liệu (Data Triangulation):

• Điều tra bảng hỏi: Phỏng vấn trực tiếp $500$ NCT thông qua bảng hỏi cấu trúc gồm 3 phần (Thông tin hộ gia đình; Các phương diện vai trò cụ thể; Nhân khẩu học cá nhân).
• Phỏng vấn sâu (PVS): Thực hiện $35$ cuộc PVS điển hình nhằm đối sánh đa chiều góc nhìn, bao gồm: $20$ NCT, $10$ đại diện con cháu trong gia đình, và $05$ cán bộ đoàn thể địa phương (Hội Người cao tuổi, Hội Phụ nữ).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm IBM SPSS Statistics 22.0. Các kỹ thuật phân tích bao gồm thống kê mô tả (Descriptive statistics), bảng chéo phân tích mối liên hệ (Crosstabulation), và kiểm định phi tham số Chi-square ($\chi^2$) để xác định ý nghĩa thống kê của các mối quan hệ tương quan.

Bảng cơ cấu nhân khẩu - xã hội của mẫu nghiên cứu ($N = 500$):

Tiêu chí phân loại	Phân nhóm cụ thể	Tần số ($N$)	Tỷ lệ phần trăm (%)
Giới tính	Nam	291	58,2
	Nữ	209	41,8
Nhóm tuổi	60 – 69 tuổi (NCT trẻ)	326	65,2
	70 – 79 tuổi (NCT trung niên)	130	26,0
	Từ 80 tuổi trở lên (NCT già)	44	8,8
Trình độ học vấn	Tiểu học trở xuống	196	39,2
	THCS, THPT	209	41,8
	Trung cấp, Cao đẳng, Đại học	95	19,0
Khu vực sinh sống	Thành thị (Đông Sơn)	200	40,0
	Nông thôn (Hoằng Tiến, Lương Sơn)	300	60,0
Mức sống kinh tế	Khá giả	101	20,2
	Trung bình	273	54,6
	Nghèo	126	25,2
Dân tộc	Kinh	300	60,0
	Mường	100	20,0
	Thái	100	20,0
Mô hình cư trú	Sống chung với con cháu (3-4 thế hệ)	353	70,6
	Sống riêng hai ông bà	147	29,4

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả xử lý dữ liệu thực nghiệm đã xác thực các phát hiện đột phá sau:

• Sự giải thể của quyền lực độc đoán trong hôn nhân: Chế độ "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy" hoàn toàn chấm dứt. Tuy nhiên, quyền lực không chuyển giao tuyệt đối cho giới trẻ mà hình thành mô hình "đồng thuận thế hệ": trên 90% con cái tự quyết định hôn nhân nhưng vẫn chủ động tham vấn ý kiến cha mẹ già. NCT không còn áp đặt tiêu chí "môn đăng hộ đối" vật chất mà ưu tiên phẩm chất đạo đức, gia phong nề nếp và tính hòa hợp.
• Sự bền bỉ của lao động kinh tế và hỗ trợ vật chất: Bác bỏ quan niệm NCT là gánh nặng kinh tế. Tại Thanh Hóa, $70,6%$ NCT sống cùng con cháu và trên $46%$ trực tiếp tham gia tạo thu nhập gia đình; $55,1%$ NCT tích cực truyền thụ kinh nghiệm sản xuất/kinh doanh cho con cái. NCT nhóm tuổi 60–69 giữ vai trò trợ lực kinh tế quan trọng thông qua vốn tích lũy, quản lý đất đai và lao động nông nghiệp/tiểu thủ công nghiệp.
• Chức năng "hậu cần gia đình" và chuyển giao giá trị: NCT đảm nhiệm phần lớn công việc nội trợ, chăm sóc cháu nhỏ và đưa đón đi học, tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tham gia thị trường lao động công nghiệp. Đáng chú ý, vai trò kiểm tra học tập và giáo dục đạo đức truyền thống (lòng hiếu thảo, tính kỷ luật, tình đoàn kết) được thực hiện bền bỉ ở cả ba khu vực.
• Vị thế thống soái trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên: Thờ cúng tổ tiên là không gian mà quyền lực và uy tín của NCT đạt mức tuyệt đối: $95,2%$ khẳng định tầm quan trọng tối cao của hiếu kính tổ tiên. NCT là người nắm giữ tri thức nghi lễ, chủ trì cúng tế ngày giỗ, Tết, rằm và truyền đạt căn tính dòng tộc cho thế hệ sau.
• Sự phân hóa mạnh mẽ theo biến số nhân khẩu:
  • Giới tính: Nam giới cao tuổi chiếm ưu thế trong các quyết định lớn về sản xuất kinh doanh ($p < 0,001$) và nghi lễ dòng họ ($p < 0,01$); nữ giới cao tuổi chiếm ưu thế tuyệt đối trong chăm sóc con cháu và quán xuyến chi tiêu gia đình.
  • Dân tộc: NCT dân tộc Mường và Thái tại Lương Sơn duy trì uy tín cộng đồng và tiếng nói trong gia đình dòng tộc cao hơn, gắn bó chặt chẽ với luật tục và không gian nhà sàn truyền thống so với người Kinh đô thị.
  • Mô hình sống: NCT sống chung với con cháu ($70,6%$) thể hiện mức độ tham gia chăm sóc và hỗ trợ sinh hoạt cao gấp nhiều lần so với nhóm sống riêng ($29,4%$).

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh sự tồn tại của mô hình "Gia đình tiếp nối biến đổi" (Transforming Continuous Family) tại Việt Nam — nơi các giá trị hiện đại được tích hợp hài hòa trên nền tảng luân lý Nho giáo và đạo lý truyền thống, không dẫn đến sự đứt gãy quan hệ liên thế hệ.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Chuẩn hóa bộ công cụ thang đo 4 chiều cạnh chức năng và hệ chỉ báo định lượng đo lường vai trò của NCT, có khả năng tái lặp tại các nghiên cứu xã hội học gia đình trên quy mô toàn quốc.
• Ý nghĩa chính sách và thực tiễn:
  • Đổi mới Luật Người cao tuổi: Chuyển dịch tư duy bảo trợ xã hội thụ động sang chính sách "phát huy vai trò" chủ động (Active Aging).
  • Phát triển các mô hình kinh tế hỗ trợ NCT (tín dụng vi mô, khuyến nông phù hợp thể lực).
  • Xây dựng hệ thống nhà trẻ công lập và trung tâm sinh hoạt cộng đồng liên thế hệ nhằm giảm tải áp lực chăm sóc thể chất cho người già, tối ưu hóa thời gian nghỉ ngơi và bảo vệ sức khỏe tâm thần.

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về thiết kế cắt ngang (Cross-sectional design): Dữ liệu điều tra tại một thời điểm (2016–2019) hạn chế khả năng phân tích biến động theo chuỗi thời gian (Longitudinal analysis) về sự suy giảm vai trò khi NCT chuyển dịch từ nhóm sơ lão sang đại lão.
2. Giới hạn chọn mẫu địa bàn: Mẫu khảo sát tập trung tại tỉnh Thanh Hóa, mang đặc trưng văn hóa Bắc Trung Bộ, do đó cần thận trọng khi khái quát hóa (Generalizability) cho các vùng văn hóa khác như Tây Nam Bộ hay Tây Nguyên.
3. Kỹ thuật phân tích: Chủ yếu dừng lại ở phân tích bảng chéo và kiểm định $\chi^2$, chưa ứng dụng các mô hình hồi quy đa biến bậc cao (Multilevel Regression) hoặc mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm soát tương tác phức tạp giữa các biến tiềm ẩn.

Chương trình nghiên cứu tương lai:

• Phát triển nghiên cứu bảng dài hạn (Panel study) theo dõi sự thích ứng của người cao tuổi qua các giai đoạn tuổi già.
• Nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa giữa các vùng sinh thái kinh tế ở Việt Nam.
• Mô hình hóa tác động của chuyển đổi số và kinh tế số đến sự kết nối liên thế hệ trong gia đình.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Xã hội học, Công tác xã hội và Nhân khẩu học tại Việt Nam; cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng gốc phục vụ các phân tích tổng hợp (Meta-analysis).
• Chính sách nhà nước: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ủy ban Quốc gia về Người cao tuổi Việt Nam, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trong việc hoàn thiện Đề án chăm sóc và phát huy vai trò NCT giai đoạn 2021–2030.
• Ảnh hưởng xã hội: Góp phần xóa bỏ định kiến tuổi tác (Ageism), khẳng định NCT là "vốn xã hội" (social capital) quý báu, nguồn lực hỗ trợ sinh kế và giữ gìn bản sắc văn hóa gia đình Việt Nam trước làn sóng đô thị hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, Học viên Cao học: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp và bộ chỉ báo thực nghiệm chuẩn hóa về xã hội học gia đình và lão hóa học.
• Giảng viên, Nhà nghiên cứu Lý luận: Kế thừa hệ thống số liệu thực chứng để phát triển các giáo trình chuyên khảo về cơ cấu xã hội và phân tầng xã hội.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách: Sử dụng các khuyến nghị để xây dựng chương trình an sinh xã hội thích ứng với già hóa dân số nhanh.
• Các tổ chức xã hội (Hội Người cao tuổi, Hội Phụ nữ): Nâng cao hiệu quả triển khai phong trào "Tuổi cao - Gương sáng" và các mô hình câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án mở rộng Lý thuyết Vai trò và tái định nghĩa Thuyết Hoạt động trong bối cảnh Việt Nam, xác lập luận điểm: Sự chuyển giao quyền lực gia đình dưới tác động của hiện đại hóa không diễn ra theo xu hướng loại trừ (disengagement) mà theo xu hướng "chuyển dịch thẩm quyền chức năng" (functional authority transition) — từ quyền lực mệnh lệnh kỹ thuật sang quyền lực cố vấn văn hóa và bảo trợ xã hội.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

Khắc phục tính đơn tuyến của các nghiên cứu trước (thường chỉ khảo sát người Kinh hoặc khu vực đô thị), luận án thiết kế mẫu đại diện đa tầng tại 3 vùng sinh thái (đô thị, đồng bằng ven biển, miền núi) với sự tham gia của 3 nhóm dân tộc (Kinh 60%, Mường 20%, Thái 20%), kết hợp tam giác đạc giữa 500 phiếu khảo sát và 35 phỏng vấn sâu đa thế hệ.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất?

Tỷ lệ NCT duy trì vai trò lao động kinh tế và cung cấp nguồn lực tài chính cho gia đình đạt mức rất cao ($46%$ tham gia tạo thu nhập, $70,6%$ sống chung hỗ trợ con cái), hoàn toàn trái ngược với giả định truyền thống của phương Tây cho rằng người già là đối tượng thụ hưởng phụ thuộc hoàn toàn sau tuổi nghỉ hưu.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication protocol) không?

Luận án công khai toàn bộ cấu trúc bảng hỏi, công thức tính mẫu $N = 500$, tiêu chí chọn mẫu phân tầng 3 bước, hệ thống mã hóa biến số trên SPSS 22.0 và quy trình phỏng vấn sâu, cho phép các nhà khoa học độc lập tái lặp kiểm chứng tại các tỉnh thành khác.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Luận án đề xuất nghiên cứu sâu về sự biến đổi mô hình sống của NCT dưới tác động của làn sóng di cư lao động trẻ ra các khu công nghiệp, và sự suy giảm của mô hình gia đình "tam đại, tứ đại đồng đường" sang mô hình "sống riêng độc lập nhưng gần con cái".

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận, phương pháp luận về vai trò của NCT trong gia đình hiện đại thông qua lăng kính xã hội học thực nghiệm.
2. Bác bỏ thuyết gỡ bỏ đơn tuyến, xác lập mô hình chuyển đổi vai trò linh hoạt: NCT chuyển từ vị thế ra quyết định tuyệt đối sang vai trò tham vấn, hỗ trợ kinh tế, đảm nhận hậu cần gia đình và làm trụ cột tâm linh dòng tộc.
3. Chứng minh thực nghiệm sự tác động đa chiều của các biến số nhân khẩu - xã hội (giới tính, lứa tuổi, học vấn, dân tộc, mức sống, khu vực) tới sự phân hóa vai trò NCT tại Thanh Hóa.
4. Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng có độ tin cậy cao từ $500$ người cao tuổi và $35$ phỏng vấn sâu, làm căn cứ hoạch định chính sách thích ứng với già hóa dân số.
5. Mở ra hướng tiếp cận mới trong xã hội học gia đình: Nhìn nhận người cao tuổi như một chủ thể hành động tích cực, một nguồn lực phát triển bền vững thay vì một gánh nặng an sinh xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những vấn đề nội dung, lý thuyết và phương pháp nghiên cứu về NCT liên quan đến đề tài 1. Những nội dung liên quan đến đề tài nghiên cứu Quan điểm về vai trò của NCT trong gia đình và xã hội: Trên thế giới, ở nhiều nước có tỷ lệ NCT cao như Nhật Bản, Singapore, Thái Lan, Hàn Quốc…Chính phủ đã có những động thái về mặt chính sách đối với NCT. Sau khi về hưu NCT có nhu cầu lao động, có cơ hội được khuyến khích tiếp tục được cống hiến trí tuệ, kinh nghiệm, khẳng định vai trò của mình đối với xã hội và giảm đến mức tối thiểu sự phụ thuộc vào gia đình.

Ở Singapore, Chính phủ cho rằng, NCT về hưu của nước này có thể đóng góp cho nguồn nhân lực và cộng đồng chừng nào họ còn khả năng làm việc, và để khuyến khích NCT tiếp tục làm việc, Chính phủ Singapore có kế hoạch cập nhật luật lệ và cơ cấu tuyển dụng, theo đó yêu cầu công ty đề nghị tuyển dụng lại những nhân viên nào đến tuổi về hưu để họ làm việc thêm 3 năm. Ngoài ra, Singapore cũng sẽ có các biện pháp để thu hút nữ cao tuổi trở lại làm việc và tiến hành nhiều hoạt động để công dân cao tuổi sống tích cực hơn [2, tr. ỞNhật Bản đã thông qua bộ luật ổn định về việc làm cho NCT vào năm 2013. Luật này yêu cầu mọi doanh nghiệp áp dụng tuổi về hưu với tuổi không trẻ hơn 60, đồng thời phải thực hiện một trong ba biện pháp: (1) xây dựng chế độ tuổi về hưu là 65; (2) có biện pháp duy trì việc làm đền 65 tuổi và (3) bãi bỏ chế độ về hưu.

Bên cạnh đó, chính phủ trợ cấp cho các doanh nghiệp tuyển dụng NCT thông qua các trung tâm nhà nước về ổn định việc làm, cũng như cho những doanh nghiệp có chế độ bảo đảm việc làm cho nhân viên tuổi 65. Đến nay, phần lớn doanh nghiệp Nhật Bản đều đã xây dựng chế độ làm việc đến 65 tuổi. Việc khuyến khích NCT tham gia lao động ngoài góp phần giải quyết những vấn đề khó khăn với sự phát triển kinh tế, chế độ an sinh xã hội, còn có mặt tích cực tạo ra sự hài lòng và khẳng định bản thân của NCT [20]. Có thể thấy, NCT ở Nhật Bản rất chủ động trong cuộc sống của họ khi về già, không phụ thuộc hoàn toàn vào con cái, với họ nghỉ hưu không có nghĩa là ngừng 13 hoạt động mà vẫn thường xuyên tham gia các hoạt động để tự chủ được cuộc sống và nâng cao sức khỏe và tinh thần.

Theo tác giả, Simon De Beauvoir vai trò của NCT có sự thay đổi trong quá trình phát triển của xã hội. Đây là kết quả từ một nghiên cứu “Tuổi già” của Simon De Beauvoir (1998) bà cho rằng, ở xã hội nguyên thủy người già được ca ngợi theo lối thần bí trong các câu chuyện và họ được miêu tả như những người có tài nghệ ma thuật, những nhà sáng chế, người trị bệnh.Ở xã hội phương Tây thời kỳ đầu công nguyên, quyền sở hữu được thể chế, người già với tư cách là những người giầu có, có tiếng nói trọng lượng hơn trong đời sống công cộng và đời sống riêng [70, tr. Công nghiệp hóa đi kèm theo với sự đánh mất quyền hạn và uy tín xã hội ở người lớn tuổi, bởi lẽ nhiều người rời bỏ ruộng vườn cùng gia đình ra thành thị tìm việc mưu sinh…Hiểu biết của người lớn tuổi thường bị hạ thấp tầm quan trọng và không liên quan đến thế hệ trẻ. Truyền thống tỏ ra kém quan trọng trong các xã hội công nghiệp và vì thế người lớn tuổi không còn được kính trọng.

Nếu người lớn tuổi có địa vị xã hội khá cao trong xã hội nông nghiệp, thì trong xã hội công nghiệp, họ có địa vị xã hội thấp hơn nhiều. Vấn đề thường thấy ở tuổi già thời kỳ này là sự cô lập khỏi xã hội do đã nghỉ hưu, sức khỏe yếu, bệnh tật [70, tr. Trong thời kỳ hiện đại, chức năng và vai trò xã hội của người già, nhất là những người đàn ông cao tuổi đã có sự thay thay đổi. Người già trong các xã hội phát triển đến giai đoạn nhất định nào đó, cũng đối mặt với những thay đổi về vai trò.

Trong thế giới hiện đại, người già được coi là con người của quá khứ, và nhất là trong bối cảnh kinh tế chuyển đổi thì người già không còn được xem như một lực lượng lao động nữa, mà trong hệ thống hiện hành này họ chỉ có thể tham gia như là người tiêu dùng. Tuy nhiên ở nhiều xã hội người già vẫn tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong gia đình, cộng đồng. Mặt khác, sự thay thế và chuyển giao về mặt địa vị và vai trò xã hội từ NCT sang những người trẻ tuổi hơn qua thời gian nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển liên tục của xã hội, một số tác giả như Elaine Cumming và William Henry (1961) đại diện của thuyết gỡ bỏ (disengagement theory) đã giải thích tác động của sự lão hóa trong vòng đời của một con người, dựa trên thực tế sinh học là có sự sinh 14 ra, lớn lên, già yếu và chết. Vì vậy, khi tuổi già đến họ buộc phải từ bỏ phần lớn vai trò xã hội của mình.

Gia đình và xã hội cần giúp đỡ người già rút dần khỏi các vai trò xã hội quen thuộc, và không nhìn nhận họ như người phụ thuộc hoặc gánh nặng cho gia đình và xã hội, quan điểm này ngược lại với của lý thuyết hoạt động, vốn đề cao nhu cầu hoạt động của người già [70, tr. Ở Việt Nam, mặc dù chúng ta đã bước vào giai đoạn già hóa về dân số năm 2011 nhưng dân số nước ta vẫn đang nằm trong vùng dân số “vàng” nên những chiến lược về mặt chính sách đối với lao động là NCT chưa có nhiều điểm mới mà tập trung vào phát triển hệ thống an sinh và phúc lợi đối với NCT. Những gợi ý nghiên cứu về người già rút ra từ nghiên cứu “Hôn nhân và gia đình truyền thống ở đồng bằng sông Hồng: Ý nghĩa đối với nghiên cứu người già”của tác giả Khuất Thu Hồng (1999) cho rằng, nghiên cứu về vai trò của người già được thể hiện qua 2 vai trò quan trọng trong gia đình. Thứ nhất, NCT đảm nhận vai trò trong việc chăm sóc và giáo dục thế hệ trẻ như: chăm sóc vật chất (bế ẵm, săn sóc, tình cảm, hỗ trợ về vật chất), vai trò người già trong quá trình xã hội hóa của trẻ em trong gia đình và người già với các hoạt động xã hội có ý nghĩa giáo dục thế hệ trẻ.

Thứ hai, NCT giữ vai trò là người duy trì và bảo tồn văn hóa truyền thống như các chứng nhân lịch sử và người trung gian truyền đạt các giá trị văn hóa tinh thần của một dân tộc gồm: duy trì bảo tồn và truyền đạt lai các kinh nghiệm truyền thống trong sản xuất, sinh hoạt…, giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam: lễ hội, thuần phong mĩ tục và là nhân chứng cung cấp những tư liệu quý giá về lịch sử dân tộc [24, tr. Cũng trong khuôn khổ nghiên cứu Người về hưu tại Hà Nội những năm 80, tác giả Nguyễn Hữu Minh (1999) chỉ ra, người già về hưu trong gia đình đảm nhận vai trò chủ yếu là nuôi nấng con cái và tổ chức đời sống cho gia đình…Bên cạnh việc đóng góp đáng kể vào kinh tế gia đình, người về hưu còn tham gia tích cực vào các công việc khác trong gia đình và đặc biệt là nuôi dạy các cháu [46]. Nhìn nhận dưới góc độ nghiên cứu về gia đình sau đổi mới, tác giả Lê Ngọc Văn trong cuốn “Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam”(2011) cho rằng, vai trò 15 của NCT trong gia đình là những vai trò được xác lập như: tạo thu nhập, cấp vốn, quyết định, chia sẻ kinh nghiệm, dạy dỗ con cháu, chăm nom cháu nhỏ [75, tr. Ở đời sống kinh tế, người già tham gia các hoạt động lao động- sản xuất gồm các công việc nhà, các hoạt động sản xuất kinh doanh, tham gia quyết định các công việc quan trọng và trợ giúp vật chất cho con cái.

Trong đời sống văn hóa người già giữ các vai trò giáo dục con cháu các giá trị văn hóa gia đình như: giáo dục nề nếp gia phong, duy trì nề nếp sinh hoạt trong gia đình, giải quyết mâu thuẫn giữa các thành viên trong gia đình, giáo dục con cháu về cách làm ăn [34]. Vai trò của NCT trong đời sống hôn nhân của con cháu từ một vài góc nhìn nghiên cứu xã hội học: Trong xã hội Việt Nam truyền thống, hôn nhân và sinh con đẻ cái là hai việc quan trọng của các cặp vợ chồng và dòng họ, nó liên quan đến yếu tố môn đăng hộ đối và yếu tố duy trì nòi giống. Cha mẹ là người quyết định hôn nhân của con cái và là những người chủ yếu, thường là duy nhất lựa chọn đối tượng kết hôn. Trong cuốn Gia đình truyền thống một số tư liệu nghiên cứu Xã hội học, tác giả Khuất Thu Hồng cho rằng, hôn nhân truyền thống là do cha mẹ quyết định.

Ở cả nông thôn và đô thị, trong đại bộ phận các trường hợp, cha mẹ chủ động tiến hành việc lựa chọn và quyết định, con cái thường chấp nhận một cách thụ động, đôi khi còn bị ép buộc [24, tr. Điều này cũng thể hiện ở việc, cha mẹ là người lựa chọn con dâu, con rể. Tiêu chuẩn người bạn đời ở gia đình truyền thống Nho giáo thường bị quy định bởi kiểu gia đình vì chúng phản ánh hệ giá trị và chuẩn mực của gia đình đó.Nghĩa là cha mẹ lựa chọn con dâu, con rể dựa trên nhu cầu của gia đình mà không dựa trên sở thích cá nhân của con cái. Việc hôn nhân được coi là việc giữa hai gia đình, tuyệt nhiên không phải là việc cá nhân.

Một số tiêu chuẩn về gia đình chung cho cả thành phố và nông thôn trong chọn con dâu, con rể ở gia đình theo Nho hoặc hướng Nho [24, tr. 16 Con dâu Con rể 1. Môn đăng hộ đối, có thể thấp 1. Môn đăng hộ đối, phải cao hơn hơn nhà trai một chút.

hoặc bằng nhà gái. Tuổi tác bố mẹ tương đương. Tuổi tác bố mẹ tương đương. Gia đình nề nếp, đạo đức, 3.

Gia đình nề nếp, đạo đức, không có bệnh di truyền. không có bệnh di truyền.