TÁC ĐỘNG CỦA PHÂN CẤP TÀI KHÓA ĐẾN HIỆU QUẢ CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM

Luận án tiến sĩ phân tích tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam. Nghiên cứu chuyên sâu về tài chính ngân hàng.

• Tác giả: Trần Hoàng Minh
• Người hướng dẫn: PGS, TS. Trần Trọng Nguyên
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Phân Cấp Tài Khóa Đến Hiệu Quả Chi Ngân Sách Địa Phương Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA PHÂN CẤP TÀI KHOÁ TỚI HIỆU QUẢ CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG
• 1.1. Các nghiên cứu về phân cấp tài khóa
• 1.1.1. Các nghiên cứu quốc tế
• 1.1.2. Các nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.2. Các nghiên cứu về hiệu quả chi ngân sách địa phương
• 1.2.1. Các nghiên cứu quốc tế
• 1.2.2. Các nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.3. Các nghiên cứu về tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương
• 1.4. Đánh giá tổng quan các công trình đã nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA PHÂN CẤP TÀI KHOÁ ĐẾN HIỆU QUẢ CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG
• 2.1. Cơ sở lý luận về phân cấp tài khóa
• 2.1.1. Khái niệm phân cấp tài khóa
• 2.1.2. Nội dung phân cấp tài khóa
• 2.1.3. Các mô hình phân cấp tài khoá
• 2.1.4. Tác động của phân cấp tài khóa
• 2.1.5. Các chỉ tiêu đo lường mức độ phân cấp tài khóa
• 2.2. Cơ sở lý luận về hiệu quả chi ngân sách địa phương
• 2.2.1. Tổng quan về chi ngân sách địa phương
• 2.2.2. Hiệu quả chi ngân sách địa phương
• 2.2.3. Các lý thuyết về phân cấp tài khoá và cơ chế tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương
• 2.2.3.1. Các lý thuyết về phân cấp tài khoá và tác động của phân cấp tài khoá
• 2.2.3.2. Cơ chế tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP TÀI KHÓA VÀ TÌNH HÌNH CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khung khổ pháp lý quy định phân cấp tài khóa và định mức chi ngân sách cho các địa phương ở Việt Nam giai đoạn 2012 – 2021
• 3.1.1. Khung pháp lý quy định phân cấp tài khóa ở Việt Nam giai đoạn 2012 – 2021
• 3.1.2. Thực trạng quy định pháp luật quy định định mức chi Ngân sách Nhà nước
• 3.1.3. Thực trạng phân cấp tài khóa ở Việt Nam giai đoạn 2012 - 2021
• 3.1.3.1. Phân cấp nguồn thu ngân sách nhà nước
• 3.1.3.2. Phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước
• 3.1.3.3. Phân cấp điều hòa ngân sách nhà nước
• 3.1.3.4. Phân cấp vay nợ cho chính quyền địa phương
• 3.2. Khái quát về tình hình chi ngân sách địa phương ở Việt Nam giai đoạn 2012 – 2021
• 3.2.1. Quy mô chi ngân sách địa phương ở Việt Nam
• 3.2.2. Phân bổ chi ngân sách địa phương vào các lĩnh vực của tỉnh, thành phố ở Việt Nam
• 3.3. Đánh giá chung về thực trạng phân cấp tài khoá và tình hình chi ngân sách địa phương ở Việt Nam giai đoạn 2012 – 2021
• 3.3.1. Về thực trạng phân cấp tài khoá
• 3.3.2. Về tình hình chi ngân sách địa phương
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA PHÂN CẤP TÀI KHÓA TỚI HIỆU QUẢ CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM
• 4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 4.1.1. Quy trình nghiên cứu
• 4.1.2. Nội dung và giả thuyết nghiên cứu
• 4.2. Mô tả các biến và giả thuyết nghiên cứu thực nghiệm
• 4.2.1. Các biến đo lường hiệu quả chi ngân sách địa phương
• 4.2.2. Các biến đo lường phân cấp tài khóa
• 4.2.3. Các biến kiểm soát
• 4.3. Dữ liệu và mô hình nghiên cứu
• 4.4. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam
• 4.4.1. Thống kê mô tả
• 4.4.2. Kết quả thực nghiệm
• 4.5. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: CÁC KHUYẾN NGHỊ, GIẢI PHÁP VỀ PHÂN CẤP TÀI KHÓA GẮN VỚI TĂNG CƯỜNG HIỆU QUẢ CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM
• 5.1. Nguyên tắc và định hướng phân cấp tài khóa trong giai đoạn 2021 - 2030
• 5.1.1. Nguyên tắc phân cấp tài khóa
• 5.1.2. Định hướng phân cấp tài khóa
• 5.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả chi ngân sách địa phương
• 5.2.1. Đẩy mạnh quá trình tự chủ tài chính địa phương
• 5.2.2. Xây dựng chính sách tài chính phù hợp với thực tiễn địa phương
• 5.2.3. Hoàn thiện cơ chế quản lý Nhà nước về chi ngân sách địa phương
• 5.2.4. Thực hiện có hiệu lực, hiệu quả nguyên tắc công khai, minh bạch trong phân cấp và quản lý chi ngân sách địa phương
• 5.2.5. Nâng cao trách nhiệm giải trình và tính liêm chính trong chi Ngân sách địa phương
• 5.2.6. Hoàn thiện cơ chế quản lý giám sát, kiểm tra trong quản lý chi Ngân sách địa phương
• 5.3. Các khuyến nghị chính sách về phân cấp tài khoá nhằm nâng cao hiệu quả chi ngân sách địa phương trong thời gian tới
• 5.3.1. Về phân cấp nguồn thu ngân sách
• 5.3.2. Về phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách
• 5.3.3. Hoàn thiện hệ thống bổ sung ngân sách giữa các cấp chính quyền
• 5.3.4. Hoàn thiện cơ chế quản lý vay nợ của chính quyền địa phương
• 5.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 5
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên Cứu Tiến Sĩ Tổng Quan Phân Cấp Tài Khóa Việt Nam

Phân cấp là một biện pháp phân định và chuyển giao thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương, được áp dụng phổ biến và hiệu quả trong điều hành quốc gia. Đây là một phần của cải cách khu vực công, tạo môi trường cạnh tranh giữa các cấp chính quyền. Phân cấp tài khóa là yếu tố quan trọng trong quản lý chính phủ, nhằm tối ưu hóa cung cấp dịch vụ công và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Bằng cách trao quyền tự quản lý ngân sách cho chính quyền cấp dưới, phân cấp tài chính giúp đáp ứng nhu cầu địa phương linh hoạt và cải thiện hiệu quả sử dụng ngân sách. Bài viết này tập trung vào nghiên cứu tiến sĩ về phân cấp tài khóa và hiệu quả chi ngân sách địa phương tại Việt Nam, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp.

1.1. Vai trò của phân cấp tài khóa trong quản lý tài chính công

Phân cấp tài khóa đóng vai trò then chốt trong quản lý tài chính công, đặc biệt ở cấp địa phương. Việc trao quyền quyết định ngân sách cho chính quyền địa phương giúp họ chủ động hơn trong việc phân bổ nguồn lực, đáp ứng nhu cầu cụ thể của cộng đồng. Điều này đồng nghĩa với việc các quyết định chi tiêu sẽ sát sao hơn với thực tế, giảm thiểu tình trạng lãng phí và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách. Theo Bahl và Linn (1992), phân cấp tài khóa tạo điều kiện cho chính quyền địa phương đưa ra các quyết định phù hợp với điều kiện và nhu cầu của địa phương.

1.2. Tầm quan trọng của hiệu quả chi ngân sách địa phương

Hiệu quả chi ngân sách địa phương là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của các địa phương. Khi ngân sách địa phương được sử dụng một cách hiệu quả, nó sẽ tạo ra những tác động tích cực đến các lĩnh vực như giáo dục, y tế, cơ sở hạ tầng và an sinh xã hội. Điều này không chỉ cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân mà còn tạo ra môi trường thuận lợi cho đầu tư và phát triển kinh tế. Các nghiên cứu cho thấy môi trường cạnh tranh giữa các địa phương có thể thúc đẩy cải thiện hiệu quả dịch vụ công và tạo môi trường đầu tư (Bardhan và Mookherjee, 2000).

II. Thách Thức Phân Cấp Ngân Sách Bài Toán Cho Việt Nam

Ở Việt Nam, phân cấp tài khóa được Đảng và Nhà nước quan tâm đẩy mạnh, bước đầu bảo đảm sự chỉ đạo thống nhất của Trung ương và phát huy chủ động của địa phương. Tuy nhiên, giai đoạn 2012-2015, quyền quản lý ngân sách của Trung ương vẫn chi phối chủ yếu. Đến năm 2016, phân cấp tài khóa được quan tâm hơn, Chính phủ quy định phân cấp nhiều quyền hơn cho địa phương, nhất là trong giáo dục, y tế, và quản lý đất đai. Nghị quyết số 18-NQ/TW nhấn mạnh việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, hợp lý giữa Trung ương và địa phương, gắn quyền hạn với trách nhiệm. Bên cạnh đó, chi ngân sách địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp hàng hóa công và phục vụ lợi ích kinh tế - xã hội.

2.1. Khó khăn trong phân bổ nguồn thu ngân sách địa phương

Việc phân bổ nguồn thu ngân sách địa phương đối mặt với nhiều khó khăn, đặc biệt là sự phụ thuộc vào tình hình kinh tế và chính sách thuế. Thu nhập từ các nguồn thu địa phương thường không ổn định, gây khó khăn trong dự đoán và quản lý nguồn thu. Nhu cầu về dịch vụ công và cơ sở hạ tầng địa phương thường vượt quá khả năng tài chính, đòi hỏi sự ưu tiên chi tiêu hợp lý. Theo luận án, sự thiếu hụt trong thu ngân sách cũng ảnh hưởng đến khả năng đầu tư vào các dịch vụ và cơ sở hạ tầng cần thiết, gây trì hoãn sự phát triển kinh tế - xã hội.

2.2. Quản lý chi tiêu công hiệu quả Vấn đề nợ công địa phương

Duy trì sự cân đối giữa thu nhập và chi tiêu là một thách thức lớn trong quản lý chi tiêu công. Nếu ngân sách không được quản lý hiệu quả, có thể dẫn đến tình trạng thiếu hụt ngân sách, nợ công tăng cao và tình hình tài chính không ổn định. Mức độ nợ công của chính quyền địa phương có thể tạo ra áp lực lớn lên ngân sách, làm giảm khả năng chi tiêu cho các dịch vụ và đầu tư cần thiết. Theo luận án, hiệu quả chi ngân sách địa phương bị ảnh hưởng bởi năng lực quản lý tài chính của các cấp chính quyền cấp dưới, đòi hỏi sự đầu tư vào đào tạo và nâng cao kỹ năng cho cán bộ quản lý tài chính.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hiệu Quả Chi Ngân Sách Địa Phương

Luận án tiến sĩ này tập trung phân tích tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi thực hiện phân cấp tài khóa, địa phương sẽ trực tiếp chịu trách nhiệm về ngân sách của mình, tạo động lực quản lý hiệu quả hơn. Việc phân cấp tài khóa giúp địa phương có quyền quyết định các khoản chi tiêu phù hợp với điều kiện thực tế, tránh chi tiêu không hiệu quả do áp dụng chính sách chung. Địa phương sẽ quản lý tốt hơn nguồn thu của mình khi được hưởng lợi trực tiếp, giúp tăng nguồn thu cho ngân sách. Nghiên cứu này có ý nghĩa thực tiễn cao, giúp hoạch định chính sách tài chính ngân sách phù hợp, thúc đẩy minh bạch và tăng cường giám sát.

3.1. Phân tích định lượng Mô hình kinh tế lượng và dữ liệu tài chính

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định lượng để đánh giá tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương. Mô hình kinh tế lượng được xây dựng dựa trên các lý thuyết về phân cấp tài khóa và quản lý tài chính công. Dữ liệu tài chính được thu thập từ các báo cáo ngân sách của các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trong giai đoạn 2012-2021. Các biến số được sử dụng bao gồm: mức độ phân cấp tài khóa, hiệu quả chi ngân sách, tăng trưởng kinh tế địa phương, và các yếu tố kiểm soát khác.

3.2. Xây dựng chỉ số đánh giá hiệu quả chi ngân sách địa phương EPI

Để đánh giá hiệu quả chi ngân sách địa phương, nghiên cứu xây dựng một chỉ số tổng hợp (EPI) dựa trên các tiêu chí như: hiệu quả đầu tư công, hiệu quả chi thường xuyên, chất lượng dịch vụ công, và mức độ minh bạch trong quản lý ngân sách. Chỉ số EPI được tính toán bằng phương pháp phân tích thành phần chính (PCA), giúp giảm thiểu sự trùng lặp thông tin giữa các tiêu chí. EPI được sử dụng làm biến phụ thuộc trong mô hình kinh tế lượng để đánh giá tác động của phân cấp tài khóa.

3.3. Đánh giá tác động của phân cấp tài khóa đến từng lĩnh vực chi tiêu

Nghiên cứu không chỉ đánh giá tác động tổng thể của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương, mà còn phân tích tác động riêng biệt đến từng lĩnh vực chi tiêu, như giáo dục, y tế, cơ sở hạ tầng, và an sinh xã hội. Điều này giúp xác định lĩnh vực nào được hưởng lợi nhiều nhất từ phân cấp tài khóa, và lĩnh vực nào cần có những điều chỉnh chính sách để nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Phân Cấp Tài Khóa Tác Động Thế Nào

Kết quả nghiên cứu cho thấy phân cấp tài khóa có tác động tích cực đến hiệu quả chi ngân sách địa phương. Khi địa phương được trao quyền tự chủ hơn trong quản lý ngân sách, họ có xu hướng sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân. Tuy nhiên, tác động của phân cấp tài khóa không đồng đều giữa các địa phương, phụ thuộc vào năng lực quản lý, trình độ phát triển kinh tế, và đặc điểm địa lý của từng địa phương. Theo luận án, các địa phương có năng lực quản lý tốt và trình độ phát triển kinh tế cao có xu hướng hưởng lợi nhiều hơn từ phân cấp tài khóa.

4.1. Tác động của phân cấp nguồn thu đến hiệu quả chi tiêu

Phân cấp nguồn thu, cho phép địa phương giữ lại một phần lớn hơn từ các khoản thu thuế và phí, tạo động lực cho địa phương tăng cường thu ngân sách. Điều này không chỉ giúp địa phương có thêm nguồn lực để chi tiêu cho các nhu cầu phát triển, mà còn khuyến khích họ quản lý nguồn thu một cách hiệu quả hơn. Nghiên cứu cho thấy các địa phương có tỷ lệ phân chia nguồn thu cao hơn có xu hướng có hiệu quả chi ngân sách tốt hơn.

4.2. Vai trò của phân cấp nhiệm vụ chi trong cải thiện dịch vụ công

Phân cấp nhiệm vụ chi, trao quyền cho địa phương quyết định về các khoản chi tiêu cho giáo dục, y tế, cơ sở hạ tầng, và các dịch vụ công khác, giúp địa phương đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân. Địa phương có thể điều chỉnh các khoản chi tiêu cho phù hợp với điều kiện và ưu tiên phát triển của mình. Kết quả nghiên cứu cho thấy các địa phương có quyền quyết định lớn hơn về các khoản chi tiêu cho dịch vụ công có xu hướng cung cấp dịch vụ tốt hơn.

V. Giải Pháp Phân Cấp Tài Khóa Nâng Cao Hiệu Quả Chi Tiêu

Để nâng cao hiệu quả chi ngân sách địa phương thông qua phân cấp tài khóa, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Cần đẩy mạnh quá trình tự chủ tài chính địa phương, xây dựng chính sách tài chính phù hợp với thực tiễn, hoàn thiện cơ chế quản lý Nhà nước về chi ngân sách địa phương, thực hiện công khai minh bạch, nâng cao trách nhiệm giải trình, và hoàn thiện cơ chế quản lý giám sát. Nghiên cứu đề xuất cần có những điều chỉnh trong chính sách phân cấp nguồn thu, phân cấp nhiệm vụ chi, và hệ thống bổ sung ngân sách giữa các cấp chính quyền.

5.1. Hoàn thiện hệ thống bổ sung ngân sách giữa các cấp chính quyền

Hệ thống bổ sung ngân sách giữa các cấp chính quyền đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo công bằng tài chính giữa các địa phương. Cần có những tiêu chí rõ ràng và minh bạch để xác định mức độ bổ sung ngân sách cho từng địa phương, đảm bảo rằng các địa phương nghèo và khó khăn có đủ nguồn lực để cung cấp các dịch vụ công cơ bản cho người dân. Đồng thời, cần khuyến khích các địa phương tự chủ tài chính, giảm dần sự phụ thuộc vào ngân sách trung ương.

5.2. Nâng cao năng lực quản lý tài chính cho cán bộ địa phương

Năng lực quản lý tài chính của cán bộ địa phương đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo hiệu quả chi ngân sách. Cần có những chương trình đào tạo và bồi dưỡng thường xuyên để nâng cao kiến thức và kỹ năng cho cán bộ quản lý tài chính, giúp họ có thể quản lý ngân sách một cách hiệu quả và minh bạch. Đồng thời, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát để phát hiện và xử lý kịp thời các sai phạm trong quản lý ngân sách.

5.3. Công khai minh bạch thông tin ngân sách địa phương

Việc công khai, minh bạch thông tin ngân sách địa phương, giúp người dân giám sát việc sử dụng ngân sách và nâng cao trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Thông tin ngân sách cần được công bố đầy đủ, kịp thời, và dễ hiểu, bao gồm: dự toán ngân sách, quyết toán ngân sách, các khoản thu, chi, và các dự án đầu tư công. Đồng thời, cần có cơ chế để người dân có thể đóng góp ý kiến và phản hồi về việc sử dụng ngân sách.

VI. Tương Lai Phân Cấp Tài Khóa Phát Triển Bền Vững Việt Nam

Nghiên cứu này góp phần vào việc hoàn thiện lý luận về phân cấp tài khóa, tạo lập nền tảng vững chắc cho việc xây dựng và chỉnh sửa chính sách. Trong bối cảnh Việt Nam đang đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế, việc nghiên cứu tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương là hết sức cần thiết. Trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19, nghiên cứu giúp đánh giá hiệu quả chi tiêu hiện tại và đề xuất giải pháp tối ưu hóa chi tiêu, nâng cao chất lượng dịch vụ công và đáp ứng tốt hơn nhu cầu phát triển địa phương.

6.1. Phân cấp tài khóa và phát triển kinh tế xã hội bền vững

Phân cấp tài khóa không chỉ là vấn đề tài chính mà còn là yếu tố quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Khi địa phương được trao quyền tự chủ hơn trong quản lý ngân sách, họ có thể chủ động hơn trong việc đầu tư vào các lĩnh vực ưu tiên, như giáo dục, y tế, cơ sở hạ tầng, và bảo vệ môi trường. Điều này giúp tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho người dân và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về phân cấp tài khóa

Nghiên cứu này chỉ là một bước khởi đầu trong việc tìm hiểu về tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam. Cần có những nghiên cứu tiếp theo để làm rõ hơn các khía cạnh khác nhau của vấn đề này, như tác động của phân cấp tài khóa đến sự phát triển của các vùng miền khác nhau, tác động của phân cấp tài khóa đến sự công bằng xã hội, và tác động của phân cấp tài khóa đến khả năng cạnh tranh của các địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số 9340201.01) của nghiên cứu sinh Trần Hoàng Minh, với đề tài "Tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam", được thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2024, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Trọng Nguyên và PGS.TS. Nguyễn Thị Nhung.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Phân cấp tài khóa là một nội dung quan trọng trong cải cách khu vực công nhằm tối ưu hóa việc cung ứng dịch vụ công và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Việc trao quyền tự quản ngân sách cho chính quyền cấp dưới tạo điều kiện đáp ứng linh hoạt nhu cầu địa phương, nâng cao trách nhiệm giải trình và cải thiện hiệu quả sử dụng ngân sách. Tại Việt Nam, chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền được Đảng và Nhà nước xác định rõ tại Nghị quyết số 18-NQ/TW Hội nghị Trung ương 6 Khóa XII và Nghị quyết số 04/NQ-CP ngày 10/01/2022 của Chính phủ.

Thực tiễn quản lý ngân sách nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 2012–2021 cho thấy sự chuyển biến từ cơ chế tập trung quyền lực chủ yếu ở trung ương (giai đoạn 2012–2015) sang phân cấp mạnh mẽ hơn cho địa phương sau khi Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 có hiệu lực (từ năm 2017), đặc biệt trong các lĩnh vực giáo dục, y tế và đất đai. Tuy nhiên, chính quyền địa phương vẫn đối mặt với nhiều áp lực: nguồn thu chưa ổn định, nhu cầu chi vượt khả năng ngân sách, nguy cơ mất cân đối thu chi và nợ công. Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về phân cấp tài khóa hoặc chi ngân sách, các nghiên cứu định lượng đánh giá trực tiếp mối quan hệ giữa phân cấp tài khóa và hiệu quả chi ngân sách địa phương trong bối cảnh Việt Nam vẫn còn thiếu vắng.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là đưa ra các khuyến nghị về phân cấp tài khóa ở Việt Nam trong tương lai.

Để đạt được mục tiêu nêu trên, luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và mô hình lý thuyết về tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương.
2. Trình bày thực trạng phân cấp tài khóa và tình hình chi ngân sách địa phương ở Việt Nam giai đoạn 2012–2021.
3. Đánh giá tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam.
4. Đề xuất các khuyến nghị, giải pháp về phân cấp tài khóa gắn với tăng cường hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam trong giai đoạn 2021–2030.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án đặt ra 5 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

• a. Thực trạng phân cấp tài khóa và tình hình chi ngân sách địa phương ở Việt Nam trong giai đoạn 2012 tới 2021 như thế nào?
• b. Phân cấp tài khóa đã tác động ảnh hưởng như thế nào đến hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam trong giai đoạn 2012 tới 2021?
• c. Có hay không sự khác biệt về ảnh hưởng của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam trong giai đoạn trước và sau khi Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 có hiệu lực?
• d. Có hay không sự khác biệt về ảnh hưởng của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam giữa nhóm địa phương vượt thu ngân sách và nhóm địa phương nhận bổ sung ngân sách từ trung ương trong giai đoạn 2012 tới 2021?
• e. Cần có những khuyến nghị và giải pháp gì về phân cấp tài khóa gắn với tăng cường hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương (trong phạm vi cấp tỉnh/thành phố).
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào quan hệ phân cấp tài khóa giữa trung ương và địa phương (không nghiên cứu phân cấp nội bộ tại địa phương); chi ngân sách địa phương cấp tỉnh, thành phố; khảo sát 4 nội dung phân cấp tài khóa gồm phân cấp nguồn thu, phân cấp nhiệm vụ chi, phân cấp điều hòa ngân sách và phân cấp vay nợ.
• Phạm vi không gian: 63 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2012 – 2021.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Tổng quan tài liệu quốc tế trong luận án được phân loại theo ba nhóm vấn đề chính:

Nhóm nghiên cứu về phân cấp tài khóa: Inman và Rubinfeld (1997) cho rằng phân cấp tài khóa nâng cao trách nhiệm giải trình và khuyến khích người dân giám sát chính quyền địa phương. Các nghiên cứu của Fisman và Gatti (2002a, 2002b), Gurgur và Shah (2005) tập trung vào quan hệ giữa phân cấp tài khóa và kiểm soát tham nhũng; Huther và Shah (1998), Mello và Barenstein (2001) gắn phân cấp tài khóa với minh bạch và quản lý công. Về tăng trưởng kinh tế, Davoodi và cộng sự (1999), Martinez-Vazquez và McNab (2003), Zhang và Zou (1998), Lin và Liu (2000) ghi nhận tác động tích cực của phân cấp trong điều kiện kỷ luật tài khóa được đảm bảo. Ngược lại, Musgrave (1959), Prud’homme (1994), Bogoev (1991), Tanzi (1995), Bird (2000) và Shah (2006) cảnh báo nguy cơ thâm hụt ngân sách, lạm phát, mất ổn định kinh tế vĩ mô và khủng hoảng nợ công địa phương nếu thể chế giám sát vay nợ và năng lực quản trị địa phương còn yếu kém.

Nhóm nghiên cứu về hiệu quả chi ngân sách: Xuất phát từ lý thuyết hiệu quả sản xuất, hiệu quả phân bổ và hiệu quả kỹ thuật của Farrell (1957), Koopmans (1951), Debreu (1951), Mandl và cộng sự (2008), Plaček và cộng sự (2017). Về đo lường hiệu quả chi tiêu trong các lĩnh vực cụ thể: Sijuola (2016), Chisholm và Evans (2010), Kirigia (2010) đánh giá chi ngân sách cho y tế; Harbison và Hanushek (1992), Jimenez và Lockheed (1995), Afonso và Aubyn (2006) phân tích hiệu quả chi cho giáo dục; Ibrahim và Karim (2004) dùng phương pháp DEA đánh giá dịch vụ công đô thị. Các nghiên cứu của Zhang (2005), Balaguer-Coll và cộng sự (2007), Alegre và cộng sự (2011), Cheng và cộng sự (2014), De Borger và Kerstens (1996) chỉ ra các yếu tố tác động đến hiệu quả chi gồm quy mô dân số, trình độ dân trí, tính minh bạch và mức độ phụ thuộc vào trợ cấp trung ương.

Nhóm nghiên cứu về tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương: Mello và Barenstein (2001), Fisman và Gatti (2002), Arikan (2004), Estache và Sinha (1995), Khaleghian (2003), Dreher (2006), Kyriacou (2009), Adam, Dellis và Kammas (2008) sử dụng dữ liệu đa quốc gia khẳng định phân cấp nguồn thu và phân cấp chi tiêu thúc đẩy hiệu quả khu vực công. Các nghiên cứu theo quốc gia đơn lẻ như Elhiraika (2007) tại Nam Phi, Eggleston và cộng sự (2008) tại Trung Quốc, Boetti và cộng sự (2009) tại Ý, Sepulveda và Martinez-Vazquez (2011) tại Mỹ, Chakraborty (2016) tại Ấn Độ cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của phân cấp tài khóa đến việc cải thiện cung ứng dịch vụ y tế, giáo dục và cơ sở hạ tầng.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

Các công trình trong nước tiếp cận theo hai hướng chính:

1. Nghiên cứu về phân cấp tài khóa: Wescott (2003), Fforde (2003), Martinez-Vazquez (2004), Lê Chi Mai (2006), Bùi Thị Mai Hoài (2009), Bjornestad (2009), Vũ Thành Tự Anh (2011), Tô Thiện Hiền (2012), Vũ Sỹ Cường (2013), Lê Toàn Thắng (2013) phân tích thể chế ngân sách, sự phân định nguồn thu, nhiệm vụ chi, hệ thống trợ cấp và quy trình ngân sách; Nguyễn Phi Lân (2009), Hoàng Thị Chinh Thon và cộng sự (2010), Mai Đình Lâm (2012) đánh giá tác động của phân cấp chi tiêu và đầu tư công đến tăng trưởng kinh tế.
2. Nghiên cứu về quản lý và hiệu quả chi ngân sách: Bùi Đại Dũng (2007) phân tích hiệu quả chi ngân sách dưới tác động của nhóm lợi ích; Nguyễn Thị Minh (2008), Trần Quốc Vinh (2009), Trần Văn Lâm (2009), Trịnh Thị Thúy Hồng (2012), Nguyễn Thị Huệ (2012), Bùi Thị Quỳnh Thơ (2013), nhóm nghiên cứu Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (2014) khảo sát thực trạng quản lý chi thường xuyên, chi đầu tư xây dựng cơ bản và kiểm soát thất thoát ngân sách tại các địa phương.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Luận án xác định ba khoảng trống nghiên cứu trọng tâm:

1. Phần lớn các công trình quốc tế được thực hiện trong bối cảnh các quốc gia phát triển hoặc tập trung vào từng khía cạnh riêng lẻ, chưa phản ánh đầy đủ bối cảnh thể chế quản lý kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.
2. Các nghiên cứu trong nước về phân cấp tài khóa chủ yếu sử dụng phương pháp định tính, mô tả thực trạng thể chế hoặc chỉ tập trung vào mối quan hệ với tăng trưởng kinh tế, chưa có nghiên cứu định lượng chuyên sâu đo lường tác động trực tiếp của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương.
3. Chưa có bộ chỉ số tổng hợp đánh giá hiệu quả chi ngân sách địa phương tại Việt Nam kết hợp đồng thời chất lượng dịch vụ công (giáo dục, y tế, đào tạo lao động), tăng trưởng kinh tế và năng lực cạnh tranh cấp tỉnh để làm biến phụ thuộc trong mô hình định lượng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng các lý thuyết kinh tế công cộng và tài chính công:

• Lý thuyết phân cấp tài khóa: Thuyết phân quyền tài khóa của Oates (1972, 1993, 2005), mô hình Tiebout (1956) về sự lựa chọn của người dân đối với gói dịch vụ công địa phương, lý thuyết kinh tế phúc lợi và hiệu quả Pareto của Musgrave (1959), và mô hình chính phủ Leviathan.
• Khung phân tích 4 trụ cột phân cấp tài khóa: Phân cấp nguồn thu ngân sách; Phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách; Phân cấp điều hòa ngân sách (bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu); Phân cấp vay nợ của chính quyền địa phương.
• Cơ chế tác động: Phân cấp tài khóa giúp chính quyền địa phương tiếp cận thông tin sát với nhu cầu thực tế của cư dân, giảm chi phí giao dịch, tăng tính chủ động trong phân bổ nguồn lực, nâng cao trách nhiệm giải trình và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh giữa các địa phương, từ đó nâng cao hiệu quả chi ngân sách.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Nghiên cứu định tính: Phân tích văn bản quy phạm pháp luật (Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002, Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và các văn bản hướng dẫn định mức phân bổ), phân tích các báo cáo tài chính - ngân sách nhà nước, kết hợp phỏng vấn sâu các nhà quản lý địa phương và chuyên gia tài chính công để làm rõ cơ chế tác động và giải thích kết quả định lượng.
• Nghiên cứu định lượng: Phân tích dữ liệu bảng (panel data) của 63 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương tại Việt Nam giai đoạn 2012–2021.
  • Xây dựng chỉ số hiệu quả chi ngân sách địa phương (EPI - Expenditure Performance Index): Sử dụng phương pháp Phân tích thành phần chính (PCA - Principal Component Analysis) tổng hợp từ các tiêu chí: Chất lượng dịch vụ công (Đào tạo lao động, Dịch vụ giáo dục, Dịch vụ y tế), Tăng trưởng kinh tế địa phương (GRDP), Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI).
  • Biến đo lường phân cấp tài khóa: Biến phân cấp chi tiêu FDEX (tỷ lệ Tổng chi NSĐP / Tổng chi NSNN) và Biến hệ số tự chủ tài chính FDFA (tỷ lệ Tổng nguồn thu NSĐP / Tổng chi NSĐP).
  • Biến kiểm soát: Quy mô dân số, Trình độ dân trí, Quy mô khu vực tư nhân.
  • Kỹ thuật hồi quy: Ước lượng tác động của FDEX và FDFA đến EPI; phân tích phân tách theo giai đoạn (trước và sau khi Luật NSNN 2015 có hiệu lực) và phân theo nhóm địa phương (nhóm có điều tiết về trung ương/vượt thu so với nhóm nhận trợ cấp bổ sung).

Tổng hợp phương pháp nghiên cứu từ các công trình trước

Bảng dưới đây tổng hợp các biến đại diện và mô hình nghiên cứu tiêu biểu được luận án điểm lại:

STT	Nguồn tác giả	Biến đo lường phân cấp tài khóa	Biến đo lường hiệu quả chi ngân sách địa phương	Mô hình / Phương pháp
1	Mello và Barenstein (2001); Fisman và Gatti (2002); Arikan (2004)	Chỉ số phân cấp tài khóa = Chi NSĐP / Tổng chi NSNN	Chỉ số tham nhũng ICRG	Mô hình hồi quy
2	Treisman (2002)	Chỉ số phân cấp tài khóa = Chi NSĐP / Tổng chi NSNN	Tỷ lệ tiêm phòng ở trẻ dưới 12 tháng; tỷ lệ biết chữ lứa tuổi 15–24; số km đường trải nhựa/người	Mô hình hồi quy
3	Huther và Shah (1998); Adam, Dellis và Kammas (2008)	Hệ số tự chủ thu chi = Tổng thu NSĐP / Chi NSĐP	Chỉ số hiệu quả kinh tế (thất nghiệp, tăng trưởng GRDP); chỉ số ổn định kinh tế (lạm phát)	Mô hình phân tích đường bao dữ liệu (DEA)
4	Elhiraika (2007)	Chỉ số phân cấp tài khóa = Chi NSĐP / Tổng chi NSNN	Tỷ lệ chi cho y tế; tỷ lệ chi cho giáo dục trong tổng chi NSĐP	Mô hình hồi quy
5	Eggleston, Shen và Schmid (2008)	Chỉ số phân cấp tài khóa = Chi NSĐP / Tổng chi NSNN	Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh, tỷ lệ tử vong mẹ, tuổi thọ	Mô hình hồi quy
6	Sepulveda và Martinez-Vazquez (2011)	Phân cấp tài khóa giáo dục = Chi NSĐP cho giáo dục / Tổng chi NSĐP	Điểm số trung bình các kỳ thi chuẩn hóa cấp THPT	Phân tích nhân tố khám phá (EFA)
7	Boetti, Piacenza và Turati (2009); Chakraborty (2016)	Hệ số tự chủ thu chi = Tổng thu NSĐP / Chi NSĐP	Chỉ số tiếp cận dịch vụ công (PACI)	Phân tích biên ngẫu nhiên (SFA) và DEA

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ nguồn số liệu công bố chính thức của Bộ Tài chính (báo cáo quyết toán ngân sách, số liệu thu chi NSNN), Tổng cục Thống kê (Niên giám thống kê các năm 2012–2021, GRDP, dân số, lao động, giáo dục, y tế), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI phối hợp USAID công bố dữ liệu chỉ số PCI), Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP công bố HDI), Bộ Nội vụ (PAR INDEX), cùng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tài chính - ngân sách của Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về tác động của phân cấp tài khoá tới hiệu quả chi ngân sách địa phương

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước về phân cấp tài khóa, hiệu quả chi ngân sách địa phương và mối quan hệ giữa hai yếu tố này. Tác giả tổng hợp các phương pháp đo lường phân cấp tài khóa (dựa trên chi tiêu, nguồn thu, tự chủ tài chính) và các mô hình đo lường hiệu quả chi tiêu khu vực công (DEA, SFA, PCA, hồi quy dữ liệu bảng). Trên cơ sở phân tích điểm mạnh và hạn chế của các công trình đi trước, chương này xác lập 3 khoảng trống nghiên cứu chính tại Việt Nam, làm tiền đề lý luận và thực nghiệm cho việc triển khai các chương tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở lý luận về tác động của phân cấp tài khoá đến hiệu quả chi ngân sách địa phương

Chương 2 làm rõ các khái niệm cốt lõi, nội dung của phân cấp tài khóa (phân cấp nguồn thu, phân cấp nhiệm vụ chi, điều hòa ngân sách, vay nợ chính quyền địa phương), các mô hình phân cấp tài khóa và tiêu chí đo lường. Tác giả phân tích khái niệm chi ngân sách địa phương và hai khía cạnh của hiệu quả chi tiêu: hiệu quả phân bổ và hiệu quả kỹ thuật. Chương 2 thiết lập khung phân tích lý thuyết về cơ chế tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách thông qua các kênh: nâng cao quyền tự quyết, giảm chi phí thông tin, tạo áp lực cạnh tranh giữa các chính quyền địa phương, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Chương 3: Thực trạng phân cấp tài khóa và tình hình chi ngân sách địa phương ở Việt Nam

Chương 3 phân tích khung khổ pháp lý và thực trạng phân cấp tài khóa tại Việt Nam giai đoạn 2012–2021 qua 4 nội dung:

• Phân cấp nguồn thu: Đánh giá tỷ trọng thu NSTƯ và NSĐP được hưởng trong tổng thu cân đối NSNN; tỷ trọng các khoản thu thường xuyên NSĐP hưởng 100%; tỷ lệ phân chia các sắc thuế điều tiết giữa NSTƯ và NSĐP.
• Phân cấp nhiệm vụ chi: Đánh giá phân bổ nhiệm vụ chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển giữa trung ương và địa phương.
• Phân cấp điều hòa ngân sách: Phân tích cơ chế bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ NSTƯ cho NSĐP.
• Phân cấp vay nợ địa phương: Khảo sát quy định về hạn mức và nguồn huy động đầu tư của chính quyền địa phương. Chương này cũng tổng hợp quy mô chi NSĐP, tỷ trọng chi thường xuyên (giáo dục, y tế) và chi đầu tư xây dựng cơ bản, đồng thời chỉ ra các tồn tại như tính lồng ghép ngân sách còn cao, quyền tự chủ nguồn thu của địa phương còn hạn chế và định mức phân bổ chi chưa bao quát hết đặc thù vùng miền.

Chương 4: Tác động của phân cấp tài khóa tới hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam

Chương 4 trình bày thiết kế nghiên cứu thực nghiệm, quy trình xử lý dữ liệu và kết quả ước lượng mô hình kinh tế lượng:

• Xây dựng chỉ số hiệu quả chi ngân sách địa phương (EPI) bằng phương pháp PCA từ các chỉ tiêu dịch vụ công (giáo dục, y tế, đào tạo), tăng trưởng kinh tế và năng lực cạnh tranh cấp tỉnh giai đoạn 2012–2021.
• Thống kê mô tả các biến và ước lượng tác động của phân cấp chi tiêu (FDEX) và hệ số tự chủ tài chính (FDFA) đến chỉ số EPI.
• Đánh giá sự khác biệt về tác động theo hai giai đoạn (giai đoạn 2012–2016 áp dụng Luật NSNN 2002 và giai đoạn 2017–2021 áp dụng Luật NSNN 2015).
• Đánh giá sự khác biệt về tác động giữa nhóm địa phương có điều tiết về trung ương (tự cân đối/vượt thu) và nhóm địa phương nhận bổ sung cân đối từ trung ương.
• Thảo luận kết quả thực nghiệm và giải thích cơ chế tác động trong bối cảnh thực tiễn Việt Nam.

Chương 5: Các khuyến nghị, giải pháp về phân cấp tài khóa gắn với tăng cường hiệu quả chi ngân sách địa phương ở Việt Nam

Chương 5 xác định các nguyên tắc và định hướng phân cấp tài khóa giai đoạn 2021–2030 bám sát chủ trương của Đảng và Chính phủ. Tác giả đề xuất 6 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả chi ngân sách địa phương (đẩy mạnh tự chủ tài chính, xây dựng chính sách phù hợp thực tiễn, hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước về chi ngân sách, thực hiện công khai minh bạch, nâng cao trách nhiệm giải trình và liêm chính, hoàn thiện giám sát kiểm tra) cùng các khuyến nghị chính sách cụ thể về 4 trụ cột phân cấp tài khóa: hoàn thiện phân cấp nguồn thu, phân định rõ nhiệm vụ chi, đổi mới cơ chế bổ sung ngân sách và hoàn thiện quản lý vay nợ của chính quyền địa phương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý thuyết

• Xây dựng thành công chỉ số đo lường hiệu quả chi ngân sách địa phương (EPI) phù hợp với điều kiện Việt Nam bằng phương pháp Phân tích thành phần chính (PCA), tích hợp đồng thời các tiêu chí về chất lượng dịch vụ công (y tế, giáo dục, đào tạo lao động), tăng trưởng kinh tế địa phương và năng lực cạnh tranh cấp tỉnh.
• Hệ thống hóa và bổ sung khung lý luận về cơ chế tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương tại các nền kinh tế đang phát triển và chuyển đổi mô hình quản lý ngân sách.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đánh giá bức tranh toàn diện về thực trạng phân cấp tài khóa và cơ cấu chi ngân sách địa phương tại 63 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương ở Việt Nam trong giai đoạn 2012–2021 qua 4 trụ cột (thu, chi, bổ sung ngân sách và vay nợ).
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định tác động tích cực của phân cấp chi tiêu và mức độ tự chủ tài chính đối với việc cải thiện hiệu quả chi ngân sách địa phương tại Việt Nam.
• Đề xuất hệ thống khuyến nghị và giải pháp có căn cứ thực nghiệm, bám sát các định hướng cải cách thể chế giai đoạn 2021–2030 nhằm đổi mới quy trình phân cấp tài khóa, giảm tính lồng ghép ngân sách và tăng cường kỷ luật tài chính công.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu mối quan hệ phân cấp tài khóa giữa cấp trung ương và cấp tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương; chưa mở rộng đánh giá phân cấp tài khóa nội bộ tại địa phương (giữa cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã).
• Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm dừng lại ở giai đoạn 2012–2021 theo chu kỳ số liệu quyết toán ngân sách nhà nước đã được công bố chính thức tại thời điểm thực hiện luận án.
• Việc đo lường một số chỉ tiêu chất lượng dịch vụ công còn phụ thuộc vào mức độ sẵn có của số liệu thống kê công khai.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng mô hình nghiên cứu phân cấp tài khóa xuống cấp quận/huyện và xã/phường để đánh giá toàn diện chu trình ngân sách đa cấp.
• Cập nhật chuỗi dữ liệu thực nghiệm cho giai đoạn sau năm 2021 nhằm đánh giá tác động của các chính sách tài khóa trong bối cảnh phục hồi kinh tế.
• Bổ sung các biến số kiểm soát liên quan đến chuyển đổi số và công khai dữ liệu ngân sách điện tử vào mô hình đánh giá hiệu quả chi tiêu công.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, giảng viên và học viên cao học: Cung cấp khung lý thuyết về phân cấp tài khóa, phương pháp xây dựng chỉ số EPI bằng kỹ thuật PCA và mô hình hồi quy dữ liệu bảng áp dụng cho lĩnh vực tài chính công và kinh tế học khu vực công.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội): Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực nghiệm phục vụ việc sửa đổi Luật Ngân sách Nhà nước, đổi mới định mức phân bổ chi thường xuyên, chi đầu tư và hoàn thiện cơ chế điều hòa ngân sách.
• Chính quyền địa phương (HĐND, UBND, Sở Tài chính các tỉnh, thành phố): Tham khảo các giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị ngân sách, tăng cường tự chủ nguồn thu, tối ưu hóa phân bổ vốn cho y tế, giáo dục và quản lý an toàn hạn mức vay nợ địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những chỉ tiêu nào để đo lường mức độ phân cấp tài khóa?

Luận án sử dụng hai chỉ tiêu chính:

• FDEX (Phân cấp chi ngân sách): Đo lường bằng tỷ lệ phần trăm giữa Tổng chi ngân sách địa phương và Tổng chi ngân sách nhà nước.
• FDFA (Mức độ tự chủ tài chính): Đo lường bằng hệ số giữa Tổng nguồn thu ngân sách địa phương được hưởng theo phân cấp và Tổng chi ngân sách địa phương.

2. Chỉ số hiệu quả chi ngân sách địa phương (EPI) được xây dựng như thế nào?

Chỉ số EPI được xây dựng bằng phương pháp Phân tích thành phần chính (PCA), tích hợp 3 nhóm thành phần:

• Chất lượng dịch vụ công địa phương: bao gồm đào tạo lao động, dịch vụ giáo dục và dịch vụ y tế.
• Tăng trưởng kinh tế cấp tỉnh: tốc độ tăng trưởng và quy mô GRDP.
• Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh: đo lường thông qua các chỉ số thành phần của Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI).

3. Bốn trụ cột phân cấp tài khóa được phân tích trong luận án là gì?

Bốn trụ cột chính bao gồm:

• Phân cấp nguồn thu ngân sách nhà nước (thu 100% của từng cấp và thu phân chia theo tỷ lệ điều tiết).
• Phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước (chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên).
• Phân cấp điều hòa ngân sách (bổ sung cân đối ngân sách và bổ sung có mục tiêu từ trung ương cho địa phương).
• Phân cấp vay nợ của chính quyền địa phương (hạn mức dư nợ vay và các hình thức huy động vốn đầu tư phát triển).

4. Luận án thực hiện phân nhóm dữ liệu như thế nào để đánh giá sự khác biệt?

Luận án thực hiện phân tích so sánh theo hai cách tiếp cận:

• Theo giai đoạn thời gian: Giai đoạn 2012–2016 (thực thi Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002) và giai đoạn 2017–2021 (thực thi Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015).
• Theo tình trạng ngân sách: Nhóm địa phương tự cân đối, có điều tiết nguồn thu về ngân sách trung ương (nhóm vượt thu) và nhóm địa phương nhận bổ sung trợ cấp từ ngân sách trung ương.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Trần Hoàng Minh đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu đánh giá tác động của phân cấp tài khóa đến hiệu quả chi ngân sách địa phương tại 63 tỉnh, thành phố ở Việt Nam giai đoạn 2012–2021. Bằng việc kết hợp phương pháp định tính và định lượng, luận án đã xây dựng chỉ số tổng hợp EPI và kiểm định thực nghiệm mối quan hệ giữa phân cấp chi tiêu, tự chủ tài chính với hiệu quả chi tiêu công. Các kết quả nghiên cứu và hệ thống giải pháp đề xuất cung cấp căn cứ khoa học thiết thực cho quá trình hoàn thiện thể chế phân cấp tài khóa và nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công tại Việt Nam giai đoạn 2021–2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA PHÂN CẤP TÀI KHOÁ TỚI HIỆU QUẢ CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG 1.1 Các nghiên cứu về phân cấp tài khóa 1.1 Các nghiên cứu quốc tế Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng phân cấp tài khoá có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương. Inman và Rubinfeld (1997) cho rằng phân cấp tài khoá khuyến khích sự tham gia của người dân và đẩy cao trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Khi thực hiện phân cấp tài khoá, người dân có thể so sánh chất lượng và hiệu quả chi ngân sách địa phương giữa các chính quyền địa phương với nhau. Điều này khiến các chính quyền địa phương phải cố gắng đưa ra các chính sách tốt nhất để nâng cao thành tích của mình.

Phân cấp tài khoá cùng với việc tăng cường các thể chế dân chủ giúp giảm cơ hội cho các hoạt động phi pháp và các sai sót trong phân bổ nguồn lực công, từ đó cải thiện tăng trưởng kinh tế trong dài hạn. Nhiều nghiên cứu đã thực hiện nhằm kiểm chứng mối quan hệ giữa phân cấp tài khoá và hiệu quả chi ngân sách địa phương. Một số nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ giữa phân cấp tài khoá và tham nhũng (Fisman và Gatti, 2002a, 2002b; Gurgur và Shah, 2005), trong khi một số khác xem xét phân cấp tài khoá như là một chỉ số của quản lý hành chính công theo khía cạnh tham gia của người dân và minh bạch của các quy định của luật pháp (Huther và Shah, 1998; Mello và Barenstein, 2001). Tuy nhiên, các kết luận được rút ra từ các nghiên cứu này khác nhau, nhưng chủ đề phân cấp tài khoá giúp cải thiện hiệu quả chi ngân sách địa phương đã được nhiều nghiên cứu ủng hộ.

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã được tiến hành để kiểm chứng mối quan hệ giữa phân cấp tài khoá và tăng trưởng kinh tế ở qui mô khu vực công, dựa trên quan điểm đã nêu trên. Các nghiên cứu liên quan đến vấn đề này bao gồm các nghiên cứu của Davoodi và cộng sự (1999), Martinez-Vazquez và McNab (2003), Zhang và Zou (1998), Lin và Liu (2000). Các nghiên cứu này đã được thực hiện trên dữ liệu của nhiều quốc gia khác nhau, và một số nghiên cứu tập trung vào một quốc gia cụ thể. Mặc dù kết quả của các nghiên cứu này không thống nhất, nhưng đa số cho rằng phân 9 cấp tài khoá đem lại hiệu quả tích cực đến tăng trưởng kinh tế.

Ngoài ra, khả năng gia tăng phúc lợi xã hội của phân cấp tài khoá cũng được xem xét thông qua sự gia tăng chi tiêu cho các chức năng cung cấp dịch vụ công của nhà nước như giáo dục và y tế. Theo mô hình chính phủ Leviathan, khi mọi yếu tố khác không đổi, qui mô khu vực công có mối quan hệ mật thiết và thuận chiều với mức độ phân cấp tài khoá. Tuy nhiên, kết luận của các nghiên cứu về vấn đề này khác nhau, phụ thuộc vào việc lựa chọn lĩnh vực chi NSNN làm biến đại diện cho phúc lợi xã hội (Oates, 2005). Mặc dù vậy, trong trường hợp ngược lại, khi mức độ tuân thủ kỷ luật tài khoá kém, phân cấp tài khoá sẽ tạo ra mất cân bằng về tiền tệ và tài khoá, gây ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế (Shah, 2006).

Phân cấp tài khoá còn giúp tăng tính ổn định của kinh tế vĩ mô hơn so với một hệ thống ngân sách tập trung. Các quốc gia có hệ thống phân cấp tài khoá mạnh giữa trung ương và địa phương đều cho thấy hiệu quả tích cực trong việc duy trì ổn định kinh tế vĩ mô. Cụ thể, các nước liên bang như Thụy Sĩ, Đức, Áo và Hoa Kỳ đều thực hiện phân quyền tài chính mạnh mẽ cho chính quyền các cấp. Điều này giúp phân tán quyền lực chi tiêu, tránh tình trạng lạm phát do chi tiêu thái quá ở trung ương.

Hệ thống giám sát chặt chẽ hơn cũng khiến các khoản chi được kiểm soát tốt hơn. Chính vì vậy, các nước trên đều có đặc điểm chung là lạm phát thấp, kinh tế vĩ mô ổn định. Phân cấp tài khoá được cho là có tác động tích cực đến ổn định kinh tế vĩ mô nhờ vào việc giảm chi phí thông tin, chi phí hoạt động trong cung ứng dịch vụ và thúc đẩy sự phát triển của khu vực tư nhân, kỷ luật tài khoá được thực thi một cách nghiêm ngặt như ở các nước phát triển. Musgrave (1959) cho rằng khi mô hình phân cấp tài khoá giữa trung ương và địa phương được thực hiện mạnh mẽ, chính quyền các cấp đều có thẩm quyền riêng trong quyết định thu chi ngân sách.

Do vậy, trung ương rất khó khăn trong việc điều phối, thống nhất các chính sách tài khóa giữa các địa phương để đưa ra một chính sách chung nhất quán và hiệu quả cho toàn quốc. Các chính quyền địa phương có thể chi vượt mức và chờ đợi để nhận được nguồn trợ cấp hoặc chia sẻ từ chính quyền trung ương. Prud’homme (1994) cũng nhấn mạnh rằng nhiều khi chính quyền địa phương đi ngược lại với mục tiêu chính sách của chính quyền trung 10 ương. Ví dụ, chính quyền địa phương có thể tăng chi tiêu hoặc tăng thuế trong khi chính quyền trung ương đang nỗ lực giảm chi tiêu hoặc giảm thuế.

Bogoev (1991) đã sử dụng trường hợp của Nam Tư – một chính phủ có sự phân cấp tài khoá rất mạnh – để minh họa chính quyền trung ương không thể thực hiện được chính sách tài khoá trong bối cảnh lạm phát cao và bất ổn kinh tế vĩ mô. Ở một khía cạnh khác, phân cấp tài khoá sẽ thúc đẩy các chính quyền địa phương vay nợ và dẫn đến khủng hoảng nợ quốc gia. Ví dụ, tại Brazil, Argentina, Italy, Ấn Độ, nợ chính quyền các cấp tỉnh, bang đều gia tăng mạnh kể từ những năm 1990. Điều này cho thấy nguy cơ mất kiểm soát nợ công khi phân cấp tài khóa quá mức.

Tanzi (1995) cũng đã chỉ ra sự khủng hoảng tài khoá ở một số nước đang phát triển như Brazil và Argentina mà nguyên nhân là do gia tăng vay nợ của các chính quyền địa phương đã dẫn đến gia tăng nợ quốc gia, cụ thể: Tại Brazil, nợ công của các bang tăng từ 9,4% GDP năm 1994 lên 20,2% GDP năm 2010. Đây là hệ quả của việc gia tăng tự chủ tài khóa địa phương. Ở Argentina, nợ công các địa phương tăng từ 8% GDP năm 1992 lên 12,4% GDP năm 2001. Các địa phương được tự do vay nợ nhiều hơn nhưng thiếu giám sát dẫn đến nợ cao.

Một nguyên nhân cơ bản làm cho phân cấp tài khoá có tác động xấu đến ổn định kinh tế vĩ mô là sự yếu kém về thể chế của các quốc gia. Cụ thể, nhiều nước thiếu cơ chế giám sát và kiểm soát chặt chẽ đối với hoạt động vay nợ, chi tiêu của chính quyền các cấp dẫn đến tình trạng lạm phát, thâm hụt ngân sách, nợ công gia tăng. Bên cạnh đó, sự yếu kém về năng lực quản lý, hoạch định chính sách tài khóa ở địa phương cũng khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn. Do đó, trong một quốc gia đang đẩy mạnh phân cấp tài khoá, cải cách thể chế là cần thiết để đảm bảo cho một cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cấp chính quyền, khuyến khích và thúc đẩy tính minh bạch, trách nhiệm giải trình (Bird, 2000).

Để phân cấp tài khoá có hiệu quả và thành công, chuyển giao quyền lực quản lý ngân sách từ chính quyền trung ương cho các địa phương phải được bổ sung bằng các thể chế giám sát, bao gồm các quy định cứng trong thực thi ngân sách nhà nước, cải thiện tính trách nhiệm của chính quyền địa phương và giảm thiểu nguy cơ mất ổn định kinh tế vĩ mô. 11 Mặc dù có nhiều nghiên cứu ủng hộ phân cấp tài khoá, nhưng cũng có nhiều nghiên cứu cho rằng phân cấp tài khoá có thể gây tổn hại đến hiệu quả kinh tế. Theo Prud’homme (1994), giả định của Oates về điều kiện để tạo ra mối quan hệ tích cực giữa phân cấp tài khoá và hiệu quả kinh tế là sự cam kết của các nhà lãnh đạo địa phương đối với nhu cầu của cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, trên thực tế, các nhà lãnh đạo địa phương không luôn luôn muốn đáp ứng nhu cầu của cộng đồng địa phương, và hệ thống hành chính cũng có thể ngăn cản việc này.

Trong nhiều trường hợp, phân cấp tài khoá có thể giúp cải thiện sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động của chính quyền địa phương, nhưng thường chỉ là sự tham gia của một nhóm nhỏ những người có quyền lợi liên quan đến vấn đề đó. Thậm chí, những nhóm nhỏ này lại có quyền lợi và mục tiêu không đồng nhất với đa số cư dân địa phương. Do đó, phân cấp tài khoá có thể được coi là quá trình mở rộng dân chủ, nhưng không giúp cải thiện hiệu quả kinh tế. Phân cấp tài khóa có thể vừa là nguyên nhân vừa là công cụ để giải quyết bất bình đẳng thu nhập trong một quốc gia.

Việc giảm bất bình đẳng thu nhập mục đích để phân phối thu nhập công bằng hơn, bao gồm công bằng giữa các địa phương và công bằng thu nhập giữa các hộ gia đình trong cùng một địa phương. Công bằng giữa các địa phương đề cập đến khả năng của các chính quyền địa phương cung cấp cùng một mức độ tương đương về dịch vụ. Có hai nguyên nhân gây ra sự bất bình đẳng theo chiều ngang: sự thay đổi đáng kể về cơ sở thuế giữa các vùng và đặc điểm khu vực có ảnh hưởng đến chi phí cung cấp dịch vụ công. Để đảm bảo công bằng ngang, hệ thống chuyển giao ngân sách giữa các cấp chính quyền thường hướng đến mục tiêu cung cấp thêm nguồn lực cho các khu vực nghèo thông qua các khoản trợ cấp hay chia sẻ thuế.

Điều này chỉ có thể thực hiện được khi chính quyền trung ương nắm giữ các nguồn thu chính trong một quốc gia. Đồng thời, để đảm bảo công bằng trong nội bộ địa phương, chính quyền trung ương cũng cần hỗ trợ các chính quyền địa phương trong chính sách tái phân phối. Lý do phải giao trách nhiệm này cho chính quyền trung ương là do khả năng di chuyển tiềm năng của các hộ gia đình nghèo. Nếu các chính quyền địa phương thực hiện chương trình phân phối lại thu nhập, nó 12 sẽ tạo ra sức hút nhập cư đối với người có thu nhập thấp và làm cho những người có thu nhập cao di chuyển sang những nơi khác, khi đó chính sách của các chính quyền địa phương sẽ thất bại.