NHÀN THĀC LUÀN TRONG THIÀN PHÀT GIÁO

Luận án tiến sĩ triết học về nhận thức luận trong thiền Phật giáo, khám phá sâu sắc triết lý và phương pháp nhận thức độc đáo của thiền.

• Tác giả: Hoàng Quốc Dũng
• Người hướng dẫn: GS. Lê Văn Lợi
• Trường học: Học Viện Báo Chí Và Tuyên Truyền
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Nhận Thức Luận Trong Thiền Phật Giáo
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC LUẬN TRONG THIỀN PHẬT GIÁO
• 1.1. Cơ sở hình thành nhận thức luận trong thiền Phật Giáo
• 1.2. Quá trình phát triển nhận thức luận trong thiền Phật Giáo
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CƠ BẢN NHẬN THỨC LUẬN TRONG THIỀN PHẬT GIÁO
• 2.1. Khái niệm, các yếu tố, điều kiện quy định về nhận thức luận trong thiền Phật Giáo
• 2.2. Chủ thể nhận thức. Đối tượng nhận thức
• 2.3. Bản chất tri thức
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ NHẬN THỨC LUẬN TRONG THIỀN PHẬT GIÁO
• 3.1. Giá trị của nhận thức luận trong thiền Phật Giáo
• 3.2. Hạn chế của nhận thức luận trong thiền Phật Giáo
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá Nhận Thức Luận Thiền Phật Giáo Tổng quan 2023

Nghiên cứu triết học Phật giáo đang có những bước phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh thế giới ngày càng cởi mở hơn với siêu hình học. Việc nghiên cứu triết học Phật giáo, đặc biệt là các lý thuyết về bản thể và phương pháp nhận thức nhuốm màu thiền bí ẩn, đang nhận được sự quan tâm mới. Kế thừa các lưu phái từ Ấn Độ, Phật giáo đã xây dựng một nền triết học nội tại độc đáo, đáp ứng nhu cầu truyền giáo gắn liền với thiền. Việt Nam là một quốc gia có số lượng tín đồ Phật giáo lớn, và triết học Phật giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy Việt Nam. Do đó, nghiên cứu triết học Phật giáo không chỉ giúp mở rộng hiểu biết về tư duy Phật giáo mà còn góp phần làm sáng tỏ tư tưởng triết học Việt Nam. Các nghiên cứu về triết học Phật giáo tại Việt Nam còn chưa đủ sâu, đặc biệt là việc tiếp cận nhận thức gắn với thiền qua lăng kính triết học duy vật biện chứng.

1.1. Sự cần thiết nghiên cứu Nhận Thức Luận hiện đại

Làm sáng tỏ nội dung và giá trị của nhận thức luận Phật giáo trong thiền là một nhu cầu thời sự. Nhận thức luận Phật giáo là một học thuyết về tri thức, dù quan niệm tri thức mang màu sắc thần bí. Các công trình nghiên cứu đã khảo sát các vấn đề tri thức theo quan niệm Phật giáo như bản chất, nguồn gốc, phạm vi tri thức, cách xác định tri thức, lý lẽ về niềm tin, và nhiều vấn đề khác. Từ đó, các nghiên cứu chỉ ra đặc trưng trong quan niệm về tri thức của Phật giáo. Tri thức của Phật giáo được gọi là pramāṇa, tạm hiểu là 'công cụ của tri thức'.

1.2. Khoảng trống nghiên cứu về Thiền và Nhận Thức Luận

Các tài liệu hiện có, nhất là tiếng Việt, chưa nêu nhiều vấn đề quan trọng khác của nhận thức luận Phật giáo và dường như xem nhẹ yếu tố thiền. Các khảo cứu về nhận thức luận trong Phật giáo được triển khai ở nhiều góc độ nhưng chưa bàn nhiều về nhận thức luận trong thiền Phật giáo. Nói cách khác, các tài liệu chưa tiếp cận nhận thức luận từ góc độ thiền, chưa tiếp cận thiền về bản thể luận và phương pháp luận, mà tiếp cận thường chỉ từ thực hành. Thiền không chỉ tu luyện mà còn lập ngôn, không chỉ thực hành mà còn cấu thành lý luận. Tiếp cận theo hướng này có thể làm hiển lộ khoảng trống trong các nghiên cứu hiện hành về thần bí, yếu tố chi phối các đặc tính quan trọng của lịch sử tri thức Phật giáo từ đầu chí cuối.

II. Thách thức nghiên cứu Triết Học Thiền Phật Giáo hiện nay

Luận án Nhận thức luận trong Thiền Phật giáo sẽ làm sáng tỏ các vấn đề liên quan đến chủ thể (vô ngã, vô ngã tuyệt đối, và tâm trí), đối tượng nhận thức (tự tướng và cộng tướng), tri thức đúng, nhị đế như tiêu chuẩn xác định chánh tri. Luận án cũng xem thiền như suối nguồn và đỉnh cao của nhận thức luận Phật giáo nhuốm màu thần bí, và quan hệ giữa nhận thức luận với logic học. Từ đó, luận án chỉ ra rằng thiền luận, dù mang màu sắc thần bí, vẫn hữu dụng theo cách độc đáo giúp trau dồi đạo đức và rèn trí tuệ trực giác cho xã hội đương đại.

2.1. Vô Ngã Thách thức nhận diện chủ thể trong Thiền Phật Giáo

Một trong những thách thức lớn là làm rõ quan niệm vô ngã, vô ngã tuyệt đối và vai trò của tâm trí trong quá trình nhận thức. Tư tưởng vô ngã ảnh hưởng sâu sắc đến cách chúng ta hiểu về chủ thể nhận thức, đòi hỏi sự phân tích cẩn trọng để tránh những hiểu lầm có thể phát sinh từ sự khác biệt giữa quan điểm triết học phương Đông và phương Tây.

2.2. Phân biệt Tự Tướng và Cộng Tướng Đối tượng nhận thức

Việc phân biệt và hiểu rõ bản chất của tự tướng và cộng tướng là một thách thức không nhỏ. Các khái niệm này đóng vai trò quan trọng trong việc xác định đối tượng của nhận thức và cách thức chúng ta tiếp cận tri thức. Sự khác biệt tinh tế giữa hai khái niệm này đòi hỏi một sự phân tích sâu sắc và toàn diện.

2.3. Xác định Chánh Tri Tiêu chuẩn đánh giá tri thức trong Thiền

Xác định tiêu chuẩn đánh giá chánh tri (tri thức đúng) là một thách thức phức tạp. Việc này đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa các yếu tố lý thuyết và thực tiễn, cũng như sự đối chiếu với các hệ thống triết học khác. Quan niệm nhị đế (hai chân lý) cũng cần được làm rõ để hiểu rõ hơn về tiêu chuẩn xác định chánh tri trong Thiền Phật Giáo.

III. Phương Pháp Luận làm sáng tỏ Nhận Thức Luận Thiền 2023

Luận án sử dụng phương pháp lịch sử-logic, phân tích-tổng hợp, so sánh-đối chiếu, và trừu tượng hóa-cụ thể hóa. Phương pháp lịch sử giúp truy tìm tiến trình vận động của các thành tố được nghiên cứu như tính thần bí trong thiền, quan niệm bản thể luận, chủ thể, đối tượng nhận thức, quan niệm tri thức, logic học và nhận thức luận. Phương pháp logic giúp tìm hiểu tương tác giữa các thành tố liên quan: thiền với bản thể luận, quan niệm về tri thức, chủ thể, và đối tượng; logic học với nhận thức luận; thiền luận với xã hội ngày nay.

3.1. Phân tích Lịch Sử Triết Học Phật Giáo

Phương pháp lịch sử được sử dụng để truy tìm tiến trình vận động của các thành tố được nghiên cứu, bao gồm tính thần bí trong thiền, quan niệm bản thể luận, chủ thể, đối tượng nhận thức, quan niệm tri thức, logic học và nhận thức luận. Việc này giúp làm rõ sự phát triển của các tư tưởng và khái niệm qua thời gian, cũng như ảnh hưởng của các yếu tố lịch sử và văn hóa đến triết học Phật giáo.

3.2. So sánh và đối chiếu các Quan Điểm Triết Học

Phương pháp so sánh được sử dụng để đối chiếu yếu tố thần bí qua các giai đoạn tri thức, so sánh thiền luận với nhận thức luận duy vật biện chứng qua so sánh cái riêng-cái chung và vấn đề chân lý, và so sánh tiến trình phát triển của thiền luận nói chung với tiến trình đó ở Việt Nam. Việc này giúp làm rõ bản chất tri thức và những điểm khác biệt giữa các quan điểm triết học khác nhau.

IV. Duy Thức Học Phân tích Bản Thể Luận trong Thiền 2023

Luận án tập trung vào quan niệm về chủ thể, đối tượng nhận thức, và tri thức; quan niệm thiền về tồn tại và tri thức, tính thần bí của tư duy nội quán tác động tới tương quan logic học với nhận thức luận. Bên cạnh vô ngã, luận án nhắm đến Trần Na, Pháp Xưng và hậu duệ. Luận án không khảo sát Duy Thức của Thế Thân cũng như Thiền Tông của Trung Hoa. Dù vậy, giới hạn giai đoạn nghiên cứu vẫn đảm bảo chỉ ra gắn kết logic học, phép biện chứng, và tri thức luận trong tính thần bí của thiền.

4.1. Khái niệm Tánh Không trong Bản Thể Luận Thiền Phật Giáo

Nghiên cứu sâu về khái niệm tánh không (emptiness) để làm rõ bản chất của các hiện tượng và sự tương tác giữa chúng. Việc hiểu rõ tánh không giúp chúng ta vượt qua những ràng buộc của tư duy nhị nguyên và đạt đến sự giác ngộ.

4.2. Phân tích Duyên Khởi Mối quan hệ tương hỗ trong Thiền

Phân tích khái niệm duyên khởi (dependent origination) để hiểu rõ mối quan hệ tương hỗ giữa các hiện tượng và quá trình. Việc này giúp chúng ta nhận ra sự liên kết chặt chẽ giữa tất cả mọi thứ và phát triển lòng từ bi đối với tất cả chúng sinh.

V. Giá trị Nhận Thức Luận Thiền Phật Giáo 2023 hiện đại

Luận án giúp làm rõ bản chất, đặc trưng, và nội dung của nhận thức luận trong Phật giáo, nhất là bản chất về tri thức, từ đó, góp phần nâng cao nhận thức về lý luận của Phật giáo nói chung và của Phật giáo ở Việt Nam nói riêng. Từ luận giải, làm rõ bản chất, đặc trưng, nội dung của nhận thức luận trong Phật giáo qua lăng kính thiền luận, luận án góp phần làm rõ, củng cố các chính sách về Phật giáo, tạo nhìn nhận đúng đắn, tích cực, phát huy các giá trị nhân văn của Phật giáo.

5.1. Ứng Dụng Thiền Định Phát triển Tuệ Giác

Khám phá các phương pháp thực hành thiền định để phát triển tuệ giác và sự hiểu biết sâu sắc về bản chất của thực tại. Việc này giúp chúng ta giải tỏa những đau khổ và đạt đến sự bình an nội tâm.

5.2. Chánh Niệm Ứng dụng trong đời sống hằng ngày

Áp dụng nguyên tắc chánh niệm (mindfulness) vào đời sống hằng ngày để tăng cường sự tập trung, giảm căng thẳng và phát triển lòng từ bi. Thực hành chánh niệm giúp chúng ta sống trọn vẹn trong hiện tại và đối diện với những thách thức một cách tỉnh táo.

VI. Tương lai nghiên cứu Nhận Thức Luận Thiền Phật Giáo

Luận án cung cấp cơ sở khoa học cho các nghiên cứu liên quan đến triết học Phật giáo, là nguồn tài liệu tham khảo cho các trao đổi học thuật và giảng dạy triết học liên quan đến Phật giáo. Luận án mong muốn làm sáng tỏ quan niệm khác lạ của Phật giáo về cặp phạm trù tự tướng và cộng tướng thông qua so sánh với khái niệm cái riêng và cái chung, logic học mang đậm màu sắc thần bí, siêu hình học vô ngã thấm thấu không nhiều vào Việt Nam, nơi có nền văn hóa ít tương dung với triết học suy đoán.

6.1. Tiếp cận Triết Học Đông Phương Cơ hội phát triển

Nêu bật tầm quan trọng của việc tiếp cận và nghiên cứu triết học Đông Phương, đặc biệt là triết học Phật giáo, trong bối cảnh toàn cầu hóa. Triết học Đông Phương mang đến những góc nhìn độc đáo về thế giới và con người, góp phần làm phong phú tri thức nhân loại.

6.2. Liên hệ Triết Học Tôn Giáo Khám phá các giá trị

Nghiên cứu mối liên hệ giữa triết học và tôn giáo, đặc biệt là Phật giáo, để khám phá những giá trị đạo đức và tinh thần mà tôn giáo mang lại. Việc này giúp chúng ta xây dựng một xã hội công bằng và nhân ái hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O HâC VIàN CHÍNH TRà QUàC GIA Hâ CHÍ MINH HâC VIàN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYÀN -------------------------- HOÀNG QUÞC DiNG NHÀN THĀC LUÀN TRONG THIÀN PHÀT GIÁO LUÀN ÁN TI¾N S) TRI¾T HâC Hà Nßi - 2023 Bà GIÁO DĀC VÀ ĐÀO T¾O HâC VIàN CHÍNH TRà QUàC GIA Hâ CHÍ MINH HâC VIàN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYÀN -------------------------- HOÀNG QUÞC DiNG NHÀN THĀC LUÀN TRONG THIÀN PHÀT GIÁO Ngành: Tri¿t hãc Mã sß: 9229001 LUÄN ÁN TIÀN S) TRIÀT HâC NG¯äI H¯âNG DÂN KHOA HâC GS. LÊ VN LþI Hà Nßi - 2023 i LàI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luÅn án 5Nhận thức luận trong thiền Phật giáo6 là kÁt quÁ nghiên cāu do tôi thực hián trong quá trình hãc tÅp và tìm hiểu t¿i Hãc vián Báo chí và Tuyên truyền. Các tài liáu tham khÁo và trích dÃn là trung thực. Các nái dung phân tích, tổng hÿp, và đánh giá chÿ yÁu dựa trên suy luÅn cÿa cá nhân tôi trên c¡ sç h°ãng dÃn cÿa GS.

Lê Vn Lÿi, đái chiÁu, tiÁp thu có chãn lãc các ý kiÁn cÿa hái đãng phÁn bián, và kÁ thừa các nghiên cāu có sẵn. Tôi cam đoan cháu toàn bá trách nhiám nÁu luÅn án bá phát hián sao chép, bắt ch°ãc, hoặc bá khiÁu n¿i. Hà Nội ngày 02 tháng 06 năm 2023 Tác giÁ luÅn án Hoàng Qußc Djng ii LàI CÀM ¡N Tôi bày tß cÁm kích đÁn GS. Lê Vn Lÿi, ng°åi có cách h°ãng dÃn đác đáo về ph°¡ng pháp, không đi vào tiểu tiÁt mà nắn chßnh các h°ãng tiÁp cÅn chính để giúp nghiên cāu sinh khám phá vÃn đề mãi hoặc khía c¿nh mãi cÿa vÃn đề-nhÅn thāc luÅn, PhÅt Giáo, và thiền-và gắn chúng thành cÃu trúc mãi trên quan điểm bián chāng duy vÅt và lách sử-logic.

Quá trình này tiêu tán l°ÿng thåi gian vô cùng lãn nh°ng tôi tr°çng thành nhiều mßi khi đ°ÿc cổ vũ thay đổi đánh h°ãng mà không đi chách nái dung đề tài đã đ°ÿc phê duyát. Nhiều th¿y cô và các chuyên gia, nhà khoa hãc từ Khoa TriÁt hãc, Ban QuÁn lý Đào t¿o, Trung tâm Thông tin Khoa hãc, T¿p chí Lý luÅn Chính trá và Truyền thông, và các phòng ban liên quan cÿa Hãc vián Báo chí và Tuyên truyền; Hãc vián Chính trá Quác gia Hã Chí Minh, Vián TriÁt hãc, T¿p chí PhÅt hãc; Báo Tiền Phong; Trung tâm Vn hóa Ngôn ngữ Đông Tây; v.v&; đã hß trÿ hiáu quÁ các ho¿t đáng liên quan đÁn quá trình nghiên cāu cÿa tôi, đãng thåi góp nhiều ý kiÁn quý báu giúp công trình cÿa tôi d¿n hoàn thián. Gia đình-vÿ, con trai và con gái tôi-nguãn nng l°ÿng vô hình cÿa hã tiÁp sāc cÁm hāng cho tôi, nhÃt là niềm tin. Hã, các thực thể quanh tôi hằng ngày, truyền thông điáp cā ngh* mình đã thÃu triát: hãc không bao giå muán, đặc biát, hãc làm ng°åi.

Hoàng Quốc Dũng iii MĀC LĀC DANH MĀC CÁC CHþ VI¾T TÂT .iv Mâ ĐÀU .1 TàNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CĀU LIÊN QUAN Đ¾N LUÀN ÁN. Tổng quan các công trình nghiên cāu về nhÅn thāc luÅn trong PhÅt Giáo. Tổng quan các công trình nghiên cāu về thiền và nhÅn thāc luÅn trong PhÅt Giáo. NhÅn xét các nghiên cāu đã đ¿t đ°ÿc và vÃn đề c¿n phát triển.

22 Chư¢ng 1: C¡ Sâ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIÂN NHÀN THĀC LUÀN TRONG THIÀN PHÀT GIÁO. C¡ sç hình thành nhÅn thāc luÅn trong thiền PhÅt Giáo. Quá trình phát triển nhÅn thāc luÅn trong thiền PhÅt Giáo. 43 Chư¢ng 2: NÞI DUNG C¡ BÀN NHÀN THĀC LUÀN TRONG THIÀN PHÀT GIÁO.

Khái niám, các yÁu tá, điều kián quy đánh về nhÅn thāc luÅn trong thiền PhÅt Giáo. Chÿ thể nhÅn thāc. Đái t°ÿng nhÅn thāc. BÁn chÃt tri thāc.

91 Chư¢ng 3: GIÁ TRà VÀ H¾N CH¾ NHÀN THĀC LUÀN TRONG THIÀN PHÀT GIÁO114 3. Giá trá cÿa nhÅn thāc luÅn trong thiền PhÅt Giáo. H¿n chÁ cÿa nhÅn thāc luÅn trong thiền PhÅt Giáo .165 DANH MĀC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN Đ¾N LUÀN ÁN Đà CÔNG BÞ .169 DANH MĀC TÀI LIàU THAM KHÀO .186 iv DANH MĀC CÁC CHþ VI¾T TÂT Chÿ đÁy đÿ Chÿ vi¿t tÃt Chandogya Upanisad CU Dīgha Nikāya D Majjima Nikāya M Mahābhārata Mbh NhÅn thāc luÅn trong thiền Thiền luÅn PhÅt Giáo Sau công nguyên SCN Thiền PhÅt Giáo Thiền Tr°ãc công nguyên TCN Các trích dÃn và viÁt tắt các kinh điển đều tuân theo thể thāc viÁt tắt và trích dÃn cÿa Pali Text Society (Hiáp hái Vn bÁn Pali). D°ãi đây là mÃy viÁt tắt khác: Bcv VIII.101: Bodhicaryvatra (Nhập Bồ Đề Tát Hành Luận) VIII.14: kinh số 14, tập 185, quyển 1 của Trung Bộ (Majjhima-Nikya) S I.

553-555): kinh tập 296, đo¿n 553-555 của T°¡ng ¯ng Bộ (Samyatta Nikaya) Vis XVI. Lý do chãn đÁ tài 1. Những nm g¿n đây, nghiên cāu triÁt hãc PhÅt Giáo đ¿t nhiều phát triển. Trong bái cÁnh thÁ giãi có cái nhìn mềm m¿i h¡n vãi siêu hình hãc, thÃy nó có ích cho phát triển khoa hãc, triÁt hãc khoa hãc, triÁt hãc tự nhiên và triÁt hãc nói chung, nghiên cāu triÁt hãc PhÅt Giáo - lý luÅn về bÁn thể và các ph°¡ng pháp nhÅn thāc nhuám màu th¿n bí cÿa thiền h¿u nh° khó kiểm chāng bằng thực nghiám-có thêm c¡ hái đ°ÿc quan tâm d°ãi góc nhìn mãi.

KÁ thừa các l°u phái Ân Đá, PhÅt Giáo xây dựng nền triÁt hãc nái t¿i rÃt khác biát, đáp āng nhu c¿u truyền giáo gắn vãi thiền th¿n bí. Viát Nam có trên 14 triáu tín đã PhÅt Giáo, nhiều nhÃt trong 36 tôn giáo đ°ÿc nhà n°ãc ta công nhÅn, theo Ban Tôn giáo Chính phÿ [xem 5]. DÃu tỷ lá tín đã hián chiÁm 14% dân sá cÁ n°ãc, PhÅt Giáo Ánh h°çng không nhß đÁn t° duy Viát sau g¿n 2. Điều Ãy có ngh*a, nghiên cāu triÁt hãc PhÅt Giáo không chß giúp mç ráng hiểu biÁt về t° duy PhÅt Giáo và ph°¡ng đông mà, ph¿n nào, góp ph¿n làm sáng tß t° t°çng triÁt hoc Viát Nam.

Nghiên cāu ç n°ãc ta tìm hiểu triÁt hãc PhÅt Giáo phong phú nh°ng ch°a sâu. Tài liáu logic hãc PhÅt Giáo khá dãi dào giữa lúc đào sâu nhÅn thāc luÅn PhÅt Giáo ch°a nhiều. Đặc biát, tiÁp cÅn nhÅn thāc gắn vãi thiền qua lng kính triÁt hãc duy vÅt bián chāng h¿u nh° còn để ngß. Bçi thÁ, làm sáng tß nái dung và giá trá nhÅn thāc luÅn PhÅt Giáo nhúng trong thiền ç bái cÁnh nh° vÅy là nhu c¿u mang tính thåi sự.

Giáng mãi trào l°u triÁt hãc, nhÅn thāc luÅn PhÅt Giáo là hãc thuyÁt về tri thāc, dÃu quan niám tri thāc mang màu sắc th¿n bí. Các công trình có sẵn đã khÁo sát các vÃn đề tri thāc theo quan niám PhÅt Giáo nh° bÁn chÃt, nguãn gác, ph¿m vi tri thāc thu nhÅn, cách xác đánh tri thāc (xác quyÁt niềm tin là tri thāc chā không phÁi ý kiÁn), lý l¿ về niềm tin, cùng nhiều vÃn đề khác nữa. Từ đÃy, các nghiên cāu chß ra đặc tr°ng trong quan niám về tri thāc cÿa PhÅt Giáo. Tri thāc cÿa PhÅt Giáo, tiÁp thu từ các nền triÁt hãc Ân Đá nói chung, đ°ÿc gãi là 2 pramṇa (tiÁng Hán: 量-l°ợng), t¿m hiểu "công cā cÿa tri thāc".

Khác các l°u phái Ân Đá cổ đ¿i, PhÅt Giáo chß thừa nhÅn hai ph°¡ng tián hoặc nguãn tri thāc đ°ÿc cho tin cÅy: pratyakṣa (tri giác) và anumna (suy luÅn). Đáng l°u ý, các tài liáu có sẵn, nhÃt là tiÁng Viát, ch°a nêu nhiều vÃn đề quan trãng khác cÿa nhÅn thāc luÅn PhÅt Giáo, và d°ång nh° xem nhẹ, thÅm chí bß qua, mát trong những đặc tr°ng c¡ bÁn luôn gắn vãi mãi vÃn đề triÁt hãc PhÅt Giáo: thiÁn (jhna/dhyna). Xuyên suát có l¿ là khoÁng tráng về tính th¿n bí cÁ về lý luÅn, ph°¡ng pháp, lÃn thực hành, trong nghiên cāu các vÃn đề c¡ bÁn liên quan đÁn tri thāc. Các khÁo cāu về nhÅn thāc luÅn trong PhÅt Giáo đ°ÿc triển khai ç nhiều góc đá nh°ng ch°a bàn nhiều về 5nhÁn thāc luÁn trong thiÁn PhÁt Giáo6.

Nói cách khác, các tài liáu ch°a tiÁp cÅn nhÅn thāc luÅn từ góc đá thiền, ch°a tiÁp cÅn thiền về bÁn thể luÅn và ph°¡ng pháp luÅn, mà tiÁp cÅn th°ång chß từ thực hành. Thiền không chß tu luyán mà còn lÅp ngôn, không chß thực hành mà còn cÃu thành lý luÅn. TiÁp cÅn theo h°ãng này có thể làm hiển lá khoÁng tráng trong các nghiên cāu hián hành về th¿n bí, yÁu tá chi phái các đặc tính trãng yÁu cÿa lách sử tri thāc PhÅt Giáo từ đ¿u chí cuái (xem Phā lāc 3-4). Chẳng h¿n, có thể kể đÁn tính th¿n bí (i) chi phái logic hãc về tri thāc đúng (chân l°ÿng), quy đánh bÁn thể luÅn coi tri thāc đúng (chánh tri) phÁi phÿ nhÅn tãn t¿i cÿa thực thể sÁn sinh tri thāc (ng°åi hián thực) theo cách hiểu thông th°ång, thừa nhÅn tâm trí-bá phÅn cÿa ng°åi hián thực-là chÿ thể đích thực sáng t¿o tri thāc, tri thāc đúng chß có thể là sÁn phÁm cÿa tự t°ãng (svalaksana) và cáng t°ãng (smnyalakṣaṇa) nh°ng lo¿i trừ tãn t¿i cÿa nguyên liáu cÃu thành tri thāc (ngôn ngữ, khái niám, cái chung/cái phổ biÁn -smnyalakṣaṇa) và, cuái cùng, chi phái quan niám hai thÁ giãi (nhá đÁ) nh° chân lý thÁm đánh tri thāc đúng; (ii) coi thiền là ph°¡ng thāc duy nhÃt để triển khai lý luÅn và thực hành l*nh hái tri thāc đúng; (iii) chi phái há tháng logic hãc để luÅn giÁi quan niám tri thāc đúng ván cũng nÁy sinh từ quan niám th¿n bí cÿa thiền.

LuÅn án NhÁn thāc luÁn trong thiÁn PhÁt giáo (sau đây gãi tắt là thiÁn luÁn, xem thêm Phā lāc 1) s¿ làm sáng tß ph¿n nào khoÁng tráng nêu trên: các vÃn 3 đề (i) liên quan đÁn chÿ thể (vô ngã, vô ngã tuyát đái, và tâm trí), đái t°ÿng nhÅn thāc (tự t°ớng và cộng t°ớng), tri thāc đúng, nhá đÁ nh° tiêu chuÁn xác đánh chánh tri; (ii) xem thiền nh° suái nguãn và đßnh cao nhÅn thāc luÅn PhÅt Giáo nhuám màu th¿n bí; (iii) và quan há giữa nhÅn thāc luÅn vãi logic hãc, tính chi phái tÃt yÁu cÿa logic đÁn lý luÅn nhÅn thāc (lý l¿ sao cho không đi chách đ°ång giÁi thoát th¿n bí) và phép bián chāng (tranh luÅn và thuyÁt phāc ng°åi khác cùng giÁi thoát) ç giai đo¿n hoàn thián cÿa nhÅn thāc luÅn PhÅt Giáo, chÿ yÁu bá quy đánh bçi quan niám vô ngã tuyát đái, t° t°çng th¿n hãc phÿ nhÅn toàn triát ng°åi hián thực. Từ đó, luÅn án chß ra thiền luÅn, dÃu mang màu sắc th¿n bí, vÃn hữu dāng theo cách đác đáo giúp trau dãi đ¿o đāc và rèn tri thāc trực giác cho xã hái đ°¡ng đ¿i coi tri thāc, nhÃt là trí tuá nhân t¿o (AI), nh° lực l°ÿng sÁn xuÃt trực tiÁp. Māc đích và nhiám vā nghiên cāu 2.