ĐẶT VẤN ĐỀ Theo dự báo của LHQ, thế kỷ 21 là thế kỷ già hoá dân số do giảm tỷ lệ sinh, tăng tuổi thọ và trở thành một vấn đề xã hội có tác động rất lớn đến tiến trình phát triển chung của tất cả các nước trên nhiều lĩnh vực: Chính trị, kinh tế, xã hội, y tế, văn hóa [67]. Tính đến năm 2005 số người trên 60 tuổi trên thế giới chiếm 672 triệu người, trong đó có 422 triệu người già sống ở các nước đang phát triển. Cũng theo dự báo đến năm 2025 số người trên 60 tuổi trên thế giới là 1.193 triệu người, chiếm 15,1% dân số. Chính vì thế tại nhiều nước trên thế giới hiện rất quan tâm đến vấn đề này và đang tìm biện pháp để giảm những ảnh hưởng tiêu cực của nó [64].
Ở Việt Nam, kết quả 4 đợt tổng điều tra dân số toàn quốc cho thấy tỷ lệ người cao tuổi (NCT) tăng lên nhanh chóng. Năm 1979 là 7,1%, năm 1989 (7,2%), năm 1999 (8,2%) và năm 2009 là 9,0%. Theo dự báo, tỷ lệ này sẽ tăng đột biến từ năm 2010 và có thể đạt 16,8% vào năm 2029 [1],[37]. số NCT khu vực nông thôn chiếm tới 72,9% NCT trong cả nước và cao gấp 2,7 lần NCT khu vực thành thị.
Có trên 70% NCT hiện nay sống bằng lao động của mình hoặc bằng nguồn hỗ trợ của con cháu và gia đình [44]. Theo dự báo của qũy dân số LHQ, cùng với các điều kiện kinh tế chính trị xã hội ổn định và với tốc độ tăng trưởng dân số như hiện nay thì đến năm 2024 dân số Việt Nam sẽ đạt mốc 100 triệu dân, trong đó NCT chiếm khoảng 13% và tập trung chủ yếu ở vùng nông thôn [4]. Đây sẽ là thách thức to lớn với ngành y tế trong việc đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe cho NCT. NCT Việt nam là lớp người đã có những đóng góp to lớn cho đất nước và có bề dầy kinh nghiệm, chiều sâu trí tuệ.
Trong gia đình, NCT luôn là những người ông, bà, cha, mẹ mẫu mực. Trong cộng đồng, NCT có vai trò quan trọng, nhiều đóng góp trong ổn định chính trị xã hội ở địa phưong. NCT luôn gưorng mẫu trong thực hiện các chủ trưong chính sách của Đảng và chính quyền, thường là người đi đầu trong vận động con cháu cùng tham gia thực hiện [15]. Chính vì vậy, chăm sóc đời sống vật chất, tinh thần là nghĩa vụ và trách nhiệm của gia đình và toàn xã hội.
2 Già tuy không phải là bệnh, nhưng già tạo điều kiện cho bệnh phát sinh và phát triển. Bệnh lý người già có nhiều đặc điểm khác với các nhóm tuổi khác, phản ánh hậu quả của quá trình lão hóa và những thói quen thời trẻ. Như ở người trẻ, các bệnh thường gặp là các bệnh cấp tính, bệnh nhiễm trùng thì ở Người già thường gặp chủ yểu là các bệnh mạn tính, bệnh thoái hóa. Người già thường mắc nhiều bệnh cùng một lúc [21], Theo Báo cáo 5 năm thực hiện chương trình hành động Quốc tế Madrid về NCT của Nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 2008, khoảng 95% NCT có bệnh.
Tỷ lệ NCT có sức khoẻ tốt là 5,23%, sức khoẻ kém 22,9%, có bệnh (mãn tính, không lây truyền) 95% và trung bình 1 người mắc 2,69 bệnh [44], So với NCT ở các nước trong khu vực, tình trạng sức khoẻ NCT Việt Nam thấp hơn nhiều (tỷ lệ NCT có sức khoẻ tốt ở Trung Quốc là 39%, Hàn Quốc 59% và Malaixia là 54%) [67]. Trước tình hình trên đã đặt ra nhiều vấn đề kinh tế xã hội và CSSK đối với lớp NCT hiện nay. CSSK cho NCT thực sự là vấn đề y tế công cộng cần có sự phối hợp của nhiều cơ quan chức năng khác nhau chứ không riêng của ngành y tế. Các nước phát triển đã có thời gian để lập ra các dịch vụ chăm sóc người già, trong khi đó các nước đang phát triển phải đương đầu với số lượng người già đang tăng lên một cách nhanh chóng trong khi điều kiện kinh tế còn hạn hẹp [68].
Thanh Trì là một huyện ngoại thành phía Nam thành phố Hà Nội, diện tích khoảng 60 km2, dân số có 195.537 người, số người trên 60 tuổi là 20.889 người, chiếm 10,7% dân số. Huyện gồm có 15 xã và 01 thị trấn, 100% số xã, thị trấn có TYT và đạt chuẩn y tế quổc gia, 100% thôn, xóm có nhân viên y tế thôn hoạt động. Hiện tại trên địa bàn huyện đã và đang triển khai thực hiện 27 chương trình y tế Quốc gia nhưng không có chương trình nào liên quan đến NCT [39]. Tả Thanh Oai là 1 xã nằm phía Tây Nam huyện Thanh Trì, thuần nông (hơn 80% là nông nghiệp).
Xã có 1 xóm và 4 thôn, dân số là 20. Theo số liệu năm 2009 của Hội NCT xã, có 1977 người trên 60 tuổi (9,79%). Qua số liệu báo cáo của TTYT huyện, Hội NCT huyện và của TYT xã năm 2009 cho thấy tỷ lệ 3 NCT đến khám chữa bệnh tại TYT của xã Tả Thanh Oai rất thấp (6,3%) [38]. So sánh với kết quả nghiên cứu của Nguyễn Văn Tập tỷ lệ này là 7,7% [27]; của Duong Huy Lương là 14,4% [19], của Lê Văn Nhẫn là 17,2% [21].
Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra rằng việc khám và điều trị tại các cơ sở y tế tư nhân cũng như việc mời bác sỹ đến khám bệnh tại nhà là rất đắt so với việc đến trạm y tế xã hay đến bệnh viện khám và điều trị[21],[27]. Qua tìm hiểu thấy, thực tế hiện nay, công tác chăm sóc sức khoẻ NCT của xã vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Câu hỏi nghiên cứu đặt ra là tình trạng sức khoẻ hiện nay của NCT tại xã như thể nào? NCT có nhu cầu gì về chăm sóc sức khoẻ? Tình hình sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh của NCT nơi đây như thế nào? Vì sao NCT ít đến khám chữa bệnh tại TYT xã? Những yếu tố nào liên quan đến tình hình sử dụng dịch vụ y tế của NCT tại đây? Để tìm câu trả lời cho những câu hỏi trên chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu “Tìm hiểu về nhu cầu chăm sóc sức khoẻ và sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh của người cao tuổi tại xã Tả Thanh Oai huyện Thanh Trì, Hà Nội năm 2010”. Trên cơ sở đó đề xuất một số khuyến nghị giúp cho công tác CSSK người cao tuổi tại địa phương.
4 MỤC TIÊU NGHIÊN cứu 1. Mục tiêu chung Mô tả nhu cầu chăm sóc sức khoẻ và sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh của người cao tuổi tại xã Tả Thanh Oai huyện Thanh Trì Hà Nội năm 2010. Mục tiêu cụ thể: 2. Mô tả tình hình sức khỏe của người cao tuổi xã Tả Thanh Oai huyện Thanh Trì Hà Nội năm 2010.
Mô tả một sổ nguyện vọng chăm sóc sức khỏe của người cao tuổi tại xã Tả Thanh Oai huyện Thanh Trì Hà Nội năm 2010. Mô tả tình hình sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh của người cao tuổi tại xã Tả Thanh Oai huyện Thanh Trì Hà Nội năm 2010. Xác định một số yếu tố liên quan đến việc sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh của người cao tuổi tại xã Tả Thanh Oai huyện Thanh Trì Hà Nội năm 2010. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Tình hình dân số học về người cao tuổi 1. Khái niệm về người cao tuổi Theo Tổ chức Y tế thể giới sắp xếp NCT như sau [72]: - Từ 60 - 74 tuổi: người cao tuổi - Từ 75 - 90 tuổi: người già - Trên 90 tuổi: người già sống lâu Theo Luật người cao tuổi Việt Nam (ban hành tháng 11 năm 2009) quy định: người từ 60 tuổi trở lên (không phân biệt giới tính) là người cao tuổi [25], Ở Việt Nam, trong những năm gần đây khái niệm người cao tuổi được sử dụng phổ biến, về mặt khoa học thì người già hay người cao tuổi đều có ý nghĩa như nhau []. về mặt sinh học, tuổi già ở mỗi cá nhân rất khác nhau theo lứa tuổi. Có những người tuổi rất cao nhưng sức lực và trí tuệ vẫn minh mẫn, song có những người tuổi chưa cao song sức lực và trí tuệ lại giảm sút, người ta gọi là lão suy.
Hiện tượng lão suy sớm hay muộn còn phụ thuộc vào đời sống vật chất và tinh thần của người già. Người cao tuổi trên thế giới Già hóa dân số là một hiện tượng mang tính toàn cầu, xảy ra ở khắp nơi và ảnh hưởng đến mọi quốc gia, dân tộc. Đây là hiện tượng chưa từng thấy trong lịch sử loài người, bắt đầu xuất hiện trong thế kỷ XX và tiếp tục trong thế kỷ XXI với mức độ ngày càng gia tăng [4]. vấn đề già hóa dân số trở thành một thách thức lớn cho hệ thống y tế, ở nhiều nước mặc dù hệ thống chăm sóc sức khỏe rất tốt nhưng đây vẫn là vấn đề lớn vì chi phí chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi, đặc biệt là những người rất cao tuổi ngày càng tăng [69].
Tình trạng già hóa dân số đã làm thay đổi cấu trúc dân số xã hội và đặt ra những vấn đề bức xúc đòi hỏi mỗi nước phải có những chính sách thích hợp để giải quyết. Đánh giá được tầm quan trọng này, năm 1982, làn đầu tiên LHQ triệu tập Đại hội thế giới về tuổi già họp tại thành phố Viên, thủ đô nước Áo, đã thống nhất 6 đưa ra 50 điều khuyến cáo bao quát 6 mục tiêu lớn về NCT, trong đó mục tiêu về sức khỏe và dinh dưỡng được đề cập đầu tiên. Năm 1991, LHQ tiếp tiếp tục thông qua những nguyên tắc đạo lý đối với NCT, bao gồm 5 nguyên tắc và quyền được chăm sóc khi cần thiết cũng được đề cập đến. Năm 2002, tại Madrid, Tây Ban Nha, Đại hội đồng LHQ triệu tập hội nghị thế giới lần 2 về già hóa dân số và thông qua kế hoạch hành động quốc tế về NCT.
Theo quy ước của LHQ, một quốc gia có tỷ lệ NCT từ 10% trở lên thì quốc gia đó được gọi là dân số già. Pháp đạt tỷ lệ này từ năm 1935, Thụy Điển năm 1950. Thời gian để một nước tăng tỷ lệ NCT từ 7% lên 10% đạt ngưỡng dân số già rất khác nhau, Pháp 70 năm (1865-1935), Mỹ 35 năm (1945-1975), Nhật Bản chỉ có 15 năm (1970-1985) [71]. Như vậy, tốc độ già hóa dân số song song với tốc độ phát triển kinh tế-xã hội, tốc độ phát triển ở mỗi quốc gia càng nhanh thì tốc độ già hóa càng mạnh.
Giữa các khu vực có sự chênh lệch rõ rệt về số lượng và tỷ lệ NCT.