MỞ ĐẦU CHƯƠNG II: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ RỐI LOẠN LO ÂU VÀ NHU CẦU TÂM LÝ CỦA BỆNH NHÂN UNG THƯ 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2. Các lý thuyết áp dụng cho đề tài 2. Các khái niệm liên quan đến đề tài CHƯƠNG III: TỔ CHỨC VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU 3.
Phương pháp nghiên cứu -5- 3. Phương pháp chọn mẫu CHƯƠNG IV: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN 4. Sơ lược về địa bàn nghiên cứu 4. Đặc điểm mẫu nghiên cứu 4.
Thực trạng mắc phải rối loạn lo âu ở bệnh nhân ung thư 4. Nhu cầu tâm lý ở bệnh nhân ung thư tại TPHCM PHẦN KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC -6- CHƯƠNG II CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ RỐI LOẠN LO ÂU VÀ NHU CẦU TÂM LÝ CỦA BỆNH NHÂN UNG THƯ Trong chương này, đề tài sẽ tiến hành giới thiệu và phân tích tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề trong và ngoài nước, chỉ ra được các kết quả cũng như những hạn chế của các công trình này, từ đó đúc kết ra hướng tiếp cận phù hợp với vấn đề nghiên cứu. Ở phần tiếp theo, các lý thuyết nền tảng sẽ được giới thiệu và phân tích các điểm áp dụng trong đề tài, đồng thời các khái niệm chính cũng sẽ được thao tác hóa. Lịch sử nghiên cứu vấn đề: 2.
Các nghiên cứu trong nước: Tại Việt Nam, những nghiên cứu về chủ đề đời sống tinh thần và nhu cầu của người bệnh vẫn còn nhiều hạn chế. Ngày 19/05/2006, Bộ Y tế đưa ra quyết định 3483/BYT về việc ban hành “Hướng dẫn Quốc gia về Chăm sóc giảm nhẹ đối với người bệnh ung thư và AIDS”. Đây là văn bản chỉ đạo và là tài liệu tham khảo hữu ích để các nhà lâm sàng tại Việt Nam triển khai các nghiên cứu chuyên sâu cũng như đề ra các hoạt động hỗ trợ tâm lý cho các bệnh nhân mắc bệnh mãn tính, đặc biệt là ung thư và HIV/AIDS. Trong luận văn tốt nghiệp bác sĩ y khoa của mình, tác giả Nguyễn Hải Nam1 đã đi vào khảo sát tình trạng đau và chất lượng sống của bệnh nhân ung thư tuổi trưởng thành tại Bệnh viện Ung bướu TPHCM.
Năm 2010, nhóm tác giả Vũ Văn Vũ, Võ Thị Xuân Hạnh, Phạm Thị Thanh Giang, Thân Trọng Huy Hoàng tiếp tục mở rộng nghiên cứu chủ đề này với đề tài “Khảo sát tình trạng đau và chất lượng sống bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến xa tại bệnh viện Ung bướu TPHCM 7/2009 – 7/2010”. Đề tài này đã sử dụng phương pháp nghiên cứu cắt ngang, trong đó 256 bệnh nhân được phỏng vấn thông qua hai bảng câu hỏi: “Bảng câu hỏi tình trạng đau” và bảng câu hỏi chất lượng sống của EPRTC QLQ-30. Có thể thấy, đây là những đề tài đầu tiên quan tâm đến thực trạng chất lượng đời sống của người bệnh. Tuy nhiên, nhóm tác giả chỉ đặt trọng tâm vào việc khảo sát tình trạng đau của bệnh nhân và kiểm chứng các tương quan giữa tình trạng đau với chất lượng đời sống tinh thần của bệnh nhân ở một số lĩnh vực chức 1 Nguyễn Hải Nam (2003), Khảo sát tình trạng đau và chất lượng sống của ung thư người lớn tại bệnh viện Ung bướu TPHCM, Luận văn tốt nghiệp bác sĩ y khoa.
-7- năng như thể chất, vận động, nhận thức, cảm xúc và xã hội chứ chưa đề cập sâu vào những khó khăn tâm lý thường gặp ở bệnh nhân ung thư. Trong khi đó, tác giả Chu Thị Hà2 lại quan tâm đến chất lượng sống của bệnh nhân dưới những tác động của quá trình hóa trị. Tựu chung lại, các nghiên cứu này xoay quanh những ảnh hưởng của các khó khăn về thể lý và quá trình điều trị đến chất lượng sống của bệnh nhân, chưa đề cập sâu đến các khó khăn về tinh thần và những nhu cầu của bệnh nhân. Trong các nghiên cứu gần đây, các tác giả trong nước đã dành nhiều sự quan tâm đến lĩnh vực tâm lý y học, đặc biệt trong việc sử dụng các trắc nghiệm tâm lý lâm sàng để đánh giá các khó khăn tâm lý mà các bệnh nhân đang gặp phải.
Nhóm tác giả Cao Thị Minh Tâm, Đỗ Quyết, Cao Tiến Đức3 đã sử dụng trắc nghiệm trầm cảm Hamilton và trắc nghiệm lo âu Zung để đánh giá mức độ trầm cảm, lo âu ở bệnh nhân phổi tắc nghẽn mãn tính. Trong Kỷ yếu Hội thảo phòng, chống ung thư lần thứ 16 (2013), một số nghiên cứu của các tác giả cũng đề cập đến mảng nội dung này. Tác giả Dương Trung Kiên đã khảo sát trên 264 bệnh nhân ung thư tại bệnh viện 103 để đưa ra tỷ lệ bệnh nhân mắc phải chứng trầm cảm cũng như một số biểu hiện trầm cảm phổ biến ở họ. Đồng thời, đề tài cũng phân tích một số yếu tố tác động đến các khó khăn tâm lý ở bệnh nhân.
Tuy nhiên, việc sử dụng các trắc nghiệm này chỉ mang tính chất sàng lọc, không đủ cơ sở để đưa ra những chẩn đoán trầm cảm, lo âu ở bệnh nhân. Để khắc phục hạn chế này, đề tài “Rối loạn lo âu và nhu cầu tâm lý của bệnh nhân ung thư tại TPHCM” đã sử dụng phương pháp kép là đánh giá thông qua trắc nghiệm lo âu Zung và qua phỏng vấn lâm sàng theo tiêu chuẩn của DSM -V, từ đó so sánh đối chứng kết quả của hai phương pháp này và những nghiên cứu đi trước để làm rõ mức độ rối loạn lo âu của bệnh nhân ung thư. Ngoài ra, đề tài chưa tìm thấy bất kì một nghiên cứu chuyên sâu nào về các nhu cầu, mong đợi của bệnh nhân ung thư tại Việt Nam. Các nghiên cứu quốc tế: Các báo cáo về tỉ lệ rối loạn lo âu ở những người mắc bệnh ung thư cho kết quả rất đa dạng, phong phú vì những nguyên nhân thuộc về phương pháp luận4.
Những 2 Chu Thị Hà (2008), Khảo sát chất lượng sống bệnh nhân hóa trị ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn tiến xa, Luận văn tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội. 3 Cao Thị Minh Tâm, Đỗ Quyết, Cao Tiến Đức (2014), “Kết quả của test Hamilton và Zung đánh giá trầm cảm, lo âu ở bệnh nhân phổi tắc nghẽn mãn tính”, Tạp chí Y – dược học Quân sự, số 1-2014. Greer et al (2011), Anxiety Disorders in Long-Term Survivors of Adult Cancers, National Institute of Health. -8- khác biệt về cách tiếp cận, chọn lựa đối tượng, công cụ nghiên cứu và phương thức thu thập thông tin đem lại những kết quả khác biệt giữa các nghiên cứu.
Trước hết, để xác định rối loạn lo âu ở bệnh nhân ung thư, các nhà khoa học đã sử dụng hai nhóm công cụ chính là các trắc nghiệm tâm bệnh hoặc bảng tiêu chuẩn chẩn đoán các rối loạn tâm thần. Thực tế đã cho thấy, hai nhóm công cụ này mang lại sự khác biệt lớn về tỉ lệ bệnh nhân ung thư mắc phải rối loạn lo âu được chẩn đoán. Tỷ lệ này dao động từ 2% đến 30%, dựa trên những nghiên cứu sử dụng các tiêu chuẩn chẩn đoán theo các bảng phân loại bệnh quốc tế như DSM hay ICD.5 6 Tuy nhiên, tỷ lệ này thấp hơn nhiều so với những nghiên cứu đánh giá tỉ lệ rối loạn lo âu thông qua các thang đo và trắc nghiệm tâm bệnh. Các công cụ thường dùng có thể kể đến như thang đo trầm cảm Beck, thang đo trầm cảm Hamilton, thang đo lo âu và trầm cảm trong môi trường bệnh viện (Hospital Anxiety and Depression Scale - HADS).
Nghiên cứu của Kolva và Rosenfeld7 đã đưa ra kết quả 12,4% bệnh nhân ung thư được khảo sát có mức độ lo âu cao với thang HADS, trong khi đó con số này lên đến 66% trong nghiên cứu của Jadoon và Munir8 với thang đo AKUADS do tác giả tự thiết kế. Để kiểm định về độ chênh lệch này, đề tài của nhóm nghiên cứu sử dụng kết hợp hai nhóm công cụ nêu trên trong xác định tỷ lệ rối loạn lo âu ở bệnh nhân ung thư, thông qua thang Zung và các tiêu chuẩn chẩn đoán theo DSM-V. Qua đó, tỷ lệ này sẽ được so sánh, đối chiếu từ kết quả thu thập được theo hai công cụ khác nhau, cung cấp cái nhìn đầy đủ và đa chiều hơn trong việc chẩn đoán và đánh giá khó khăn tinh thần này ở bệnh nhân. Bên cạnh đó, có thể thấy sự đa dạng trong những kết quả nghiên cứu trên không chỉ do những phương pháp xác định và đánh giá lo âu mà còn phụ thuộc vào các loại ung thư và giai đoạn bệnh của mẫu, cũng như các yếu tố trong quá trình điều trị y khoa và thời gian từ sau khi có kết quả chẩn đoán.9 Một số nghiên cứu tập trung vào một nhóm bệnh nhân ung thư cụ thể hay phân tầng đều một số loại ung thư, trong khi số khác lại lựa chọn làm việc với các bệnh nhân theo giai đoạn bệnh.
Rất nhiều tác giả 5 D. Wedel (2012), Anxiety and depression disorders in cancer patients: incidence, diagnosis and therapy, University of Schleswig-Holstein, Germany. 6 Stark DP, House A (2000), Anxiety in cancer patients, Br J Cancer. 7 Elissa Kolva, Barry Rosenfeld (2011), Anxiety in Terminally Ill Cancer Patients, National Institute of Health.
8 Nauman A Jadoon, Waqar Munir (2010), Assessment of depression and anxiety in adult cancer outpatients: a cross-sectional study, BMC Cancer. Greer et al (2011), Anxiety Disorders in Long-Term Survivors of Adult Cancers, National Institute of Health. -9- như Spencer và Nilsson10, Kolva và Rosenfeld đã tập trung nghiên cứu trên các đối tượng bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối (hay còn gọi là giai đoạn tiến xa). Với đối tượng này, bên cạnh các can thiệp về y khoa, sự chăm sóc giảm nhẹ cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng, giúp nâng cao chất lượng đời sống tinh thần của bệnh nhân và chuẩn bị tâm lý đối mặt với cái chết.
Trong mỗi giai đoạn bệnh, bệnh nhân sẽ có những đặc điểm tâm lý khác biệt, những đặc điểm nhu cầu riêng. Trong đề tài “Rối loạn lo âu và nhu cầu tâm lý của bệnh nhân ung thư tại TPHCM”, do những hạn chế trong việc tiếp cận khách thể nghiên cứu, đề tài sử dụng phương pháp chọn mẫu sẵn có, tuy nhiên mẫu phải có thời gian trên sáu tháng từ sau khi nhận kết quả chẩn đoán để thỏa mãn điều kiện cần trong chẩn đoán rối loạn lo âu của DSM-V. Bên cạnh việc đưa ra tỷ lệ rối loạn lo âu ở bệnh nhân ung thư, các nghiên cứu cũng tiến hành phân tích đa biến để tìm ra các mối tương quan giữa mức độ lo âu của bệnh nhân ung thư với các biến số khác.
