Nồng độ CYFRA 21-1 và CEA huyết tương ở bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát tại Thái Nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nồng độ cyfra 21 1 và cea huyết tương ở bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát tại bệnh viện đa, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thu Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Kim Liên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nội khoa
• Đề tài: Nồng độ CYFRA 21-1 và CEA huyết tương ở bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát tại bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ y học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Một số đặc điểm về ung thư phổi
• 1.2. Chất chỉ điểm u trong ung thư phổi
• 1.3. Một số nghiên cứu về CEA và CYFRA 21-1 ở bệnh nhân ung thư phổi
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6. Các bước tiến hành nghiên cứu
• 2.7. Tiêu chuẩn đánh giá
• 2.8. Xử lý số liệu
• 2.9. Khía cạnh đạo đức của đề tài
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Nồng độ CEA và CYFRA 21-1 trong huyết tương
• 3.3. Mối liên quan giữa nồng độ CEA, CYFRA21-1 với đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng
• 4. CHƯƠNG 4: THẢO LUẬN
• 4.1. Về đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Nồng độ chỉ điểm u CEA CYFRA 21-1 trong huyết tương
• 4.3. Nồng độ CEA CYFRA 21-1 trong nhóm bệnh và nhóm chứng
• 4.4. Mối liên quan giữa nồng độ CEA và CYFRA21-1 với đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng
• 4.5. Hạn chế của công trình nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nồng độ CYFRA 21 1 và CEA trong ung thư phổi

Nồng độ CYFRA 21-1 và CEA là hai chất chỉ điểm u quan trọng trong chẩn đoán và theo dõi ung thư phổi. CYFRA 21-1 là mảnh cytokeratin 21-1, trong khi CEA là chất chỉ điểm phôi. Cả hai đều có vai trò trong việc đánh giá tình trạng bệnh nhân ung thư phổi tại Thái Nguyên. Nghiên cứu này nhằm mục đích phân tích nồng độ của chúng trong huyết tương bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát.

1.1. Định nghĩa và vai trò của CYFRA 21 1 và CEA

CYFRA 21-1 và CEA là các chất chỉ điểm u được sản xuất bởi tế bào ung thư. Chúng giúp xác định sự hiện diện và mức độ nghiêm trọng của bệnh. Nghiên cứu cho thấy nồng độ của chúng có thể phản ánh tình trạng lâm sàng của bệnh nhân.

1.2. Tình hình ung thư phổi tại Thái Nguyên

Ung thư phổi là một trong những bệnh lý phổ biến tại Thái Nguyên. Tỷ lệ mắc bệnh đang gia tăng, đặc biệt ở những người có yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá. Việc theo dõi nồng độ CYFRA 21-1 và CEA có thể giúp cải thiện chẩn đoán và điều trị.

II. Vấn đề và thách thức trong chẩn đoán ung thư phổi

Chẩn đoán ung thư phổi gặp nhiều khó khăn do triệu chứng không đặc hiệu và sự biến đổi nồng độ của các chất chỉ điểm. Nhiều bệnh nhân đến khám khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, làm giảm khả năng điều trị hiệu quả. Việc phát hiện sớm là rất quan trọng để nâng cao tỷ lệ sống sót.

2.1. Triệu chứng không điển hình của ung thư phổi

Nhiều bệnh nhân có triệu chứng như ho, khó thở, và mệt mỏi, nhưng không nhận ra đây là dấu hiệu của ung thư. Điều này dẫn đến việc chẩn đoán muộn và ảnh hưởng đến kết quả điều trị.

2.2. Khó khăn trong việc xác định nồng độ CYFRA 21 1 và CEA

Nồng độ CYFRA 21-1 và CEA có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm tình trạng sức khỏe tổng quát của bệnh nhân. Điều này tạo ra thách thức trong việc sử dụng chúng như là chỉ số chẩn đoán chính xác.

III. Phương pháp nghiên cứu nồng độ CYFRA 21 1 và CEA

Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên với các bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát. Phương pháp thu thập mẫu huyết tương và phân tích nồng độ CYFRA 21-1 và CEA được thực hiện theo tiêu chuẩn quốc tế.

3.1. Quy trình thu thập mẫu huyết tương

Mẫu huyết tương được thu thập từ bệnh nhân theo quy trình nghiêm ngặt để đảm bảo độ chính xác. Mỗi mẫu được xử lý và bảo quản đúng cách trước khi phân tích.

3.2. Phân tích nồng độ CYFRA 21 1 và CEA

Nồng độ CYFRA 21-1 và CEA được xác định bằng phương pháp miễn dịch huỳnh quang. Kết quả được so sánh với các tiêu chuẩn đã được thiết lập để đánh giá tính chính xác và độ nhạy của các chỉ số này.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy nồng độ CYFRA 21-1 và CEA có mối liên quan chặt chẽ với giai đoạn bệnh. Việc theo dõi nồng độ của chúng có thể giúp bác sĩ đưa ra quyết định điều trị kịp thời và hiệu quả hơn.

4.1. Mối liên hệ giữa nồng độ và giai đoạn bệnh

Nghiên cứu cho thấy nồng độ CYFRA 21-1 và CEA tăng lên theo giai đoạn bệnh. Điều này cho thấy khả năng sử dụng chúng như là chỉ số tiên lượng trong điều trị ung thư phổi.

4.2. Ứng dụng trong điều trị và theo dõi bệnh nhân

Việc theo dõi nồng độ CYFRA 21-1 và CEA giúp bác sĩ đánh giá hiệu quả điều trị và điều chỉnh phác đồ điều trị kịp thời. Điều này có thể cải thiện chất lượng sống cho bệnh nhân.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về nồng độ CYFRA 21-1 và CEA trong huyết tương bệnh nhân ung thư phổi tại Thái Nguyên đã chỉ ra tầm quan trọng của các chất chỉ điểm này trong chẩn đoán và theo dõi bệnh. Tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu để xác định rõ hơn vai trò của chúng trong điều trị ung thư phổi.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm các nghiên cứu lớn hơn để xác định rõ hơn mối liên hệ giữa nồng độ CYFRA 21-1, CEA và các yếu tố lâm sàng khác. Điều này sẽ giúp cải thiện khả năng chẩn đoán và tiên lượng.

5.2. Hướng phát triển trong điều trị ung thư phổi

Nghiên cứu có thể mở ra hướng đi mới trong việc phát triển các phương pháp điều trị dựa trên nồng độ của các chất chỉ điểm u. Điều này có thể giúp nâng cao hiệu quả điều trị và cải thiện tỷ lệ sống sót cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ung thư phổi nguyên phát là một trong những bệnh lý ác tính có tỷ lệ mắc mới và tử vong hàng đầu trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Theo thống kê dịch tễ học, số ca mắc mới mỗi năm trên toàn cầu tăng trung bình khoảng 0,5% và tỷ lệ người bệnh sống thêm trên 5 năm chỉ đạt xấp xỉ 15% khi phát hiện ở giai đoạn muộn. Ngược lại, nếu bệnh lý này được chẩn đoán và điều trị kịp thời ngay từ giai đoạn sớm, tỷ lệ sống trên 5 năm có thể tăng vọt lên mức 70% đến 90%. Tuy nhiên, triệu chứng lâm sàng ở giai đoạn đầu thường nghèo nàn và dễ nhầm lẫn với bệnh lý hô hấp lành tính, dẫn đến phần lớn người bệnh nhập viện khi khối u đã ở giai đoạn tiến triển.

Vấn đề then chốt đặt ra là việc tìm kiếm các công cụ sinh học nhạy bén nhằm hỗ trợ phát hiện sớm và tiên lượng chính xác bệnh. Luận văn tập trung thực hiện hai mục tiêu cụ thể: xác định nồng độ hai chất chỉ điểm u huyết tương là CYFRA 21-1 và CEA ở bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát; phân tích mối tương quan giữa sự biến thiên nồng độ hai dấu ấn sinh học này với các đặc điểm lâm sàng, hình ảnh cắt lớp vi tính và giai đoạn bệnh theo hệ thống TNM.

Nghiên cứu được triển khai trên 80 đối tượng, gồm 50 bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát chưa điều trị và 30 bệnh nhân nhóm chứng mắc các bệnh phổi lành tính, trong thời gian từ tháng 11 năm 2014 đến tháng 8 năm 2015 tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp bằng chứng định lượng tin cậy, giúp nâng cao độ chính xác trong định hướng chẩn đoán và theo dõi điều trị tại các cơ sở y tế chuyên khoa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nền tảng lý thuyết của nghiên cứu dựa trên các nguyên lý sinh học phân tử về chất chỉ điểm khối u lưu hành trong tuần hoàn. Chất chỉ điểm u dịch thể là những phân tử protein hoặc glycoprotein do chính tế bào ung thư sản xuất hoặc do cơ thể phản ứng tạo ra trước sự hiện diện của khối u ác tính.

Dấu ấn sinh học trọng tâm thứ nhất là CYFRA 21-1, một đoạn mảnh polypeptide hòa tan của Cytokeratin 19 có trọng lượng phân tử khoảng 40 kDa. Cytokeratin 19 cấu thành hệ thống vi sợi trung gian của bộ khung tế bào biểu mô, được mã hóa bởi gen trên nhiễm sắc thể số 17 với kích thước 4667 cặp base. Khi tế bào biểu mô phế quản phân chia bất thường và hoại tử ác tính, các mảnh sợi Cytokeratin 19 được phóng thích ồ ạt vào máu, khiến nồng độ CYFRA 21-1 trong huyết tương tăng vọt, đặc biệt nổi trội trong ung thư biểu mô vảy và ung thư phổi không tế bào nhỏ.

Dấu ấn sinh học thứ hai là kháng nguyên ung thư phôi thai CEA, một glycoprotein có trọng lượng phân tử xấp xỉ 200 kDa. Ở người trưởng thành khỏe mạnh, nồng độ CEA huyết tương duy trì ở mức thấp dưới 5 ng/ml. Trong quá trình ác tính hóa tế bào biểu mô đường hô hấp, quá trình biệt hóa ngược kích hoạt trở lại các gen thời kỳ phôi thai, thúc đẩy tế bào ung thư tăng cường giải phóng CEA vào máu, có giá trị định hướng cao đối với ung thư biểu mô tuyến.

Đồng thời, đề tài áp dụng bảng phân loại mô bệnh học của Tổ chức Y tế Thế giới phiên bản 1999 và hệ thống xếp giai đoạn quốc tế TNM năm 2009 của Hiệp hội Kiểm soát Ung thư Quốc tế cùng Liên Ủy ban Ung thư Hoa Kỳ. Hiệu năng chẩn đoán của xét nghiệm được đánh giá chuẩn hóa thông qua diện tích dưới đường cong ROC, trong đó giá trị diện tích từ 0,80 đến 0,90 biểu thị xét nghiệm có giá trị ứng dụng lâm sàng rất tốt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 80 đối tượng, chia thành 50 bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát đã có kết quả giải phẫu bệnh xác định và chưa qua điều trị, cùng 30 bệnh nhân nhóm chứng mắc các bệnh phổi lành tính như viêm phế quản, hen phế quản, giãn phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích lấy toàn bộ đối tượng đủ tiêu chuẩn trong giai đoạn từ tháng 11 năm 2014 đến tháng 8 năm 2015. Lý do lựa chọn cách chọn mẫu này là nhằm đảm bảo tính đồng nhất, kiểm soát chặt chẽ tiêu chuẩn loại trừ các bệnh lý gây nhiễu nồng độ dấu ấn sinh học như tiền sử ung thư cơ quan khác, xơ gan hoặc suy thận.

Nồng độ CYFRA 21-1 và CEA trong huyết tương được định lượng bằng phương pháp miễn dịch vi hạt hóa phát quang trên hệ thống máy phân tích tự động Architect 1000 của hãng Abbott, sử dụng hóa chất và huyết thanh kiểm chuẩn chính hãng ở cả 3 mức nồng độ. Bệnh nhân được chụp cắt lớp vi tính lồng ngực đa dãy đầu dò SOMATOM Emotion và tiến hành lấy mẫu bệnh phẩm mô bệnh học qua sinh thiết xuyên thành ngực, nội soi phế quản hoặc phẫu thuật. Số liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 16.0, áp dụng các thuật toán kiểm định Chi-bình phương, kiểm định t-Student, tính toán độ nhạy, độ đặc hiệu, giá trị dự báo dương tính, giá trị dự báo âm tính và xác định điểm cắt tối ưu theo chỉ số Youden.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát dịch tễ trên 50 bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát ghi nhận độ tuổi trung bình là 63,4 ± 11,7 tuổi với dải tuổi dao động từ 25 đến 81 tuổi. Nhóm tuổi từ 60 đến 69 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 40,0%, tiếp theo là nhóm từ 70 tuổi trở lên chiếm 28,0%. Nam giới chiếm tỷ lệ áp đảo với 82,0% so với 18,0% ở nữ giới, tạo ra tỷ lệ nam trên nữ là 4,5/1. Tỷ lệ hút thuốc lá trong nhóm ung thư phổi lên tới 78,0%, trong đó 100% người hút thuốc là nam giới và có 56,4% bệnh nhân có mức độ phơi nhiễm thuốc lá nặng từ 20 bao - năm trở lên.

Về triệu chứng lâm sàng khi nhập viện, dấu hiệu đau ngực bên tổn thương phổ biến nhất với tỷ lệ 92,0%, sút cân chiếm 84,0%, ho kéo dài chiếm 60,0%, ho ra máu gặp ở 32,0% và khó thở chiếm 22,0%. Ngoài ra, hội chứng Pierre-Marie xuất hiện ở 24,0% trường hợp và hội chứng ba giảm do tràn dịch màng phổi chiếm 20,0%.

Hình ảnh cắt lớp vi tính lồng ngực cho thấy khối u xuất hiện ở phổi phải chiếm 78,0%, tập trung chủ yếu ở thùy trên với 32,0% và thùy dưới với 28,0%, trong khi phổi trái chỉ chiếm 22,0%. Về kích thước tổn thương, có tới 90,0% khối u khi phát hiện đã có đường kính trên 3cm, cụ thể khối u từ 3 đến 5cm chiếm 38,0%, từ 5 đến 7cm chiếm 24,0% và khối u trên 7cm chiếm 28,0%. Các khối u nhỏ từ 2cm trở xuống chỉ chiếm tỷ lệ rất thấp khoảng 4,0%.

Nồng độ trung bình của CYFRA 21-1 và CEA ở nhóm bệnh nhân ung thư phổi tăng cao vượt bậc so với nhóm bệnh phổi lành tính. Khi kết hợp đồng thời hai dấu ấn sinh học này, diện tích dưới đường cong ROC và độ nhạy chẩn đoán tăng lên rõ rệt so với việc sử dụng từng chỉ số đơn lẻ.

Thảo luận kết quả

Nồng độ CYFRA 21-1 và CEA huyết tương gia tăng mạnh mẽ phản ánh trực tiếp tốc độ tăng sinh và mức độ hoại tử của tế bào u biểu mô phế quản. Dữ liệu nghiên cứu có thể được biểu diễn trực quan qua bảng đối chiếu nồng độ trung bình theo phân loại TNM hoặc biểu đồ đường cong ROC đa biến để làm rõ sự vượt trội về giá trị diện tích dưới đường cong khi kết hợp hai xét nghiệm.

Phân tích chuyên sâu cho thấy nồng độ hai chất chỉ điểm u có mối tương quan thuận rõ rệt với kích thước và mức độ xâm lấn của khối u. Nhóm bệnh nhân có kích thước u trên 7cm hoặc u xâm lấn lan tràn có nồng độ CYFRA 21-1 và CEA cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm u từ 7cm trở xuống chưa lan tràn. Đồng thời, nhóm bệnh nhân có di căn hạch vùng từ N1 đến N3 và di căn xa M1 đều có nồng độ marker huyết tương cao hơn đáng kể so với nhóm N0 và M0. Điều này giải thích tại sao nồng độ các chất chỉ điểm u lại tăng vọt ở giai đoạn muộn từ IIIb đến IV, tương ứng với gánh nặng tế bào ung thư trong cơ thể.

Kết quả thu được hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu trong nước của tác giả Nguyễn Hải Anh năm 2007 ghi nhận độ nhạy của CYFRA 21-1 đạt 83,0% và CEA đạt 73,0%, cùng nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Kim Oanh năm 2014 khi kết hợp hai dấu ấn đã nâng độ nhạy lên 89,0% và độ đặc hiệu lên 88,0%. Trên bình diện quốc tế, nghiên cứu của Okamura năm 2013 trên 655 bệnh nhân cũng chứng minh việc phối hợp CYFRA 21-1 và CEA giúp nâng độ đặc hiệu chẩn đoán lên mức 95,0%. Những bằng chứng này khẳng định vai trò bổ trợ đắc lực của bộ đôi xét nghiệm trong sàng lọc và định hướng điều trị ung thư phổi.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện sớm và tối ưu hóa quản lý bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát, luận văn đưa ra 4 giải pháp trọng tâm:

1. Triển khai thường quy gói xét nghiệm định lượng kết hợp bộ đôi CYFRA 21-1 và CEA tại các cơ sở y tế tuyến tỉnh cho nhóm đối tượng nguy cơ cao, đặc biệt là nam giới trên 50 tuổi có tiền sử hút thuốc lá từ 20 bao - năm trở lên. Mục tiêu là gia tăng tỷ lệ phát hiện người bệnh ở giai đoạn sớm còn chỉ định phẫu thuật thêm 25% trong vòng 24 tháng tới, do Sở Y tế và Ban Giám đốc các bệnh viện đa khoa chỉ đạo thực hiện.
2. Xây dựng quy trình chẩn đoán liên chuyên khoa kết hợp chặt chẽ giữa hình ảnh chụp cắt lớp vi tính đa dãy đầu dò và nồng độ chất chỉ điểm u sinh học nhằm rút ngắn thời gian chẩn đoán phân biệt khối u phổi xuống dưới 5 ngày làm việc, nâng độ chính xác định hướng lên trên 90%, do Khoa Chẩn đoán hình ảnh và Khoa Hô hấp phụ trách.
3. Ứng dụng theo dõi động học nồng độ CYFRA 21-1 và CEA định kỳ mỗi 3 tháng một lần trong 2 năm đầu sau phẫu thuật hoặc hóa trị nhằm đánh giá đáp ứng điều trị và phát hiện sớm nguy cơ tái phát trước khi có biểu hiện hình ảnh học từ 3 đến 6 tháng, do Khoa Ung bướu trực tiếp đảm nhiệm.
4. Đẩy mạnh các chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe cộng đồng về tác hại của khói thuốc lá và phòng chống ô nhiễm môi trường lao động, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc lá trong nam giới khoảng 15% trong kế hoạch 5 năm tới, do Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tuyến tỉnh chủ trì phối hợp với mạng lưới y tế cơ sở.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Bác sĩ chuyên khoa Hô hấp và Ung bướu: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo lâm sàng giá trị để chỉ định xét nghiệm marker u hợp lý, kết hợp dữ liệu sinh hóa với cắt lớp vi tính nhằm chẩn đoán sớm và phân tầng giai đoạn TNM chính xác cho người bệnh.
• Bác sĩ và kỹ thuật viên Khoa Sinh hóa - Xét nghiệm: Tham khảo quy trình chuẩn hóa định lượng CYFRA 21-1 và CEA bằng kỹ thuật miễn dịch vi hạt hóa phát quang tự động, áp dụng quy trình kiểm chuẩn chất lượng 3 mức nồng độ để đảm bảo độ tin cậy của kết quả xét nghiệm.
• Học viên sau đại học, bác sĩ nội trú và nghiên cứu sinh y học: Tiếp cận một thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang chuẩn mực, tham khảo phương pháp xử lý số liệu thống kê y học chuyên sâu như phân tích đường cong ROC, tính toán diện tích AUC và tối ưu hóa điểm cắt Youden.
• Cán bộ quản lý y tế và chuyên gia y tế công cộng: Khai thác số liệu dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ hút thuốc lá tại khu vực trung du miền núi phía Bắc để xây dựng phác đồ sàng lọc, phân bổ trang thiết bị và hoạch định chiến lược phòng chống ung thư hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần kết hợp đồng thời hai dấu ấn CYFRA 21-1 và CEA trong chẩn đoán ung thư phổi? Việc kết hợp đồng thời hai dấu ấn giúp bao phủ đầy đủ các phân nhóm mô bệnh học khác nhau của ung thư phổi. CYFRA 21-1 có độ nhạy vượt trội đối với ung thư biểu mô vảy, trong khi CEA lại đặc hiệu cao cho ung thư biểu mô tuyến. Nghiên cứu thực tế chứng minh mô hình phối hợp giúp nâng độ nhạy chẩn đoán lên 89% và độ đặc hiệu lên trên 90%.

2. Nồng độ CYFRA 21-1 và CEA có bị gia tăng trong các bệnh lý phổi lành tính không? Nồng độ hai chất chỉ điểm này có thể tăng nhẹ trong một số bệnh phổi lành tính như viêm phế quản mạn, hen phế quản hoặc ở người hút thuốc lá lâu năm. Tuy nhiên, mức độ tăng thường không vượt quá ngưỡng bình thường là 4 ng/ml đối với CYFRA 21-1 và 5 ng/ml đối với CEA, giúp phân biệt rõ ràng với mức tăng cao đột biến ở bệnh nhân ung thư.

3. Giá trị của chỉ điểm CYFRA 21-1 trong việc theo dõi sau phẫu thuật ung thư phổi là gì? CYFRA 21-1 là chỉ dấu quan trọng phản ánh đáp ứng phẫu thuật và thời gian sống thêm. Các nghiên cứu theo dõi cho thấy bệnh nhân có nồng độ CYFRA 21-1 trước mổ từ 2 ng/ml trở xuống có thời gian sống thêm trung bình đạt tới 79 tháng, cao hơn rõ rệt so với mức 29 tháng ở nhóm có nồng độ trên 2 ng/ml.

4. Kích thước khối u trên phim cắt lớp vi tính liên quan thế nào đến nồng độ chỉ điểm u? Kích thước khối u tỷ lệ thuận rõ rệt với nồng độ chất chỉ điểm u trong máu. Khối u có kích thước trên 3cm, đặc biệt là trên 7cm, có tốc độ phân chia và hoại tử mô mạnh hơn, giải phóng lượng lớn kháng nguyên vào tuần hoàn, dẫn đến nồng độ CYFRA 21-1 và CEA cao hơn hẳn so với khối u nhỏ dưới 3cm.

5. Nhóm đối tượng nào cần được ưu tiên làm xét nghiệm sàng lọc hai dấu ấn sinh học này? Những người từ 50 tuổi trở lên có tiền sử hút thuốc lá nặng từ 20 bao - năm trở lên, xuất hiện các triệu chứng hô hấp cảnh báo như đau ngực kéo dài, ho ra máu, sút cân không rõ nguyên nhân hoặc phát hiện tổn thương dạng nốt mờ trên phim X-quang phổi cần được chỉ định xét nghiệm định lượng sớm.

Kết luận

• Luận văn đã xác định toàn diện nồng độ cơ sở và sự biến thiên của hai chất chỉ điểm u CYFRA 21-1 và CEA trong huyết tương bệnh nhân ung thư phổi nguyên phát tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên.
• Nghiên cứu chứng minh nồng độ hai dấu ấn sinh học tăng tỷ lệ thuận với kích thước khối u trên 3cm, giai đoạn tiến triển TNM, tình trạng xâm lấn và mức độ di căn hạch cũng như di căn xa.
• Khẳng định giá trị ưu việt của mô hình kết hợp đồng thời CYFRA 21-1 và CEA trong việc nâng cao độ nhạy và diện tích dưới đường cong ROC so với xét nghiệm đơn lẻ từng chỉ số.
• Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho các bác sĩ lâm sàng trong việc ứng dụng xét nghiệm sinh hóa u để phân tầng nguy cơ, hỗ trợ chẩn đoán phân biệt và theo dõi tái phát sau điều trị.
• Đóng góp nguồn dữ liệu dịch tễ học thực tiễn về đặc điểm tuổi, giới tính và mối liên quan chặt chẽ với thói quen hút thuốc lá từ 20 bao - năm trở lên tại khu vực miền núi phía Bắc.

Để phát huy tối đa giá trị nghiên cứu, các cơ sở y tế cần mở rộng nghiên cứu đa trung tâm và theo dõi dọc thời gian sống thêm của bệnh nhân sau 3 đến 5 năm can thiệp. Việc chủ động đưa bộ đôi xét nghiệm CYFRA 21-1 và CEA vào quy trình khám chữa bệnh hô hấp thường quy sẽ tạo bước đột phá trong sàng lọc, nâng cao tỷ lệ phát hiện sớm và kéo dài sự sống cho người bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Ung thư phổi (UTP) nguyên phát là loại ung thư phổ biến nhất và là một trong các nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trong số các bệnh mạn tính ở nhiều quốc gia trên thế giới. Trong tương lai UTP v n được đánh giá là một bệnh khó kiềm chế so với một số nguyên nhân gây tử vong khác như bệnh lý tim mạch tiêu hóa. Số ca mới mắc mỗi năm trên toàn cầu tăng trung bình là 0,5% và t lệ sống trên 5 năm chỉ khoảng 15% đối với bệnh nhân được ch n đoán ở giai đoạn cuối, nhưng có thể được 70% - 90% đối với bệnh nhân được ch n đoán và điều trị ở giai đoạn sớm [38], [41]. Do vậy việc tìm hiểu các phương pháp nhằm ch n đoán sớm và tiên lượng bệnh là mục tiêu hàng đầu của các nhà khoa học nghiên cứu trong lĩnh vực ung bướu.

Để ch n đoán và tiên lượng ung thư phổi các phương pháp ch n đoán hình ảnh phương pháp miễn dịch và mô bệnh học luôn được quan tâm và phát triển không ngừng. Từ chụp X quang phổi thường quy cho hiệu quả ch n đoán thấp đến nay là phương pháp chụp cắt lớp đa đầu dò dựng hình ảnh không gian ba chiều đến chụp cắt lớp bằng phát xạ Positron (PET), từ xét nghiệm mô bệnh bằng phương pháp nhuộm soi thông thường nay là phương pháp nhuộm hóa mô miễn dịch và công nghệ phân tích gen đã góp phần rất lớn trong ch n đoán và tiên lượng bệnh. C ng với đó những nghiên cứu trong lĩnh vực hóa sinh của tế bào ung thư đã phát hiện một số chất đặc trưng do tế bào ung thư sản xuất ra, được gọi là chất “chỉ điểm u” như: αFP trong ung thư gan CEA trong ung thư đại tràng PSA trong ung thư tuyến tiền liệt Sự phát triển của ngành hóa sinh đã gi p xác định n ng độ của các chỉ điểm u ngay từ khi n ng độ của ch ng ở trong máu còn rất thấp vì vậy việc xác định n ng độ chất chỉ điểm u được cho là một trong các xét nghiệm có giá trị định hướng ch n đoán sớm. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Trong UTP có một số chất chỉ điểm u như CYFRA21-1, CEA, NSE, TPS, SCC CA125 Pro GRP.

nhưng có 2 chất chỉ điểm u được quan tâm nhiều nhất trong hỗ trợ ch n đoán, theo d i điều trị UTP là CYFRA21-1 và CEA [1], [36], [47], [53]. Trên thế giới cũng như ở Việt Nam có nhiều công trình nghiên cứu đánh giá cao vai trò chất chỉ điểm u trong ch n đoán và tiên lượng UTP như nghiên cứu của Cendre S (2011), Okamura K (2013), Szturmowicz M (2014), Nguyễn Hải Anh (2007), Lê Ngọc H ng (2011), Nguyễn Thị Kim Oanh (2014), Hoàng Thị Minh (2015) [1], [12], [19], [20], [33], [53], [65]. Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên trong vài năm gần đây đã tiến hành triển khai các xét nghiệm định lượng n ng độ chất chỉ điểm u của các loại ung thư trong đó có ung thư phổi. Nhằm tìm hiểu sự biến đổi n ng độ của chất chỉ điểm u trong UTP ch ng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nồng độ CYFRA 21-1 và CEA huyết tƣơng ở bệnh nhân ung thƣ phổi nguyên phát tại ệnh viện Đa khoa Trung ƣơng Thái Nguyên" với hai mục tiêu sau: 1 ị h g FRA 21-1 và CEA h gở ệ h h g h hổi g h i ệ h iệ Đ h T g g Thái Nguyên.

Phân tích ối i giữ g FRA 21-1 EA i ặ i g g ối g ghi. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. ột số đặc điểm về ung thƣ phổi Ung thư là một nhóm các bệnh liên quan đến sự phân chia tế bào một cách vô tổ chức và những tế bào đó có khả năng xâm lấn những mô khác bằng cách phát triển trực tiếp vào mô lân cận hoặc di chuyển đến nơi xa (di căn) theo hệ thống mạch máu bạch huyết [7]. Hiện nay có khoảng hơn 200 loại ung thư khác nhau trên cơ thể người trong đó ung thư phổi là một trong những loại ung thư có tỉ lệ mắc và tử vong cao nhất đặc biệt là ở các nước đang phát triển [40], [60].

Ung thư phế quản hay ung thư phổi (UTP là bệnh ác tính mà tế bào ung thư được phát triển từ biểu mô phế quản, tiểu phế quản phế nang hoặc từ các tuyến của phế quản [5]. Ung thư phổi được chia làm 2 nhóm chính dựa theo kiểu tế bào: ung thư phổi tế bào nhỏ (small cell lung cancer: SCLC và ung thư phổi không tế bào nhỏ (non- SCLC: NSCLC). UTP tế bào nhỏ chiếm khoảng 10- 15% ung thư phổi và khác biệt về sinh học với UTP không tế bào nhỏ bởi sự hiện diện của nội tiết tố thần kinh và tốc độ phát triển nhanh của khối u. Dịch tễ học ung thư phổi *T hh h g h hổi h gi i Ung thư phổi được mô tả lần đầu tiên vào năm 1850 khi đó UTP là một bệnh rất hiếm gặp.

Năm 1878 UTP chỉ chiếm khoảng 1% trong tổng số ung thư qua mổ tử thi tại Viện giải ph u bệnh Dresden ở Đức. Năm 1910 Alton Ochner (Đại học Washington ghi nhận một trường hợp UTP qua mổ tử thi 17 năm sau ghi nhận trường hợp thứ 2 tại bệnh viện Charity ở New Orleans (Mỹ 6 tháng sau đó thêm 8 trường hợp khác tất cả đều là nam giới nghiện thuốc lá khi đó tác giả gọi đây là một bệnh dịch. Năm 1985 ước tính có Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.000 trường hợp tử vong trên toàn thế giới do UTP đã tăng 17% so với năm 1980 [5]. Năm 2008 trên thế giới có 1 61 triệu người mắc mới UTP (chiếm 12 7% tổng số mắc ung thư và làm tử vong 1 38 triệu người (chiếm 18 2% tổng số tử vong do ung thư [40].

So với năm 2002 số bệnh nhân được ch n đoán UTP trong năm đã tăng thêm 260. Các nước khu vực Đông Âu là các nước có tỉ lệ mắc mới UTP cao nhất ở nam giới (56 5/100.000 dân trong khi đó thì tại ắc Mỹ có tỉ lệ mắc mới UTP tại nữ giới cao nhất (35 8/100. Tỉ lệ mắc UTP tại Đông Nam Á năm 2008 là 29 6/100.000 dân ở nam và 11 9/100. Đến năm 2012 trên toàn thế giới có 1.000 trường hợp mắc UTP với 1.000 trường hợp tử vong; trong đó con số này ở các nước kém phát triển (1.000 trường hợp mắc 960.000 tử vong cao hơn các nước phát triển (758.

UTP v n là loại ung thư phổ biến ở nam giới với tỉ lệ mắc mới cao nhất ở v ng Trung Âu và Đông Âu (53.000 nam giới hiệu chỉnh theo tuổi tỉ lệ mắc mới UTP ở nam giới v ng Trung Phi và Tây Phi thấp chỉ chiếm (2 0 và 1 7/100.000 nam giới theo thứ tự hiệu chỉnh theo tuổi [41]. Tỉ lệ mắc mới UTP ở nữ giới cao nhất tại v ng ắc Mỹ (33.000 nữ giới tiếp theo là v ng ắc Âu với 23 7/100.00 nữ giới tỉ lệ này thấp ở các v ng Trung Phi và Tây Phi [41]. Theo công bố của Hiệp hội Ung thư Mỹ năm 2015 số trường hợp ung thư phổi mới mắc là 221.200 và số tử vong là 158.040 trường hợp [19]. * Tình hình g h hổi ở Việ N Tại Việt Nam UTP cũng có bệnh suất cao và chiều hướng gia tăng.

Giai đoạn 1967 - 1971, tại Hà Nội ung thư phổi chiếm 5 9% tổng số ung thư năm 1993 là 15,8/100.000 dân, giai đoạn 1991 – 1995 t lệ này đã tăng lên là 34,9/100. UTP hay gặp nhất ở nam giới chiếm 21 9% ung thư các loại tuy nhiên ở nữ giới UTP cũng chiếm 7 1% đứng hàng thứ 3 tổng số ung Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. H Chí Minh theo Vũ Văn Vũ và cộng sự giai đoạn 1995- 1997 UTP chiếm 16 5% tổng số ung thư ở nam đứng hàng thứ 2 sau ung thư gan ở nữ ung thư phổi đứng hàng thứ 6 chiếm t lệ 5 4% [7]. Năm 2000 ước tính cả nước có 36.786 nữ bị UTP mỗi năm sẽ có thêm 6.905 ca mắc mới.

Trong 1 nghiên cứu thấy 62 55% bệnh nhân khi vào viện không còn khả năng ph u thuật [5]. Theo số liệu của U ban ghi nhận ung thư Việt Nam trong 5 năm đầu của thế k XXI thì UTP đứng hàng đầu trong các loại ung thư ở Việt Nam. Giai đoạn 2001-2004 trung bình mỗi năm ước tính ở Việt Nam có tối thiểu 171000 ca UTP mới mắc trong đó 12900 ca là nam và 4100 ca là nữ.Tỉ lệ thô cho 100.000 dân là 33 0 ở nam và 10 2 ở nữ [1]. Trong năm 2008 Việt Nam có 20.659 ca mắc UTP và tỉ lệ mắc UTP chu n theo tuổi là 37 6/100.

Tại Hội nghị khoa học Hô hấp toàn quốc năm 2015 số liệu thống kê ung thư phổi mới mắc ở Việt Nam năm 2012 là 21.865 trường hợp trong đó nam 16.082 trường hợp nữ 5.783 trường hợp t lệ tử vong 19 56%. Các yếu tố nguy cơ dẫn đến bệnh ung thư phổi Từ năm 1950 lần đầu tiên người ta đã chứng minh mối liên quan giữa UTP với thuốc lá và nhận thấy rằng 80% các UTP liên quan với yếu tố môi trường chế độ ăn uống khói thuốc lá sự nhiễm độc nước không khí điều kiện lao động. Nếu có nhiều yếu tố phối hợp thì nguy cơ mắc UTP càng cao [74], trong đó h t thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ phổ biến nhất [76], [78]. * Th ố Thuốc lá chứa hơn 4.000 loại hoá chất, 200 loại có hại cho sức khoẻ, khoảng hơn 60 chất chứa vòng Hydrocarbon thơm như: 3 - 4 Benzopyren, các d n xuất Hydrocarbon đa vòng có khí Nitơ Aldehyt Nitrosamin Ceton có tính chất gây ung thư [3], [29].

Hàng năm thuốc lá giết hại khoảng 3000.000 người trên thế giới. Những người hút thuốc có tuổi thọ trung bình ngắn hơn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 người không hút thuốc 5-8 năm và làm tăng t lệ tử vong 30 – 80 %, chủ yếu do mắc bệnh UTP, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và các bệnh tim mạch [3]. H t thuốc lá được coi là yếu tố nguy cơ chính gây nên UTP khoảng 90% trong số 660.