Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH TẠI DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm, vai trò phân tích hiệu quả hoạt động kinh doanh trong doanh nghiệp. Khái niệm hiệu quả hoạt động kinh doanh - Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, vấn đề mà các doanh nghiệp quan tâm nhất chính là hiệu quả kinh doanh. Kinh doanh có hiệu quả thì doanh nghiệp mới có thể tồn tại và phát triển.
Hiểu theo mục đích cuối cùng thì hiệu quả kinh doanh đồng nghĩa với phạm trù lợi nhuận, là hiệu số giữa kết quả thu về với chi phí bỏ ra để được kết quả đó. Hiệu quả hoạt động kinh doanh cao hay thấp phụ thuộc vào trình độ tổ chức và quản lý của mỗi doanh nghiệp. - Hiệu quả kinh doanh gắn với cơ chế thị trường, có quan hệ với tất cả các yếu tố đầu vào trong quá trình kinh doanh như: lao động, vốn, máy móc, nguyên vật liệu. Vì thế doanh nghiệp chỉ có thể đạt hiệu quả khi sử dụng các yếu tố đầu vào của quá trình kinh doanh có hiệu quả.
Khi bàn về vấn đề này, các nhà kinh tế đã đưa ra rất nhiều khái niệm khác nhau: - Theo nhà kinh tế học người Anh - Adam Smith: Hiệu quả là kết quả đạt được trong hoạt động kinh tế, doanh thu tiêu thụ hàng hóa. Ở đây hiệu quả đồng nhất với chỉ tiêu phản ánh kết quả kinh doanh vì cho rằng doanh thu có thể tăng do chi phí, mở rộng sử dụng các nguồn có kết quả, có hai mức phí khác nhau thì theo quan niệm này cũng có hiệu quả (Nguồn tài liệu: Lịch sử các học thuyết kinh tế năm 1999, NXB thống kê TP HCM). - Một quan điểm khác lại cho rằng: Hiệu quả hoạt động kinh doanh là chỉ tiêu kinh tế xã hội tổng hợp dùng để lựa chọn các phương án hoặc các quyết định trong thực tiễn của con người ở mọi lĩnh vực và mọi thời điểm. Bất kỳ một quyết định nào cũng cần một phương án tốt nhất trong điều kiện cho phép là giải pháp thực hiện có cân nhắc tính toán chính xác phù hợp với sự tất yếu của quy luật khách quan trong từng điều kiện cụ thể (Nguồn tài liệu khảo sát về báo cáo tài chính, lập, đọc, kiểm tra, phân tích báo cáo tài chính, NXB tài chính HN (2005).
5 -Từ những quan điểm khác nhau trên ta có thể đưa ra một khái niệm khái quát như sau: Hiệu quả hoạt động kinh doanh là một khái niệm phạm trù kinh tế, biểu hiện tập trung của sự phát triển kinh tế theo chiều sâu, phản ánh trình độ khai thác nguồn lực và chi phí trong quá trình nhằm đạt mục tiêu kinh doanh. Nó là thước đo ngày càng trở nên quan trọng của tăng trưởng kinh tế và là chỗ dựa cơ bản để đánh giá việc thực hiện các mục tiêu kinh tế của doanh nghiệp trong từng thời kỳ. Phạm trù hiệu quả kinh doanh thưc chất là mối quan hệ so sánh giữa kết quả đạt được và chi phí bỏ ra để sử dụng các yếu tố đầu vào và có tính đến các mục tiêu của doanh nghiệp. Mối quan hệ so sánh ở đây có thể là so sánh tuyệt đối cũng có thể là so sánh tương đối.
Bản chất của hiệu quả hoạt động kinh doanh Khái niệm về hiệu quả kinh doanh đã cho thấy bản chất của hiệu quả kinh doanh là phản ánh mặt chất lượng của các hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, phản ánh trình độ lợi dụng các nguồn lực để đạt được các mục tiêu của doanh nghiệp. Tuy nhiên để hiểu rõ và ứng dụng được phạm trù hiệu quả kinh doanh vào việc thành lập các chỉ tiêu, các công thức cụ thể nhằm đánh giá tính hiệu quả các hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp thì chúng ta cần: - Thứ nhất: Phải hiểu rằng phạm trù hiệu quả kinh doanh thực chất là mối quan hệ so sánh giữa kết quả đạt được và chi phí bỏ ra để sử dụng các yếu tố đầu vào và có tính đến các mục tiêu của doanh nghiệp. Mối quan hệ so sánh ở đây có thể là so sánh tuyệt đối và cũng có thể là so sánh tương đối. Về mặt so sánh tuyệt đối thì hiệu quả kinh doanh là: H=K-C Trong đó: H hiệu quả kinh doanh K kết quả đạt được C chi phí bỏ ra để sử dụng các nguồn lực đầu vào Còn về so sánh tương đối thì: H = K/C 6 Do đó để tính được hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp ta phải tính kết quả đạt được và chi phí bỏ ra.
Nếu xét mối quan hệ giữa kết quả và hiệu quả thì kết quả nó là cơ sở và tính hiệu quả kinh doanh, kết quả kinh doanh của doanh nghiệp có thể là những đại lượng có khả năng cân, đo, đong, đếm được như số sản phẩm tiêu thụ mỗi loại, doanh thu bán hàng, lợi nhuận, thị phần,. Như vậy kết quả kinh doanh thường là mục tiêu của doanh nghiệp. - Thứ hai: Phải phân biệt hiệu quả xã hội, hiệu quả kinh tế xã hội với hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp: Hiệu quả xã hội phản ánh trình độ lợi dụng các nguồn lực nhằm đạt được các mục tiêu về xã hội nhất định. Các mục tiêu xã hội thường là: Giải quyết công ăn việc làm cho người lao động trong phạm vi toàn xã hội hay phạm vi từng khu vực, nâng cao trình độ văn hoá, nâng cao mức sống, đảm bảo vệ sinh môi trường,.
Còn hiệu quả kinh tế xã hội phản ánh trình độ lợi dụng các nguồn lực nhằm đạt được các mục tiêu cả về kinh tế xã hội trên phạm vi toàn bộ nền kinh tế quốc dân cũng như trên phạm vi từng vùng, từng khu vực của nền kinh tế. - Hiệu quả trước mắt với hiệu quả lâu dài: Các chỉ tiêu hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp phụ thuộc rất lớn vào các mục tiêu của doanh nghiệp do đó mà tính chất hiệu quả hoạt động kinh doanh ở các giai đoạn khác nhau là khác nhau. Xét về tính lâu dài thì các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả của toàn bộ các hoạt động kinh doanh trong suốt qúa trình hoạt động của doanh nghiệp là lợi nhuận và các chỉ tiêu về doanh lợi. Xét về tính hiệu quả trước mắt (hiện tại) thì nó phụ thuộc vào các mục tiêu hiện tại mà doanh nghiệp đang theo đuổi.
Trên thực tế để thực hiện mục tiêu bao trùm lâu dài của doanh nghiệp là tối đa hoá lợi nhuận có rất nhiều doanh nghiệp hiện tại lại không đạt mục tiêu là lợi nhuận mà lại thực hiện các mục tiêu nâng cao năng suất và chất lượng của sản phẩm, nâng cao uy tín danh tiếng của doanh nghiệp, mở rộng thị trường cả về chiều sâu lẫn chiều rộng, do mà các chỉ tiêu hiệu quả ở đây về lợi nhuận là không cao nhưng các chỉ tiêu có liên quan đến các mục tiêu đã đề ra của doanh nghiệp là cao thì chúng ta không thể kết luận là doanh nghiệp đang hoạt động không có hiệu quả, mà phải kết luận là doanh nghiệp đang hoạt động có hiệu quả. 7 Như vậy các chỉ tiêu hiệu quả và tính hiệu quả trước mắt có thể là các chỉ tiêu hiệu quả lâu dài, nhưng mục đích của nó lại là nhằm thực hiện chỉ tiêu hiệu quả lâu dài, nhưng mục đích của nó lại là nhằm thực hiện chỉ tiêu hiệu quả lâu dài. Vai trò của hiệu quả hoạt động kinh doanh Hiệu quả là chất lượng chỉ tiêu tổng hợp nói lên kết quả của toàn bộ hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, ta có thể thấy hiệu quả của vai trò kinh doanh trong doanh nghiệp thể hiện qua các khía cạnh sau: Đối với doanh nghiệp: Bất kỳ một doanh nghiệp nào hoạt động trong cơ chế thị trường, đặc biệt trong điều kiện cạnh tranh hiện nay diễn ra gay gắt và khốc liệt, điều đầu tiên mà chủ doanh nghiệp cần phải quan tâm là hiệu quả của quá trình kinh doanh. Đây là một chỉ tiêu kinh tế tổng hợp phản ánh quá trình kinh doanh, đồng thời nó là yếu tố sống còn của doanh nghiệp.
Doanh nghiệp chỉ tồn tại khi kinh doanh có hiệu quả. Hiệu quả của quá trình kinh doanh sẽ là điều kiện để tái kinh doanh, nâng cao chất lượng sản phẩm hàng hóa, giúp doanh nghiệp củng cố được vị trí của mình trên thị trường. Doanh nghiệp phấn đấu cải tiến các hoạt động quản lý tốt các chi phí làm cho giá thành của sản phẩm hạ, từ đó hạ giá bán, tăng sức cạnh tranh cho hàng hóa của mình dẫn đến đẩy mạnh tiêu thụ, tăng thu lợi nhuận một cách trực tiếp. Ngược lại, nếu giá thành tăng sẽ làm giảm lợi nhuận của doanh nghiệp.
Nếu doanh nghiệp hoạt động không có hiệu quả, thu không đủ bù đắp chi phí đã bỏ ra thì doanh nghiệp đó tất yếu sẽ đi đến giải thể hoặc phá sản vì làm ăn không có hiệu quả. Cho nên có thể nói, lợi nhuận có vai trò phản ánh chất lượng hoạt động kinh doanh, là một căn cứ quan trọng để doanh nghiệp xem xét điều chỉnh hoạt động của mình đi đúng hướng. Đối với nền kinh tế - xã hội: Hiệu quả kinh doanh là động lực phát triển đối với toàn bộ nền kinh tế nói chung. Nhà nước thông qua chỉ tiêu lợi nhuận đạt được để đánh giá hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.
- Doanh nghiệp kinh doanh tốt, làm ăn hiệu quả thì điều đầu tiên doanh nghiệp đó mang lại cho nền kinh tế xã hội là tăng sản phẩm, tạo việc làm, nâng cao đời sống cho người lao động, thúc đẩy nền kinh tế phát triển. - Hiệu quả kinh doanh tăng, doanh nghiệp có điều kiện nâng cao chất lượng hàng hóa, hạ giá thành sản phẩm, tạo mức tiêu thụ mạnh cho người dân. Điều đó 8 không những có lợi cho doanh nghiệp mà còn có lợi cho nền kinh tế, góp phần ổn định và tăng trưởng cho nền kinh tế. Hơn nữa, các nguồn thu từ ngân sách nhà nước chủ yếu từ các doanh nghiệp.
Doanh nghiệp hoạt động hiệu quả sẽ tạo ra nguồn thúc đẩy đầu tư xã hội. Ví dụ, tiền thuế các doanh nghiệp đóng tăng lên giúp nhà nước xây dựng thêm cơ sở hạ tầng, đào tạo nhân lực, mở rộng quan hệ quốc tế kèm theo đó là văn hóa xã hội, trình độ dân trí được đẩy mạnh, thúc đẩy nền kinh tế phát triển, nâng cao mức sống cho người dân, tạo tâm lý ổn định, tin tưởng vào doanh nghiệp nên càng nâng cao năng suất lao động. Điều này không những tốt cho doanh nghiệp mà còn giải quyết vấn đề thừa lao động cũng như những khó khăn trong quá trình phát triển và hội nhập.