CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN RỦI RO TRONG QUY TRÌNH QUẢN LÝ ĐƠN HÀNG 1. Các khái niệm về rủi ro: 1. Định nghĩa rủi ro: Rủi ro là một khái niệm phổ biến, hầu như ai cũng biết đến nó. Rủi ro xuất hiện trong mọi ngành, mọi lĩnh vực,.
tất cả mọi thứ đều có khả năng xảy ra rủi ro. Trong mỗi lĩnh vực, bên cạnh những điểm chung thì lại có những định nghĩa khác nhau về rủi ro. Những trường phái khác nhau, tác giả khác nhau đưa ra những quan điểm về định nghĩa rủi ro khác nhau, những định nghĩa này rất phong phú và đa dạng. Hai trường phải nổi bật về rủi ro theo quan điểm truyền thống và quan điểm hiện đại.
Theo quan điểm truyền thống: Theo quan điểm này, khái niệm rủi ro thường được hiểu là sự tổn thất về các tài sản, là một trạng thái ngẫu nhiên, nằm ngoài tầm kiểm soát của chủ thể và mang tính tiêu cực, gắn liền với những điều bất lợi. Rủi ro là sự bất trắc, gây ra mất mát, thiệt hại (Nguyễn Hữu Thân, 1991). Từ điển Tiếng Việt (1995) định nghĩa rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến. Rủi ro là sự kiện bất lợi gây tổn thất cho con người (Nguyễn Ánh Dương, 2013).
Tóm lại, theo quan điểm truyền thống, các khái niệm này có những yếu tố chính của rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra, luôn mang lại mặt hại và đặc biệt rủi ro không thể đo lường, tính toán được. 8 Theo quan điểm hiện đại: Ngày nay, rủi ro được đề cập với những khía cạnh mới không chỉ là những nguy cơ, điều bất lợi mà còn bao gồm tất cả những kết quả nằm ngoài dự tính nghĩa là có thể mang lại cơ hội cho chủ thể. Như Bill Gates đã từng nói: “Để thắng lớn, đôi khi bạn phải chấp nhận rủi ro”. Rất nhiều những nghiên cứu chuyên sâu về rủi ro đã được thực hiện nhằm tìm hiểu nguyên nhân, đưa ra các biện pháp phòng ngừa và nhằm ngăn chặn rủi ro có thể xảy ra một cách triệt để nhất.
Trong tiêu chuẩn quốc tế ISO 73:2009 (2009) đã đề định nghĩa khái niệm rủi ro là tác động của sự không chắc chắn lên mục tiêu. Tác động ở đây được hiểu là một sự sai lệch so với dự kiến – tích cực và/hoặc tiêu cực. Rủi ro thường đặc trưng bởi sự dẫn chiếu đến các sự kiện và hệ quả tiềm ẩn, hoặc sự kết hợp giữa chúng. Theo Terje Aven (2012) rủi ro có thể được coi là điều gì đó tích cực hoặc tiêu cực và nó có thể vừa là danh từ (chấp nhận rủi ro) vừa là động từ (chịu rủi ro thua lỗ).
Một nghiên cứu của William và Micheal Smith (1995) định nghĩa rằng rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả. Theo quan điểm của Nassim Nicholas Taleb (2007) trong cuốn The Black Swan – cuốn sách bàn về quản lý rủi ro, “rủi ro là những biến cố xuất hiện một cách ngẫu nhiên gây ra những thiệt hại cho các chủ thể liên quan”. Nhiều khía cạnh mà quan điểm hiện đại thể hiện đã cho thấy sự khác biệt giữa hai trường phái này: Thứ nhất, nhấn mạnh tính ngẫu nhiên, không chắc chắn về kết quả mang lại. Thứ hai, nêu ra tính hai mặt của rủi ro, kết quả không thể đoán trước được có thể tốt và cũng có thể xấu.
Thứ ba, trong quan điểm hiện đại rủi ro gắn với hai thuật ngữ “biến cố” và “xác suất”, có nghĩa là rủi ro có thể đo lường được ở một mức độ nào đó. Các đặc điểm của rủi ro: Tính ngẫu nhiên: Rủi ro xảy ra một cách tình cờ không theo quay luật, quy trình hay chu kỳ nào cả. Tính khách quan: Sự việc xảy ra ngoài yếu tố chủ quan, kiểm soát của con người. Tính không thể đoán trước: Không biết xảy ra như thế nào, kết quả ra sao, xảy ra khi nào, ở đâu, tần xuất thế nào,.
Rủi ro có thể xuất hiện hay không trong cùng một điều kiện như nhau. Vì vậy, rủi ro thường gắn với khái niệm xác suất, có thể đo lường được một phần nào đó. Tính hai mặt: Một số định nghĩa về rủi ro có xu hướng tập trung vào các kết quả xấu, trong khi một số lại mở rộng hơn và xem xét các khả năng khác có thể của rủi ro (kết quả tốt hoặc xấu). Tác động của biến cố đến chủ thể mang tính hai mặt có thể là tiêu cực đe dọa hoặc cũng có thể đưa lại những cơ hội, những thuận lợi.
Phân loại rủi ro: a. Dựa vào tính chất của kết quả: Rủi ro thuần túy: Khi xảy ra sẽ mang lại kết quả xấu bất lợi, rủi ro này tồn tại khi có một nguy cơ tổn thất nhưng không có cơ hội kiếm lời, hay nói cách khác là rủi ro trên đó không có khả năng có lợi cho chủ thể. Và nó làm phát sinh một khoản chi phí (để bù đắp thiệt hại) nên phải có những biện pháp phòng tránh hoặc hạn chế. Rủi ro suy đoán/đầu cơ: Khi xảy ra sẽ mang lại kết quả xấu hoặc/và tốt, rủi ro này tồn tại khi có một cơ hội cũng như một nguy cơ tổn thất, hay nói cách khác là rủi ro vừa có khả năng có lợi, vừa có khả năng tổn thất.
Loại rủi ro này là động lực thúc đẩy và có tính hấp dẫn của nó. Dựa vào khả năng phân tán rủi ro: Rủi ro có thể phân tán: Rủi ro có thể giảm bớt tổn thất thông qua những thỏa hiệp đóng góp và chia sẻ rủi ro. Như bảo hiểm là một ví dụ điển hình cho loại hình này. Rủi ro không thể phân tán: Rủi ro không thể giảm bớt nhờ con đường đóng góp quỹ chung và chia sẻ rủi ro.
Dựa vào phạm vi ảnh hưởng của rủi ro: Rủi ro chung/không thể đa dạng hóa/rủi ro hệ thống/cơ bản: Xảy ra trên diện rộng, ảnh hưởng đến nhiều người, nhiều doanh nghiệp. Rủi ro riêng/có thể đa dạng hóa/đặc trưng: Mang tính cá nhân cả về nguyên nhân và hậu quả, ảnh hưởng đến số ít người hoặc doanh nghiệp/tổ chức. Dựa vào nguồn phát sinh rủi ro: Theo Đoàn Thị Hồng Vân (2002) trong giáo trình Quản trị rủi ro và khủng hoảng, rủi ro được chia thành 8 loại chủ yếu: Rủi ro từ môi trường thiên nhiên: Là nhóm rủi ro do các hiện tượng thiên nhiên như: động đất, núi lửa, bão, lũ lụt… gây ra. Những rủi ro này thường dẫn đến những thiệt hại về người và của, làm cho các doanh nghiệp bị tổn thất nặng nề.
Rủi ro từ môi trường văn hóa – xã hội: Là những rủi ro do sự thiếu hiểu biết về phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lối sống, nghệ thuật, đạo đức,… của dân tộc khác, từ đó dẫn đến cách hành xử không phù hợp gây ra những thiệt hại, những mất mát, bỏ lỡ cơ hôi kinh doanh. Rủi ro do môi trường xã hội là sự thay đổi các chuẩn mực giá trị, hành vi của con người, cấu trúc xã hội, các định chế,… là một nguồn rủi ro quan trọng. Nếu không nắm được điều này sẽ có thể phải gánh chịu những thiệt hại nặng nề. Rủi ro từ môi trường chính trị: Có ảnh hưởng rất lớn đến bầu không khí kinh doanh.
Môi trường chính trị ổn định sẽ giảm thiểu rất nhiều rủi ro cho các doanh nghiệp. Khi một chỉnh thể mới ra đời sẽ có thể làm đảo lộn hoạt động của nhiều doanh nghiệp, tổ chức. Trong kinh doanh quốc tế ảnh hưởng của môi trường chính trị lại rất lớn chỉ có những ai biết nghiên cứu kỹ, nắm vững và có những chiến lược, sách lược phù hợp với môi trường chính trị không chỉ ở nước mình, mà còn ở nước đến kinh doanh thì mới có thể gặt hái được nhiều thành công rực rỡ. Rủi ro từ môi trường luật pháp/pháp lý: Luật pháp đề ra các chuẩn mực buộc mọi người phải thực hiện và có biện pháp trừng phạt những ai vi phạm.
Luật pháp 11 đảm bảo sự công bằng cho các doanh nghiệp, chống lại sự cạnh tranh không lành mạnh. Nhưng xã hội phát triển, tiến hóa, nếu các chuẩn mực pháp luật không phù hợp với bước tiến của xã hội thì sẽ gây ra những rủi ro. Ngược lại, nếu luật pháp thay đổi quá nhiều, quá thường xuyên, không ổn định cũng gây ra những khó khăn rất lớn. Khi luật pháp thay đổi, các tổ chức, cá nhân không nắm vững những đổi thay, không theo kịp những chuẩn mực mới chắc chắn sẽ gặp rủi ro.
Rủi ro từ môi trường kinh tế: Trong điều kiện hội nhập và toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới, mặt dù mỗi nước có môi trường kinh tế vận động theo môi trường chính trị, nhưng ảnh hưởng môi trường kinh tế chung của thế giới đến từng nước là rất lớn. Rủi ro từ môi trường công nghệ: Kỹ thuật hiện đại và công nghệ sản xuất mới làm xuất hiện một số ngành nghề mới, đòi hỏi người lao động phải được trang bị những kiến thức và kỹ năng mới. Thêm vào đó nghề cũ mất đi phải có đào tạo lại, bồi dưỡng, nâng cao trình độ và giải quyết những người dôi ra. Khoa học kỹ thuật hiện đại đã làm cho môi trường thông tin ngày càng phát triển và thông tin trở thành một nguồn lực mang tính chất sống còn đối với tổ chức.
Rủi ro từ hoạt động của doanh nghiệp: Có thể xuất phát dưới rất nhiều dạng, ví dụ như: Thiếu thông tin hoặc có những thông tin không chính xác dẫn đến bị lừa đảo; Máy móc thiết bị gặp sự cố; Xảy ra tai nạn lao động; Hoạt động quảng cáo, khuyến mãi bị sai sót; chính sách tuyển dụng, đãi ngộ, sa thải nhân viên không phù hợp; Sản phẩm bị thu hồi; Xảy ra đình công, bãi công, nổi loạn,… Rủi ro từ nhận thức của con người: Khả năng nhận thức của mỗi người về nguồn rủi ro là khác nhau. Nó tùy thuộc vào trình độ học vấn và kinh nghiệm làm việc của mỗi người do đó phương thức xử lý rủi ro cũng khách nhau. Nguyên nhân rủi ro: a. Nguyên nhân khách quan: Nguyên nhân khách quan là những thứ tồn tại mà không liên quan đến chủ thể.
12 Môi trường tự nhiên: Do các hiện tượng thiên nhiên gây ra như lũ lụt, bão,. Khi rủi ro này xảy ra thường đem đến kết quả xấu, thiệt hại về người và tài sản, mang lại tổn thất. Môi trường văn hóa, xã hội: Do sự khác biệt về ngôn ngữ, phong tục, tập quán, đạo đức, lối sống,. Điều này rất quan trọng đối với các doanh nghiệp quốc tế khi muốn xâm nhập vào một thị trường nào đó.