Luận án tiến sĩ xã hội học: Vai trò người cao tuổi trong gia đình - Nghiên cứu tại Thanh Hóa (2021)

Khám phá vai trò quan trọng của người cao tuổi trong gia đình hiện nay tại Thanh Hóa. Tìm hiểu những đóng góp và giá trị mà họ mang lại cho các thế hệ.

• Tác giả: Lê Thị Hợi
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Ngọc Văn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay

Người cao tuổi (NCT) là những người từ 60 tuổi trở lên theo quy định của pháp luật Việt Nam. Trong gia đình hiện đại, vai trò của NCT trải qua nhiều biến đổi đáng kể so với xã hội truyền thống. Xã hội học xác định vai trò là tập hợp các kỳ vọng, quyền lợi và trách nhiệm gắn với một vị thế xã hội cụ thể. NCT giữ nhiều vị thế đồng thời: ông bà, cha mẹ, người cố vấn, người giữ gìn truyền thống văn hóa. Luận án tiến sĩ của Lê Thị Hợi (2021) nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa đã chỉ ra rằng vai trò của NCT trong gia đình chịu ảnh hưởng của quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa và biến đổi cấu trúc gia đình. Nghiên cứu áp dụng nhiều lý thuyết xã hội học như lý thuyết vai trò, lý thuyết hiện đại hóa, thuyết gỡ bỏ và thuyết hoạt động. Các lý thuyết này cung cấp góc nhìn đa chiều về vị thế và vai trò của NCT trong hệ thống gia đình. Từ đó, nghiên cứu xác định các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp phát huy vai trò tích cực của NCT trong gia đình hiện nay.

1.1. Khái niệm người cao tuổi và gia đình hiện đại ở Việt Nam

Theo Luật Người cao tuổi năm 2009, NCT là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên. Gia đình hiện đại khác biệt cơ bản so với gia đình truyền thống về cấu trúc, quy mô và chức năng. Gia đình truyền thống thường là gia đình nhiều thế hệ, sống chung dưới một mái nhà, với quyền lực tập trung vào người lớn tuổi nhất. Gia đình hiện đại có xu hướng hạt nhân hóa, quy mô nhỏ hơn, con cái độc lập sớm hơn. Sự chuyển đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến vị thế và vai trò của NCT trong gia đình. Nghiên cứu tại Thanh Hóa cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa khu vực nông thôn và thành thị trong cách thức gia đình tổ chức và vai trò của NCT được thực hiện.

1.2. Cơ sở lý luận về vai trò người cao tuổi trong gia đình

Cơ sở lý luận về vai trò người cao tuổi trong gia đình dựa trên nhiều lý thuyết xã hội học quan trọng. Lý thuyết vai trò giải thích NCT thông qua hệ thống vị thế, kỳ vọng và hành xử chuẩn mực. Theo lý thuyết này, mỗi cá nhân giữ nhiều vị thế khác nhau, mỗi vị thế chứa đựng một vai trò riêng với nhóm đối tác và kỳ vọng tương ứng. Lý thuyết hiện đại hóa cho rằng quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa làm suy giảm vị thế của NCT trong gia đình và xã hội. Thuyết gỡ bỏ đề xuất NCT tự rút lui khỏi các vai trò xã hội. Ngược lại, thuyết hoạt động nhấn mạnh NCT cần duy trì hoạt động và tham gia xã hội để có cuộc sống tích cực.

II. Phân tích thực trạng vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện đại

Thực trạng vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay thể hiện rõ qua nhiều chiều cạnh khác nhau. NCT đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và truyền đạt các giá trị văn hóa, phong tục tập quán từ thế hệ này sang thế hệ khác. Họ là kho tàng kinh nghiệm sống, là người giữ lửa truyền thống gia đình. Tuy nhiên, quá trình hiện đại hóa đã tạo ra nhiều thách thức cho vai trò này. Cấu trúc gia đình thay đổi từ nhiều thế hệ sang gia đình hạt nhân. Con cái trưởng thành có điều kiện kinh tế, độc lập hơn trong quyết định. Kiến thức và kinh nghiệm truyền thống của NCT đôi khi không còn phù hợp với nhịp sống hiện đại. Nghiên cứu tại Thanh Hóa ghi nhận sự khác biệt giữa khu vực nông thôn và thành thị. Ở nông thôn, NCT vẫn giữ vai trò cố vấn và ra quyết định quan trọng. Ở thành thị, vai trò này bị thu hẹp đáng kể do áp lực công việc và lối sống đô thị.

2.1. Vai trò người cao tuổi trong xã hội truyền thống Việt Nam

Vai trò của người cao tuổi trong xã hội truyền thống Việt Nam rất được đề cao. NCT được coi là trụ cột tinh thần của gia đình, người có quyền lực và uy tín cao nhất. Kinh nghiệm sống tích lũy qua nhiều năm được xem là nguồn kiến thức quý báu. NCT thường là người ra quyết định cuối cùng trong các vấn đề quan trọng của gia đình. Họ đảm nhận vai trò dạy dỗ con cháu, truyền đạt đạo đức, lễ nghi và phong tục. Trong gia đình truyền thống nhiều thế hệ, NCT được kính trọng bởi tất cả thành viên. Quyền lực của NCT được tuyệt đối hóa nhờ kinh nghiệm, tuổi tác và tài sản tích lũy. Truyền thống thờ cúng tổ tiên cũng củng cố vai trò của NCT như người kết nối quá khứ và hiện tại.

2.2. Sự thay đổi vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện đại

Sự thay đổi vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện đại là kết quả của nhiều yếu tố xã hội. Quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa tạo ra khoảng cách thế hệ lớn hơn bao giờ hết. Con cái tiếp cận kiến thức mới, công nghệ hiện đại và lối sống phương Tây. Kiến thức và kinh nghiệm truyền thống của NCT dần mất đi vị thế độc quyền. Cấu trúc gia đình thu nhỏ lại, con cái ra ở riêng sớm hơn. Áp lực kinh tế khiến cả hai vợ chồng đều đi làm, giảm thời gian chăm sóc NCT. NCT từ vị trí người ra quyết định trở thành người được chăm sóc. Tuy nhiên, nhiều NCT vẫn duy trì vai trò cố vấn tinh thần, giữ gìn truyền thống văn hóa trong gia đình.

III. Giải pháp phát huy vai trò của người cao tuổi trong gia đình

Phát huy vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay đòi hỏi sự kết hợp giữa nhiều giải pháp. Trước hết, cần thay đổi nhận thức xã hội về NCT. NCT không phải là gánh nặng mà là nguồn lực quý báu cho gia đình và xã hội. Gia đình cần tạo môi trường để NCT phát huy kinh nghiệm và trí tuệ. Các hoạt động gia đình nên có sự tham gia tích cực của NCT. Nhà nước cần hoàn thiện chính sách hỗ trợ NCT, đảm bảo an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe. Giáo dục truyền thống gia đình cho thế hệ trẻ là giải pháp quan trọng. Cộng đồng cần xây dựng các câu lạc bộ, nhóm hoạt động cho NCT. Ứng dụng công nghệ thông tin giúp NCT kết nối với con cháu và xã hội. Nghiên cứu tại Thanh Hóa chỉ ra rằng những gia đình duy trì được sự gắn kết đa thế hệ thường có NCT phát huy vai trò tích cực hơn.

3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò người cao tuổi trong gia đình

Các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò người cao tuổi trong gia đình rất đa dạng. Yếu tố kinh tế đóng vai trò quan trọng: NCT có thu nhập ổn định thường có vị thế cao hơn trong gia đình. Trình độ học vấn của NCT cũng ảnh hưởng đến khả năng thích ứng với xã hội hiện đại. Sức khỏe là yếu tố quyết định: NCT khỏe mạnh có thể tham gia tích cực vào đời sống gia đình. Cấu trúc gia đình ảnh hưởng trực tiếp: gia đình nhiều thế hệ tạo điều kiện cho NCT phát huy vai trò hơn gia đình hạt nhân. Môi trường sống cũng có tác động: nông thôn hay thành thị tạo ra những bối cảnh khác nhau cho vai trò của NCT.

3.2. Phương pháp nghiên cứu vai trò người cao tuổi trong gia đình

Phương pháp nghiên cứu vai trò người cao tuổi trong gia đình đòi hỏi cách tiếp cận đa chiều. Luận án tiến sĩ của Lê Thị Hợi sử dụng kết hợp phương pháp định lượng và định tính. Khảo sát bằng bảng hỏi được thực hiện với mẫu đại diện tại các phường, xã ở Thanh Hóa. Phỏng vấn sâu giúp hiểu rõ hơn về trải nghiệm và quan điểm của NCT. Phương pháp quan sát tham dự ghi nhận hành vi thực tế trong đời sống gia đình. Cách tiếp cận lý thuyết vai trò là khung phân tích chính, kết hợp với lý thuyết hiện đại hóa. Phương pháp nghiên cứu trường hợp cho phép đi sâu vào bối cảnh cụ thể của tỉnh Thanh Hóa.

IV. Kết luận và ứng dụng vai trò người cao tuổi trong gia đình

Kết luận về vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay cho thấy nhiều biến đổi phức tạp. NCT vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì truyền thống văn hóa và đạo đức gia đình. Họ là người kết nối các thế hệ, truyền đạt kinh nghiệm sống và là điểm tựa tinh thần cho con cháu. Tuy nhiên, vai trò này đã thay đổi đáng kể so với xã hội truyền thống. Quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa và biến đổi kinh tế-xã hội tạo ra cả cơ hội và thách thức. NCT cần thích ứng với hoàn cảnh mới, đồng thời gia đình và xã hội cần tạo điều kiện cho NCT phát huy vai trò. Nghiên cứu tại Thanh Hóa chỉ ra rằng sự khác biệt giữa nông thôn và thành thị rất rõ nét. Gia đình đa thế hệ ở nông thôn thường duy trì vai trò của NCT tốt hơn. Phát huy vai trò của NCT là trách nhiệm của cả gia đình, cộng đồng và nhà nước.

4.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn gia đình

Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều bên. Gia đình cần xây dựng không gian cho NCT tham gia vào các hoạt động hàng ngày và quyết định quan trọng. Truyền thống hiếu kính ông bà, cha mẹ cần được giáo dục cho thế hệ trẻ từ nhỏ. Các tổ chức cộng đồng có vai trò tạo sân chơi, hoạt động văn hóa, thể thao cho NCT. Nhà nước cần ban hành và thực hiện hiệu quả chính sách an sinh xã hội cho NCT. Chương trình giáo dục về vai trò của NCT nên được đưa vào giảng dạy trong nhà trường. Ứng dụng công nghệ giúp NCT kết nối với con cháu ở xa.

4.2. Định hướng phát huy vai trò người cao tuổi trong tương lai

Định hướng phát huy vai trò người cao tuổi trong gia đình tương lai cần dựa trên nguyên tắc tôn trọng và phát huy nội lực. NCT cần được xem là nguồn lực chứ không phải đối tượng thụ động cần chăm sóc. Giáo dục liên thế hệ là giải pháp hiệu quả để kết nối kinh nghiệm truyền thống với kiến thức hiện đại. Xây dựng chính sách hỗ trợ NCT tham gia lao động, hoạt động xã hội phù hợp với sức khỏe. Phát triển mô hình cộng đồng hỗ trợ NCT, giảm gánh nặng cho gia đình hạt nhân. Tôn vinh các giá trị truyền thống gia đình trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng phạm vi và cập nhật xu hướng biến đổi vai trò NCT theo thời gian.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình chuyển đổi nhân khẩu học tại Việt Nam đang diễn ra với tốc độ chưa từng có tiền lệ. Kể từ khi chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số năm 2011, tỷ trọng người cao tuổi (NCT) trong cơ cấu dân số liên tục gia tăng. Theo số liệu Tổng cục Thống kê năm 2019, cả nước có khoảng 11.890.000 NCT, chiếm 11,95% tổng dân số, trong đó có tới 1.987.000 người từ 80 tuổi trở lên (chiếm 17,5% tổng số NCT) và 64% NCT sinh sống tại khu vực nông thôn. Tại tỉnh Thanh Hóa, tốc độ già hóa diễn ra thậm chí còn nhanh hơn mặt bằng chung quốc gia, với tỷ lệ NCT đạt mức 14,13%. Bối cảnh công nghiệp hóa (CNH), hiện đại hóa (HĐH), toàn cầu hóa (TCH) cùng sự chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang tác động sâu sắc đến thiết chế gia đình, tái định hình tương quan quyền lực và khuôn mẫu ứng xử giữa các thế hệ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự thiếu hụt các công trình xã hội học thực nghiệm đánh giá toàn diện vị thế và vai trò của NCT trong bối cảnh địa phương đa dạng vùng sinh thái và tộc người. Các tranh luận lý thuyết phương Tây như thuyết gỡ bỏ (Elaine Cumming & William Henry, 1961) và thuyết hiện đại hóa (Donald Cowgill & Lowell Holmes, 1972) cho rằng CNH-HĐH tất yếu dẫn đến sự thoái lui xã hội và suy giảm quyền lực của người già. Tuy nhiên, các công trình trong nước của Khuất Thu Hồng (1999), Lê Ngọc Văn (2011, 2016) và Lê Ngọc Lân (2010, 2011) gợi mở rằng truyền thống hiếu kính Á Đông tạo ra một lực cản văn hóa mạnh mẽ, giữ cho NCT vị trí trung tâm trong gia đình. Luận án tiến sĩ xã hội học của tác giả Lê Thị Hợi (2021) với tiêu đề "Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa)", dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Ngọc Văn tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, đã giải quyết khoảng trống này thông qua hai câu hỏi nghiên cứu và hai giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Vai trò của NCT trong gia đình hiện nay được thể hiện như thế nào trên các phương diện hôn nhân, hoạt động sản xuất/kinh doanh, chăm sóc, giáo dục con cháu và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những nhân tố nào (đặc trưng nhân khẩu học, mô hình gia đình, bối cảnh kinh tế - xã hội, văn hóa truyền thống) chi phối và tác động đến vai trò của NCT trong gia đình Thanh Hóa hiện nay?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): NCT tiếp tục thể hiện vị thế và vai trò nhất định trong đời sống gia đình; họ không còn giữ quyền quyết định tuyệt đối kiểu gia trưởng truyền thống trong hôn nhân và kinh tế mà chuyển sang vị trí tư vấn, định hướng, đồng thời duy trì vai trò then chốt trong chăm sóc, giáo dục đạo đức và nghi lễ thờ cúng tổ tiên.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Vị thế và vai trò của NCT chịu sự tác động đồng thời của hai lực lượng đối nghịch: tiến trình CNH-HĐH làm suy giảm quyền lực kinh tế - kỹ thuật của NCT, trong khi hệ giá trị gia đình truyền thống (kính lão, hiếu thảo) duy trì uy tín xã hội của họ; các biến số giới tính, độ tuổi, học vấn, dân tộc, mức sống và khu vực cư trú tạo nên sự phân hóa rõ rệt trong thực thi vai trò.

Nghiên cứu được triển khai trên quy mô mẫu định lượng $N = 500$ hộ gia đình có NCT và $N = 35$ phỏng vấn sâu (PVS) định tính tại 3 địa bàn đại diện của tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2016–2019. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định lượng hóa mức độ tham gia của NCT vào 5 chiều cạnh đời sống gia đình, chứng minh bằng thực nghiệm rằng hơn 90% NCT vẫn tiếp tục tham gia các hoạt động kinh tế, tạo thu nhập hoặc hỗ trợ gia đình, bác bỏ quan điểm phiến diện coi người già là nhóm dân số hoàn toàn phụ thuộc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy hai luồng quan điểm đối thoại gay gắt trong xã hội học tuổi già và xã hội học gia đình quốc tế cũng như tại Việt Nam.

Luồng quan điểm thứ nhất bao gồm Thuyết gỡ bỏ (Disengagement Theory) do Elaine Cumming và William Henry (1961) khởi xướng cùng Thuyết hiện đại hóa (Modernization Theory) của Donald Cowgill và Lowell Holmes (1972). Cumming và Henry lập luận rằng sự suy giảm thể chất tất yếu dẫn đến việc người già tự nguyện hoặc bị thúc đẩy rút lui có trật tự khỏi các vai trò xã hội để nhường chỗ cho thế hệ trẻ, đảm bảo sự ổn định của hệ thống. Cowgill và Holmes (1972) cùng Robert Atchley (1987) khẳng định CNH và đô thị hóa làm cho tri thức, kinh nghiệm của NCT trở nên lỗi thời trước sự bùng nổ công nghệ, phá vỡ cấu trúc quyền lực truyền thống. Như Simone de Beauvoir (1998) nhận định trong công trình kinh điển Tuổi già, nếu trong xã hội nông nghiệp người già nắm giữ tư liệu sản xuất và tri thức kinh nghiệm thì trong xã hội công nghiệp, họ đứng trước nguy cơ bị loại trừ xã hội (social exclusion) và chỉ còn được xem là người tiêu dùng thụ động.

Luồng quan điểm thứ hai phản biện lại xu hướng trên thông qua Thuyết hoạt động (Activity Theory) của Robert Havighurst, Bernice Neugarten và Sheldon Tobin (1968), Erdman Palmore (1979). Nhóm tác giả chứng minh rằng mức độ thỏa mãn cuộc sống của người già tỷ lệ thuận với việc duy trì mức độ hoạt động và tìm kiếm các vai trò mới thay thế các vai trò đã mất. Tại châu Á, các nghiên cứu tại Trung Quốc của Neal Krause, Kersey Liang và Shengzu (1998) về cấu trúc gia đình gia trưởng và tại Ấn Độ (Jamuna, 1998) chỉ ra rằng văn hóa tôn kính người già vẫn duy trì vị thế "trụ cột" của NCT trong các gia đình mở rộng nhiều thế hệ. Ngay cả ở quốc gia công nghiệp hóa phát triển cao như Nhật Bản, truyền thống Thần đạo (Shinto) và Luật ổn định việc làm cho người cao tuổi năm 2013 (buộc doanh nghiệp duy trì việc làm đến 65 tuổi) đã tạo điều kiện cho 3/4 người già sống chung cùng con cái trưởng thành và giữ vai trò quan trọng trong gia đình.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Khuất Thu Hồng (1999), Nguyễn Hữu Minh (1999), Bùi Thế Cường (2005) và Lê Ngọc Lân (2010, 2012, 2016) chỉ ra rằng NCT sau khi nghỉ hưu hoặc về già vẫn tham gia tích cực vào chu trình kinh tế gia đình, tổ chức đời sống và chăm sóc con cháu. Đặc biệt, Lê Ngọc Văn (2011) khẳng định: "Ở gia đình hiện đại, công nghiệp hóa không xóa bỏ gia đình truyền thống nhưng nó phá vỡ cấu trúc nhất thể hóa của gia đình truyền thống, tạo nên tính đa khuôn mẫu của gia đình... Lần đầu tiên con cái thoát ra khỏi sự sắp đặt hôn nhân của cha mẹ, tự do lựa chọn nghề nghiệp".

Luận án của Lê Thị Hợi định vị chính xác điểm giao thoa giữa các lý thuyết lão hóa phương Tây và thực tế chuyển đổi tại Việt Nam. So sánh với nghiên cứu quốc tế của Emeka Obioha và Pont’so T’soeunyane (2008–2009) tại Sotho (Lesotho, Nam Phi) – nơi NCT được tôn vinh như những "anh hùng đức hạnh" truyền dạy văn hóa qua truyện dân gian, nghiên cứu tại Thanh Hóa chỉ ra sự tương đồng về chức năng giáo dục truyền thống, nhưng bổ sung phát hiện vượt trội về vai trò kinh tế tự chủ và vị thế trung tâm trong hoạt động tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của NCT người Việt và các dân tộc thiểu số (Mường, Thái).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc kiểm chứng, mở rộng và tái khái niệm hóa các lý thuyết xã hội học trong bối cảnh một xã hội đang phát triển:

• Thách thức Thuyết gỡ bỏ (Cumming & Henry, 1961): Dữ liệu thực nghiệm bác bỏ mệnh đề cho rằng người già tất yếu phải "rút lui" khỏi các vai trò xã hội. Thay vì gỡ bỏ, NCT tại Thanh Hóa thực hiện quá trình "tái cơ cấu vai trò" (role restructuring), chuyển từ vai trò điều hành trực tiếp sang vai trò hỗ trợ, tư vấn và duy trì sự gắn kết nội bộ gia đình.
• Bổ sung Thuyết hiện đại hóa (Cowgill & Holmes, 1972): Luận án chứng minh sự suy giảm quyền lực của NCT không diễn ra đồng loạt trên mọi phương diện. Trong khi quyền quyết định kinh tế và hôn nhân chuyển dịch về phía cá nhân con cái, uy tín văn hóa - biểu tượng và quyền lực tâm linh của NCT trong nghi lễ gia tộc không hề suy giảm mà thậm chí còn được củng cố để cân bằng lại những bất an xã hội trong thời kỳ hiện đại hóa.
• Làm phong phú Thuyết vai trò (Ralph Linton, George H. Mead, Talcott Parsons): Ứng dụng khái niệm "hệ vai trò" (role-set), "xung đột vai trò" (role conflict) và "biến số khuôn mẫu" (pattern variables) của Parsons, luận án làm rõ cơ chế tương tác biểu trưng giữa các thế hệ, cho thấy vai trò của NCT là một sản phẩm tương tác động được thương lượng liên tục giữa kỳ vọng xã hội và năng lực thực tế của cá nhân.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài tích hợp đa chiều 4 lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết Vai trò (Role Theory), Lý thuyết Hiện đại hóa (Modernization Theory), Lý thuyết Hoạt động (Activity Theory) và Lý thuyết Gỡ bỏ (Disengagement Theory) dưới lăng kính phương pháp luận lịch sử - cụ thể của chủ nghĩa duy vật lịch sử.

Cách tiếp cận phân tích xem xét vai trò của NCT thông qua 5 nhóm biến số thao tác hóa: (1) Đời sống hôn nhân của con cháu; (2) Hoạt động sản xuất/kinh doanh; (3) Hoạt động chăm sóc gia đình; (4) Hoạt động giáo dục thế hệ trẻ; (5) Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Các vai trò này được kiểm định tương quan chéo với 3 nhóm yếu tố ảnh hưởng: nhóm yếu tố vĩ mô (CNH, HĐH, giá trị truyền thống), nhóm đặc trưng nhân khẩu học cá nhân (giới tính, độ tuổi, học vấn, dân tộc) và nhóm đặc trưng cấu trúc gia đình (mức sống, khu vực cư trú, mô hình sắp xếp nơi ở). Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình là xã hội nông thôn và đô thị chuyển đổi tại miền Trung Việt Nam, nơi hệ giá trị Nho giáo truyền thống vẫn đan xen chặt chẽ với cơ chế thị trường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận kết hợp giữa thực chứng luận (Positivism) và diễn giải luận (Interpretivism), triển khai thiết kế nghiên cứu đa phương pháp kết hợp định lượng và định tính (Mixed Methods Design). Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) phân tích đồng thời 3 tầng dữ liệu: tầng cá nhân NCT, tầng vi mô gia đình (tương tác giữa các thế hệ) và tầng trung mô cộng đồng (đặc thù văn hóa - kinh tế địa phương).

Cỡ mẫu định lượng $N = 500$ được xác định dựa trên công thức tính cỡ mẫu cho quần thể lớn với mức xác suất tin cậy 95% ($t = 1,96$) và sai số biên $e$: $$N = \frac{t^2 \cdot p(1-p)}{e^2}$$

Địa bàn nghiên cứu được chọn mẫu phân tầng có chủ đích nhằm phản ánh trọn vẹn bức tranh phân hóa tự nhiên, kinh tế và xã hội của tỉnh Thanh Hóa:

1. Phường Đông Sơn (TP. Thanh Hóa): Đại diện khu vực thành thị, kinh tế thương mại - dịch vụ phát triển, mức sống trung bình khá và cao ($n = 200$, 40,0%).
2. Xã Hoằng Tiến (Huyện Hoằng Hóa): Đại diện khu vực nông thôn đồng bằng ven biển, thuần nông đang chuyển đổi mạnh sang dịch vụ du lịch sinh thái Hải Tiến ($n = 150$, 30,0%).
3. Xã Lương Sơn (Huyện Thường Xuân): Đại diện khu vực nông thôn miền núi, địa hình chia cắt, cộng đồng dân cư hỗn hợp gồm người Thái, Mường và Kinh nhập cư ($n = 150$, 30,0%). Tổng số mẫu nông thôn là $n = 300$ (60,0%).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu định lượng áp dụng phương pháp ngẫu nhiên thuận tiện phân tầng qua 3 bước: (1) Chọn chủ đích 3 địa bàn đại diện vùng sinh thái; (2) Lập danh sách hộ gia đình có NCT tại các tổ dân phố/thôn bản; (3) Chọn ngẫu nhiên NCT trong hộ đảm bảo phân bổ cân đối về nhóm tuổi, giới tính và thành phần dân tộc.

Công cụ thu thập dữ liệu gồm:

• Bảng hỏi cấu trúc chuẩn hóa: Gồm 3 phần với các thang đo Likert và câu hỏi đa lựa chọn đo lường các khía cạnh hành vi, quyền ra quyết định và thái độ đánh giá.
• Phỏng vấn sâu (PVS): Thực hiện tổng cộng $N = 35$ cuộc phỏng vấn sâu cá nhân và nhóm, trong đó gồm 20 PVS người cao tuổi (cân đối giới tính, độ tuổi, dân tộc), 10 PVS đại diện thế hệ con cháu và 5 PVS cán bộ đoàn thể địa phương (Hội Người cao tuổi, Hội Phụ nữ, cán bộ Tư pháp - Xã hội).

Quy trình bảo đảm độ tin cậy và giá trị khoa học:

• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Đối chiếu chéo dữ liệu điều tra bảng hỏi, phỏng vấn sâu và phân tích tài liệu thứ cấp (báo cáo thống kê, văn bản chính sách).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): So sánh ý kiến tự đánh giá của NCT với đánh giá khách quan của con cháu và nhận định của cán bộ quản lý cơ sở, khắc phục triệt để sai lệch tự thuật (self-report bias).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu khảo sát được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS 22.0. Các kỹ thuật phân tích bao gồm thống kê mô tả (tần số, phần trăm), phân tích bảng chéo (cross-tabulation), kiểm định giả thuyết phi tham số Chi-square ($\chi^2$) với mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$, $p < 0,01$ và $p < 0,001$.

Cơ cấu nhân khẩu - xã hội của mẫu khảo sát ($N = 500$) được mô tả chi tiết tại bảng dưới đây:

Đặc điểm nhân khẩu - xã hội	Phân nhóm	Tần số ($N$)	Tỷ lệ (%)
Giới tính	Nam	291	58,2
	Nữ	209	41,8
Nhóm tuổi	60 – 69 tuổi (Sơ lão)	326	65,2
	70 – 79 tuổi (Trung lão)	130	26,0
	Từ 80 tuổi trở lên (Đại lão)	44	8,8
Trình độ học vấn	Tiểu học trở xuống	196	39,2
	THCS, THPT	209	41,8
	Trung cấp, CĐ, ĐH	95	19,0
Khu vực cư trú	Thành thị (Phường Đông Sơn)	200	40,0
	Nông thôn (Hoằng Tiến, Lương Sơn)	300	60,0
Mức sống hộ gia đình	Khá giả	101	20,2
	Trung bình	273	54,6
	Nghèo	126	25,2
Thành phần dân tộc	Dân tộc Kinh	300	60,0
	Dân tộc Mường	100	20,0
	Dân tộc Thái	100	20,0
Mô hình sắp xếp nơi ở	Sống chung với con cháu (3-4 thế hệ)	353	70,6
	Sống riêng hai ông bà / đơn thân	147	29,4

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng và định tính của luận án xác lập 5 phát hiện mang tính đột phá về sự chuyển đổi vai trò của NCT trong gia đình hiện nay:

1. Sự chuyển dịch từ "độc đoán gia trưởng" sang "tham vấn dân chủ" trong đời sống hôn nhân con cháu: Quyền lực tuyệt đối "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy" hoàn toàn bị triệt tiêu. Tỷ lệ con cái tự quyết định việc lựa chọn bạn đời sau khi tham khảo ý kiến cha mẹ chiếm đa số tuyệt đối (vượt trên 90%), trong khi tỷ lệ con cái tự quyết định đơn phương chỉ chiếm 2,8%. Ý kiến của NCT đóng vai trò là "màng lọc xã hội" thẩm định tư cách đạo đức và nề nếp gia phong của đối tượng kết hôn thay vì áp đặt môn đăng hộ đối.
2. NCT là chủ thể kinh tế tích cực, phản bác định kiến về sự gánh nặng: Trái ngược với giả định của thuyết gỡ bỏ, hơn 90% NCT tại địa bàn nghiên cứu vẫn tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào các hoạt động kinh tế. NCT tham gia hỗ trợ vốn sản xuất, lao động nông nghiệp, kinh doanh buôn bán nhỏ và truyền đạt kinh nghiệm làm ăn cho con cháu. Đáng chú ý, nam giới cao tuổi có tỷ lệ truyền đạt kinh nghiệm sản xuất/kinh doanh đạt 68,8%, vượt trội so với nữ giới cao tuổi (43,3%), phản ánh sự phân công lao động theo giới mang dấu ấn truyền thống.
3. Trụ cột chăm sóc và giáo dục: Bù đắp khoảng trống xã hội hóa: NCT đảm nhận chức năng tái sản xuất sức lao động cho gia đình trẻ thông qua việc trông nom cháu nhỏ, quán xuyến nội trợ (chiếm tỷ lệ trên 70% ở các hộ sống chung). Trong giáo dục, NCT chuyển trọng tâm từ kiểm tra kiến thức phổ thông sang trao truyền chuẩn mực đạo đức, lòng nhân ái, tính kỷ luật và truyền thống hiếu học của dòng họ.
4. Vị thế tối thượng và bất biến trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên: Thờ cúng tổ tiên là lĩnh vực mà vai trò của NCT được duy trì bền vững nhất với 95,6% hộ gia đình thực hiện thường xuyên. NCT là người chủ trì các nghi lễ ngày sóc vọng, giỗ chạp, lễ Tết, đóng vai trò "sợi dây tâm linh" kết nối quá khứ với hiện tại, củng cố tính cố kết dòng họ và giáo dục lòng biết ơn cội nguồn cho thế hệ trẻ.
5. Sự phân hóa vai trò theo nhân khẩu học và tộc người: Mức độ tham gia quyết định và thực hiện vai trò giảm dần theo độ tuổi (nhóm 60–69 tuổi tham gia quyết định kinh tế đạt khoảng 50%, nhưng giảm xuống 21% ở nhóm trên 76 tuổi). NCT dân tộc Mường và Thái duy trì tính gắn kết gia đình dòng họ và vai trò thờ cúng tổ tiên theo luật tục bản địa đậm nét hơn so với người Kinh ở đô thị.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định tính tương thích giữa hiện đại hóa và việc duy trì giá trị gia đình truyền thống ở các nước phương Đông; bổ sung mô hình phân tích vai trò NCT trong các nền kinh tế chuyển đổi có tính đa dạng dân tộc học.
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định giá trị của phương pháp tiếp cận hỗn hợp (mixed methods) và việc tam giác hóa dữ liệu giữa các thế hệ trong nghiên cứu xã hội học gia đình.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Chuyển dịch mô hình an sinh xã hội: Cần chuyển từ mô hình "bảo trợ xã hội thụ động" sang chính sách "già hóa chủ động" (active ageing), tạo điều kiện cho NCT tiếp cận nguồn vốn tín dụng ưu đãi, đào tạo nghề phù hợp và tham gia thị trường lao động phi chính thức.
  • Thể chế hóa Luật Người cao tuổi (2009): Đẩy mạnh thực thi Điều 23 của Luật Người cao tuổi về việc phát huy trí tuệ, kinh nghiệm của NCT trong sản xuất và giáo dục truyền thống; xây dựng các trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng đa thế hệ tại cơ sở.
  • Chính sách đặc thù theo vùng miền: Thiết kế các chương trình hỗ trợ sinh kế và chăm sóc y tế riêng biệt cho NCT vùng đồng bào dân tộc thiểu số (miền núi Thường Xuân) và nông thôn chuyển đổi (đồng bằng Hoằng Hóa).

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế mang tính học thuật khách quan:

1. Phương pháp chọn mẫu: Việc sử dụng kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên thuận tiện tại 3 xã/phường dù đã đảm bảo tính đại diện vùng miền nhưng khả năng khái quát hóa (generalizability) cho toàn bộ khu vực Bắc Trung Bộ hoặc cả nước vẫn có những giới hạn nhất định.
2. Công cụ đo lường: Do hạn chế nguồn lực, đề tài chưa triển khai bảng hỏi độc lập quy mô lớn dành riêng cho thế hệ con cháu mà chủ yếu sử dụng phỏng vấn sâu 10 trường hợp con cháu để đối sánh, phần nào làm giảm tính đại diện định lượng của góc nhìn thế hệ trẻ.
3. Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Nghiên cứu chủ yếu sử dụng thống kê mô tả và kiểm định bảng chéo Chi-square; chưa áp dụng các mô hình hồi quy đa biến phức tạp như Mô hình phương trình cấu trúc (SEM) hoặc Mô hình phân tích đa cấp (Hierarchical Linear Modeling - HLM) để kiểm soát triệt để các biến gây nhiễu (confounding variables).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu cắt ngang (cross-sectional) sang nghiên cứu theo chiều dọc (longitudinal study) theo dõi sự biến đổi vai trò của NCT trong vòng đời 10–15 năm.
• Ứng dụng mô hình phân tích kinh tế lượng lượng hóa giá trị đóng góp kinh tế vô hình của NCT trong công việc chăm sóc gia đình (unpaid care work).
• Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (cross-national comparative study) giữa Việt Nam và các nước Đông Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore) về sự thích ứng của thiết chế gia đình trước làn sóng già hóa siêu tốc.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam tích hợp có hệ thống 4 lý thuyết lão hóa phương Tây để giải mã cấu trúc gia đình đa dân tộc; dự kiến tạo ra nguồn trích dẫn học thuật quan trọng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Xã hội học, Nhân học, Công tác xã hội và Gia đình học.
• Ảnh hưởng chính sách (Policy Influence): Cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp cho Ban Đại diện Hội Người cao tuổi tỉnh Thanh Hóa và Sở Lao động - Thương binh và Xã hội trong việc triển khai Chương trình hành động quốc gia về Người cao tuổi giai đoạn 2021–2030.
• Lợi ích xã hội (Societal Benefits): Góp phần xóa bỏ định kiến tuổi tác (ageism), nâng cao nhận thức cộng đồng về vị thế tích cực của người già, thúc đẩy xây dựng mô hình gia đình hạnh phúc, bền vững, kết nối hài hòa giữa các thế hệ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp và bộ công cụ bảng hỏi chuẩn hóa về vai trò xã hội của người cao tuổi.
• Các nhà hoạch định chính sách: Nắm bắt dữ liệu thực chứng về nhu cầu lao động, mô hình sống và năng lực tự chủ của NCT để xây dựng hệ thống chính sách an sinh linh hoạt.
• Các tổ chức phi chính phủ và Công tác xã hội: Ứng dụng mô hình can thiệp hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần và sinh kế dựa vào cộng đồng cho người già neo đơn và đồng bào thiểu số.
• Cộng đồng và Thiết chế gia đình: Nhận diện rõ giá trị của các mối liên kết thế hệ, từ đó xây dựng môi trường gia đình tôn trọng, chia sẻ và phát huy tối đa tiềm năng của NCT.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã kiểm chứng thực nghiệm và thách thức Thuyết gỡ bỏ (Disengagement Theory) của Elaine Cumming & William Henry (1961) trong bối cảnh văn hóa Việt Nam. Thay vì thoái lui xã hội, NCT trải qua quá trình tái cơ cấu vai trò (role restructuring), duy trì vai trò kép: vừa là chủ thể kinh tế hỗ trợ vừa là trụ cột biểu tượng trong giáo dục đạo đức và nghi lễ thờ cúng tổ tiên.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu đơn lẻ trước đây của Viện Xã hội học (1996) hoặc Bùi Thế Cường (2005) vốn chỉ tập trung vào khu vực đồng bằng sông Hồng hoặc đô thị lớn, luận án đã thực hiện thiết kế mẫu phân tầng so sánh đối sánh đồng thời 3 vùng sinh thái (đô thị Đông Sơn, đồng bằng ven biển Hoằng Tiến, miền núi Thường Xuân) và 3 tộc người (Kinh, Mường, Thái) trên cùng một địa bàn tỉnh, kết hợp tam giác hóa dữ liệu định lượng ($N=500$) và định tính ($N=35$).

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất dưới góc nhìn thực nghiệm?

Phát hiện bất ngờ nhất là hơn 90% NCT vẫn tiếp tục tham gia các hoạt động kinh tế tạo thu nhập hoặc hỗ trợ tài chính cho con cháu, và tỷ lệ NCT sống trong mô hình gia đình 3-4 thế hệ vẫn chiếm ưu thế áp đảo (70,6%) bất chấp xu hướng hạt nhân hóa gia đình đang diễn ra mạnh mẽ dưới tác động của đô thị hóa.

4. Quy trình lặp lại nghiên cứu (Replication Protocol) có được đảm bảo không?

Hoàn toàn đảm bảo. Luận án mô tả chi tiết công thức xác định cỡ mẫu, bảng ma trận biến số, bộ câu hỏi khảo sát cấu trúc hóa 3 phần, tiêu chí chọn mẫu định tính 3 cấp độ và quy trình xử lý dữ liệu chuẩn hóa trên phần mềm SPSS 22.0, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình trên các địa bàn khác.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Luận án định hướng nghiên cứu sâu về ba chủ đề trọng tâm: (1) Tác động của chuyển đổi số và kinh tế số đến sự hòa nhập xã hội của NCT; (2) Mối quan hệ chuyển giao tài chính và chăm sóc liên thế hệ trong bối cảnh di cư lao động trẻ; (3) Đánh giá hiệu quả của các mô hình chăm sóc người cao tuổi bán trú và viện dưỡng lão trong văn hóa gia đình Việt Nam.

Kết luận

1. Khẳng định tính năng động của vai trò NCT: Luận án chứng minh NCT không phải là đối tượng thụ động chịu sự chi phối của quá trình lão hóa mà là chủ thể xã hội tích cực tham gia vào 5 lĩnh vực then chốt của đời sống gia đình.
2. Xác lập mô hình chuyển giao quyền lực dân chủ: Quyền quyết định trong gia đình đã chuyển đổi từ mô hình phụ quyền gia trưởng sang mô hình thương lượng liên thế hệ, trong đó tiếng nói của NCT giữ vai trò tư vấn định hướng có trọng lượng.
3. Làm rõ vai trò trụ cột văn hóa - tâm linh: NCT là chủ thể bất biến gìn giữ nghi lễ thờ cúng tổ tiên và truyền thống đạo đức gia phong, tạo nên sức đề kháng văn hóa trước những tác động tiêu cực của lối sống thực dụng thời kỳ kinh tế thị trường.
4. Chứng minh sự phân hóa đa biến: Vị thế và vai trò của NCT biến thiên rõ nét dưới sự tương tác phức hợp của các yếu tố giới tính, độ tuổi, học vấn, mức sống và đặc biệt là yếu tố tộc người/vùng sinh thái.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về kinh tế học người cao tuổi (silver economy), lão hóa học xã hội (social gerontology) và chính sách an sinh xã hội bao trùm tại Việt Nam trong kỷ nguyên già hóa dân số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những vấn đề nội dung, lý thuyết và phương pháp nghiên cứu về NCT liên quan đến đề tài 1. Những nội dung liên quan đến đề tài nghiên cứu Quan điểm về vai trò của NCT trong gia đình và xã hội: Trên thế giới, ở nhiều nước có tỷ lệ NCT cao như Nhật Bản, Singapore, Thái Lan, Hàn Quốc…Chính phủ đã có những động thái về mặt chính sách đối với NCT. Sau khi về hưu NCT có nhu cầu lao động, có cơ hội được khuyến khích tiếp tục được cống hiến trí tuệ, kinh nghiệm, khẳng định vai trò của mình đối với xã hội và giảm đến mức tối thiểu sự phụ thuộc vào gia đình.

Ở Singapore, Chính phủ cho rằng, NCT về hưu của nước này có thể đóng góp cho nguồn nhân lực và cộng đồng chừng nào họ còn khả năng làm việc, và để khuyến khích NCT tiếp tục làm việc, Chính phủ Singapore có kế hoạch cập nhật luật lệ và cơ cấu tuyển dụng, theo đó yêu cầu công ty đề nghị tuyển dụng lại những nhân viên nào đến tuổi về hưu để họ làm việc thêm 3 năm. Ngoài ra, Singapore cũng sẽ có các biện pháp để thu hút nữ cao tuổi trở lại làm việc và tiến hành nhiều hoạt động để công dân cao tuổi sống tích cực hơn [2, tr. Ở Nhật Bản đã thông qua bộ luật ổn định về việc làm cho NCT vào năm 2013. Luật này yêu cầu mọi doanh nghiệp áp dụng tuổi về hưu với tuổi không trẻ hơn 60, đồng thời phải thực hiện một trong ba biện pháp: (1) xây dựng chế độ tuổi về hưu là 65; (2) có biện pháp duy trì việc làm đền 65 tuổi và (3) bãi bỏ chế độ về hưu.

Bên cạnh đó, chính phủ trợ cấp cho các doanh nghiệp tuyển dụng NCT thông qua các trung tâm nhà nước về ổn định việc làm, cũng như cho những doanh nghiệp có chế độ bảo đảm việc làm cho nhân viên tuổi 65. Đến nay, phần lớn doanh nghiệp Nhật Bản đều đã xây dựng chế độ làm việc đến 65 tuổi. Việc khuyến khích NCT tham gia lao động ngoài góp phần giải quyết những vấn đề khó khăn với sự phát triển kinh tế, chế độ an sinh xã hội, còn có mặt tích cực tạo ra sự hài lòng và khẳng định bản thân của NCT [20]. Có thể thấy, NCT ở Nhật Bản rất chủ động trong cuộc sống của họ khi về già, không phụ thuộc hoàn toàn vào con cái, với họ nghỉ hưu không có nghĩa là ngừng 13 hoạt động mà vẫn thường xuyên tham gia các hoạt động để tự chủ được cuộc sống và nâng cao sức khỏe và tinh thần.

Theo tác giả, Simon De Beauvoir vai trò của NCT có sự thay đổi trong quá trình phát triển của xã hội. Đây là kết quả từ một nghiên cứu “Tuổi già” của Simon De Beauvoir (1998) bà cho rằng, ở xã hội nguyên thủy người già được ca ngợi theo lối thần bí trong các câu chuyện và họ được miêu tả như những người có tài nghệ ma thuật, những nhà sáng chế, người trị bệnh.Ở xã hội phương Tây thời kỳ đầu công nguyên, quyền sở hữu được thể chế, người già với tư cách là những người giầu có, có tiếng nói trọng lượng hơn trong đời sống công cộng và đời sống riêng [70, tr. Công nghiệp hóa đi kèm theo với sự đánh mất quyền hạn và uy tín xã hội ở người lớn tuổi, bởi lẽ nhiều người rời bỏ ruộng vườn cùng gia đình ra thành thị tìm việc mưu sinh…Hiểu biết của người lớn tuổi thường bị hạ thấp tầm quan trọng và không liên quan đến thế hệ trẻ. Truyền thống tỏ ra kém quan trọng trong các xã hội công nghiệp và vì thế người lớn tuổi không còn được kính trọng.

Nếu người lớn tuổi có địa vị xã hội khá cao trong xã hội nông nghiệp, thì trong xã hội công nghiệp, họ có địa vị xã hội thấp hơn nhiều. Vấn đề thường thấy ở tuổi già thời kỳ này là sự cô lập khỏi xã hội do đã nghỉ hưu, sức khỏe yếu, bệnh tật [70, tr. Trong thời kỳ hiện đại, chức năng và vai trò xã hội của người già, nhất là những người đàn ông cao tuổi đã có sự thay thay đổi. Người già trong các xã hội phát triển đến giai đoạn nhất định nào đó, cũng đối mặt với những thay đổi về vai trò.

Trong thế giới hiện đại, người già được coi là con người của quá khứ, và nhất là trong bối cảnh kinh tế chuyển đổi thì người già không còn được xem như một lực lượng lao động nữa, mà trong hệ thống hiện hành này họ chỉ có thể tham gia như là người tiêu dùng. Tuy nhiên ở nhiều xã hội người già vẫn tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong gia đình, cộng đồng. Mặt khác, sự thay thế và chuyển giao về mặt địa vị và vai trò xã hội từ NCT sang những người trẻ tuổi hơn qua thời gian nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển liên tục của xã hội, một số tác giả như Elaine Cumming và William Henry (1961) đại diện của thuyết gỡ bỏ (disengagement theory) đã giải thích tác động của sự lão hóa trong vòng đời của một con người, dựa trên thực tế sinh học là có sự sinh 14 ra, lớn lên, già yếu và chết. Vì vậy, khi tuổi già đến họ buộc phải từ bỏ phần lớn vai trò xã hội của mình.

Gia đình và xã hội cần giúp đỡ người già rút dần khỏi các vai trò xã hội quen thuộc, và không nhìn nhận họ như người phụ thuộc hoặc gánh nặng cho gia đình và xã hội, quan điểm này ngược lại với của lý thuyết hoạt động, vốn đề cao nhu cầu hoạt động của người già [70, tr. Ở Việt Nam, mặc dù chúng ta đã bước vào giai đoạn già hóa về dân số năm 2011 nhưng dân số nước ta vẫn đang nằm trong vùng dân số “vàng” nên những chiến lược về mặt chính sách đối với lao động là NCT chưa có nhiều điểm mới mà tập trung vào phát triển hệ thống an sinh và phúc lợi đối với NCT. Những gợi ý nghiên cứu về người già rút ra từ nghiên cứu “Hôn nhân và gia đình truyền thống ở đồng bằng sông Hồng: Ý nghĩa đối với nghiên cứu người già”của tác giả Khuất Thu Hồng (1999) cho rằng, nghiên cứu về vai trò của người già được thể hiện qua 2 vai trò quan trọng trong gia đình. Thứ nhất, NCT đảm nhận vai trò trong việc chăm sóc và giáo dục thế hệ trẻ như: chăm sóc vật chất (bế ẵm, săn sóc, tình cảm, hỗ trợ về vật chất), vai trò người già trong quá trình xã hội hóa của trẻ em trong gia đình và người già với các hoạt động xã hội có ý nghĩa giáo dục thế hệ trẻ.

Thứ hai, NCT giữ vai trò là người duy trì và bảo tồn văn hóa truyền thống như các chứng nhân lịch sử và người trung gian truyền đạt các giá trị văn hóa tinh thần của một dân tộc gồm: duy trì bảo tồn và truyền đạt lai các kinh nghiệm truyền thống trong sản xuất, sinh hoạt…, giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam: lễ hội, thuần phong mĩ tục và là nhân chứng cung cấp những tư liệu quý giá về lịch sử dân tộc [24, tr. Cũng trong khuôn khổ nghiên cứu Người về hưu tại Hà Nội những năm 80, tác giả Nguyễn Hữu Minh (1999) chỉ ra, người già về hưu trong gia đình đảm nhận vai trò chủ yếu là nuôi nấng con cái và tổ chức đời sống cho gia đình…Bên cạnh việc đóng góp đáng kể vào kinh tế gia đình, người về hưu còn tham gia tích cực vào các công việc khác trong gia đình và đặc biệt là nuôi dạy các cháu [46]. Nhìn nhận dưới góc độ nghiên cứu về gia đình sau đổi mới, tác giả Lê Ngọc Văn trong cuốn “Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam”(2011) cho rằng, vai trò 15 của NCT trong gia đình là những vai trò được xác lập như: tạo thu nhập, cấp vốn, quyết định, chia sẻ kinh nghiệm, dạy dỗ con cháu, chăm nom cháu nhỏ [75, tr. Ở đời sống kinh tế, người già tham gia các hoạt động lao động- sản xuất gồm các công việc nhà, các hoạt động sản xuất kinh doanh, tham gia quyết định các công việc quan trọng và trợ giúp vật chất cho con cái.

Trong đời sống văn hóa người già giữ các vai trò giáo dục con cháu các giá trị văn hóa gia đình như: giáo dục nề nếp gia phong, duy trì nề nếp sinh hoạt trong gia đình, giải quyết mâu thuẫn giữa các thành viên trong gia đình, giáo dục con cháu về cách làm ăn [34]. Vai trò của NCT trong đời sống hôn nhân của con cháu từ một vài góc nhìn nghiên cứu xã hội học: Trong xã hội Việt Nam truyền thống, hôn nhân và sinh con đẻ cái là hai việc quan trọng của các cặp vợ chồng và dòng họ, nó liên quan đến yếu tố môn đăng hộ đối và yếu tố duy trì nòi giống. Cha mẹ là người quyết định hôn nhân của con cái và là những người chủ yếu, thường là duy nhất lựa chọn đối tượng kết hôn. Trong cuốn Gia đình truyền thống một số tư liệu nghiên cứu Xã hội học, tác giả Khuất Thu Hồng cho rằng, hôn nhân truyền thống là do cha mẹ quyết định.

Ở cả nông thôn và đô thị, trong đại bộ phận các trường hợp, cha mẹ chủ động tiến hành việc lựa chọn và quyết định, con cái thường chấp nhận một cách thụ động, đôi khi còn bị ép buộc [24, tr. Điều này cũng thể hiện ở việc, cha mẹ là người lựa chọn con dâu, con rể. Tiêu chuẩn người bạn đời ở gia đình truyền thống Nho giáo thường bị quy định bởi kiểu gia đình vì chúng phản ánh hệ giá trị và chuẩn mực của gia đình đó.Nghĩa là cha mẹ lựa chọn con dâu, con rể dựa trên nhu cầu của gia đình mà không dựa trên sở thích cá nhân của con cái. Việc hôn nhân được coi là việc giữa hai gia đình, tuyệt nhiên không phải là việc cá nhân.

Một số tiêu chuẩn về gia đình chung cho cả thành phố và nông thôn trong chọn con dâu, con rể ở gia đình theo Nho hoặc hướng Nho [24, tr. 16 Con dâu Con rể 1. Môn đăng hộ đối, có thể thấp 1. Môn đăng hộ đối, phải cao hơn hơn nhà trai một chút.

hoặc bằng nhà gái. Tuổi tác bố mẹ tương đương. Tuổi tác bố mẹ tương đương. Gia đình nề nếp, đạo đức, 3.

Gia đình nề nếp, đạo đức, không có bệnh di truyền. không có bệnh di truyền.