đặt vấn đề cần có sự lưu ý khi vận dụng các lý thuyết và mô hình QTRR trong khu vực công (KVC) ở Việt Nam như sau: Một là, nâng cao nhận thức của các cấp chính quyền, các cơ quan quản lý nhà nước về tầm quan trọng của quản trị rủi ro (QTRR) đối với sự sống còn và phát triển của tổ chức. Hai là, thể chế hóa nội dung QTRR trong các văn bản pháp luật như là một yêu cầu bắt buộc đối với tất cả các tổ chức trong KVC. Chúng ta không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro, nhưng chúng ta có thể lựa chọn cách thức để ứng phó với rủi ro. Rủi ro có thể là thách thức hay cơ hội, điều đó hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực QTRR của các tổ chức công.
Ba là, cần tham khảo ý kiến của các nhà khoa học chuyên môn, các chuyên gia trong lĩnh vực QTRR của tổ chức, thông qua việc tham khảo ISO TCVN: 31000, các hướng dẫn và báo cáo khác, nghiên cứu đề xuất thiết lập các mô hình QTRR, xây dựng các danh mục và hướng dẫn thực hiện cho từng cơ quan và cấp chính quyền. Việc triển khai mô hình QTRR cần được thực hiện thông qua xác định rõ vai trò và trách nhiệm của các đối tượng trong các tổ chức cụ thể, nhằm điều chỉnh những thủ tục và khuôn khổ QTRR một cách hiệu quả cho tổ chức. Việc xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong các 9 khâu của quy trình QTRR nhằm nâng cao tinh thần trách nhiệm của họ trong quá trình QTRR cũng như dễ dàng quy trách nhiệm khi có sai sót xảy ra Bốn là, thiết lập mối quan hệ mật thiết giữa cơ quan quản lý nhà nước và các trường đại học, các trung tâm nghiên cứu. Hợp tác công – tư trong xây dựng và vận hành hệ thống QTRR ở KVC sẽ bảo đảm nâng cao tính hiệu quả của quá trình giám sát việc thực hiện cam kết của các cấp chính quyền về QTRR.
Năm là, việc tham khảo và vận dụng các lý thuyết QTRR nói chung cho các tổ chức trong KVC cần được nghiên cứu cụ thể dựa trên sự phân tích đặc điểm, tính chất của từng loại hình tổ chức khác nhau. Về cơ bản, các mô hình, nguyên tắc và tiêu chuẩn QTRR trong khu vực tư có thể áp dụng cho KVC. Tuy nhiên, cần chú ý các điểm khác biệt giữa hai khu vực này. Đó là: (1) Rủi ro trong KVC phức tạp hơn nhiều và phạm vi ảnh hưởng của nó là xã hội.
(2) Các tổ chức trong khu vực tư chỉ chịu trách nhiệm đối với các cổ đông của họ, ngân sách hoạt động của khu vực tư được hình thành dựa trên sự đóng góp tự nguyện của các cổ đông. Trong khi ở KVC, các cơ quan nhà nước được tổ chức và hoạt động dựa trên nguồn ngân sách quốc gia (thuế do Nhân dân đóng), do đó, họ phải chịu trách nhiệm trước toàn dân. Mặt khác, các tổ chức trong KVC thường lớn và mang tính quan liêu cao, gây khó khăn cho việc QTRR trong lĩnh vực này. Một trong số ít nghiên cứu về quản lý rủi ro trong lĩnh vực giáo dục là nghiên cứu của Trần Thị Thủy Dương (2017).
Tác giả sử dụng phương pháp Dellphi để nhận diện những rủi ro trong quản lý nhân sự tại Trường Đại học dân lập Hải Phòng. Kết quả nghiên cứu của tác giả đã nhận diện 8 loại rủi ro thuộc các nội dung: Mô hình quản lý nhân sự; Tuyển dụng, đào tạo, quản lý, lương thưởng vv; Việc sử dụng công nghệ trong quản lý nhân sự; Công tác nhân sự phục vụ đổi mới giáo dục đại học; Lĩnh vực khác liên quan đến quản lý nhân sự của Trường Đại học dân lập Hải Phòng [6]. Nhận xét từ kết quả tổng quan Nghiên cứu về rủi ro và quản lý rủi ro đã được quan tâm và triển khai có hệ thống ở các nước có nền công nghiệp và hệ thống sản xuất dịch vụ phát triển. Các nghiên cứu này tập trung nghiên cứu về quản lý rủi ro trong doanh nghiệp.
Một hướng nghiên cứu về quản lý rủi ro cũng rất phát triển là nghiên cứu quản lý rủi ro trong các ngành, các lĩnh vực của hệ thống kinh tế xã hội. Các ngành/lĩnh vực kinh tế, xây dựng được sự đầu tư nghiên cứu về vấn đề này nhiều hơn so với những ngành/lĩnh vực khác. Rất ít những công trình nghiên cứu về quản lý rủi ro trong lĩnh vực giáo dục. Tác giả luận văn kế thừa một số kết quả nghiên cứu rất khiêm tốn về quản lý rủi ro trong lĩnh vực giáo dục để thực hiện nghiên cứu đề tài luận văn của mình – nghiên cứu về rủi ro trong quản lý nhà nước về giáo dục (cụ thể là quản lý của Phòng GD&ĐT đối với viên chức giảng dạy thuộc thẩm quyền quản lý của Phòng).
Các khái niệm cơ bản 1. Rủi ro Theo Lê Hải Linh, “Hiện nay, chưa có một khái niệm thống nhất về rủi ro. Một số nhà nghiên cứu mô tả rủi ro như là các sự kiện với những hậu quả tiêu cực, trong khi các nhà nghiên cứu khác mô tả rủi ro bao gồm cả kết quả tiêu cực và tích cực, đồng thời, không có sự kết hợp rõ ràng giữa rủi ro và sự không chắc chắn” [11] Tổng quan của Hopkin (2010) đã nêu ra một số định nghĩa sau đây [37]: Theo từ điển tiếng Oxford, rủi ro được định nghĩa như sau: “một cơ hội hay khả năng gặp nguy hiểm, mất mát, tổn thương hoặc các hậu quả xấu khác” và định nghĩa về rủi ro là “tiệm cận với nguy hiểm”. Trong bối cảnh này, rủi ro được biểu thị là những hậu quả tiêu cực.
Tuy nhiên, nắm bắt được rủi ro cũng có thể dẫn đến một kết quả tích cực. Một khả năng thứ ba là rủi ro có liên quan đến sự không chắc chắn về kết quả. 11 Theo Viện Quản lý rủi ro (IRM) thì rủi ro là sự kết hợp khả năng của một sự kiện và hậu quả của nó. Hậu quả có thể từ tích cực đến tiêu cực.
Đây là một định nghĩa được áp dụng rộng rãi và thiết thực mà có thể dễ dàng áp dụng. HM Treasury định nghĩa rủi ro là sự không chắc chắn của kết quả, trong một phạm vi tiếp xúc, phát sinh từ một sự kết hợp của các tác động và xác suất của sự kiện tiềm năng. Hiệp hội Kiểm toán nội bộ quốc tế (The Institute of Internal Auditors - IIA) định nghĩa rủi ro là sự không chắc chắn về một sự kiện xảy ra mà có thể có tác động vào việc đạt được các mục tiêu. Viện IIA cho biết thêm rằng rủi ro được đo bằng các hậu quả và cơ hội.
Các lĩnh vực khác nhau xác định nguy cơ theo những cách rất khác nhau. Các định nghĩa được sử dụng bởi các chuyên gia về sức khỏe và an toàn cho rằng rủi ro là một sự kết hợp của cơ hội và tầm quan trọng, nhưng điều này có thể không đủ các mục đích quản lý rủi ro tổng quát hơn. Như vậy, tồn tại 2 nhóm quan điểm về rủi ro. Quan điểm truyền thống cho rằng, rủi ro là khái niệm để chỉ những thiệt hại, tổn thất bất ngờ xảy ra ngoài dự kiến.
Theo quan điểm mở rộng, rủi ro là xác suất tác động đến mục tiêu không chỉ gắn liền với tổn thất, thiệt hại mà còn mở ra khả năng mang đến những thành công. Có thể hiểu: rủi ro là “tình huống của thế giới khách quan trong đó tồn tại khả năng xảy ra một sự sai lệch bất lợi so với kết quả được dự tính hay mong chờ” [15, tr 18], hay là “sự bất trắc có thể đo lường được, nó có thể tạo ra những tổn thất, thiệt hại hoặc làm mất đi những cơ hội sinh lời nhưng cũng có thể đưa đến những lợi ích cơ hội trong kinh doanh”[23,tr 31]. Trong khuôn khổ đề tài này, khái niệm rủi ro được hiểu theo quan điểm mở rộng: Rủi ro là tác động ảnh hưởng của sự không chắc chắn và cũng như bất kỳ sự bất định nào cũng có thể có nhưng tác động tích cực hay tiêu cực (ISO 9001:2015). Quản lý rủi ro Cũng như với khái niệm rủi ro, cho đến nay vẫn chưa có khái niệm thống nhất về quản lý rủi ro (QLRR).
Nhiều nghiên cứu về vấn đề này tiếp cận khái niệm QLRR theo hai góc độ: “quản lý” và “rủi ro”. Trong đó, quản lý là quá trình hoạch định mục tiêu, chiến lược, kế hoạch mà đối tượng quản lý cần đạt được trong một giai đoạn nhất định, tổ chức thực hiện các chiến lược, các mục tiêu đó, quản lý con người và kiểm tra các hoạt động trong tổ chức một cách có hệ thống nhằm hoàn thành các mục tiêu đề ra. Còn rủi ro là những bất trắc có thể đo lường được. Theo đó, Viện Quản lý rủi ro (IRM) cho rằng quy trình nhằm giúp các tổ chức hiểu, đánh giá và có hành động với tất cả các rủi ro của tổ chức với quan điểm phát triển khả năng thành công và làm giảm khả năng thiệt hại.
Còn theo HM Treasury thì mọi quy trình liên quan đến nhận diện, xác định, đánh giá rủi ro, giao quyền sở hữu là để giảm thiểu hoặc dự đoán các rủi ro và theo dõi và quản lý tiến trình rủi ro [dẫn theo 12]. Theo như tài liệu TCVN ISO 31000:2011, (ISO 31000:2009) thì quản lý rủi ro là phương pháp tiếp cận có hệ thống đối với quản lý sự không chắc chắn [17];[18 ]. Lê Thị Tố Nga (2020) đã dẫn quan điểm của Tony Merna và Faisal F. Al-Thani cho rằng, QLRR là một quy trình cho phép xác định, đánh giá, hoạch định và quản lý các loại rủi ro.
Do đó, QLRR hướng đến 3 mục tiêu chính: phải xác định được loại rủi ro, thực hiện phân tích một cách khách quan các loại rủi ro đặc thù, ứng phó với những loại rủi ro đó một cách phù hợp, hiệu quả [12]. Như vậy, QLRR là tập hợp các hoạt động hoạch định chiến lược và kế hoạch quản lý rủi ro, tổ chức thực hiện và kiểm tra, kiểm soát toàn bộ hoạt động của tổ chức liên quan đến quản lý rủi ro sao cho đạt được mục tiêu đề ra một cách hiệu quả nhất. Nhận diện rủi ro Nhận diện rủi ro là quá trình tìm kiếm, thừa nhận và ghi lại các rủi ro tác động tới hoạt động của tổ chức. Quá trình này bao gồm việc nhận biết các nguyên nhân và nguồn gây ra rủi ro, các sự kiện, các tình huống có thể tác động tới mục tiêu hoạt động của tổ chức.