Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH CÁC TỘI XÂM PHẠM SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là một trong những đối tượng nghiên cứu cơ bản của tội phạm học, bởi vì muốn phòng ngừa, ngăn chặn, loại trừ tội phạm xảy ra thì trước hết phải làm sáng tỏ được lý do vì đâu mà tội phạm phát sinh, tồn tại, vận động trong đời sống xã hội. Với ý nghĩa như vậy, các nhà tội phạm học hết sức quan tâm nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm.
Để có thể chỉ ra được những yếu tố đóng vai trò là nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tình hình tội phạm nói chung, các tội xâm phạm sức khỏe của người khác nói riêng, trước hết phải làm sáng tỏ về mặt lý luận các khái niệm “nguyên nhân”, “điều kiện”. Theo Triết học Mác - xít, nguyên nhân là một phạm trù trong cặp phạm trù nguyên nhân – kết quả, chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Như vậy, về bản chất, nguyên nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại, để nguyên nhân sinh ra kết quả nhất định nào đó như tình hình tội phạm chẳng hạn, thì quá trình tương tác phải diễn ra trong điều kiện nhất định. Điều kiện, tuy không sản sinh ra kết quả, song tạo thuận lợi, hỗ trợ, thúc đẩy sự tương tác sinh ra kết quả.
Về bản chất, điều kiện là những sự kiện, hiện tượng, tình huống, hoàn cảnh nhất định.TS Võ Khánh Vinh: “Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm được hiểu là hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong hình thái kinh tế - xã hội tương ứng quyết định sự ra đời của tình hình tội phạm như là hậu quả của mình” [42, tr. 8 Từ đó, có thể đưa ra nhận định rằng: Nguyên nhân là những gì làm phát sinh ra tội phạm. Điều kiện là những gì tuy không làm phát sinh ra tội phạm nhưng nó làm hỗ trợ để nguyên nhân dễ làm phát sinh ra tội phạm. Các tội xâm phạm sức khỏe của người khác được quy định tại chương XII từ Điều 104 đến Điều 110 Bộ luật hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và được quy định tại chương XIV từ Điều 134 đến Điều 140 Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
Các tội này đã xâm phạm vào khách thể là quyền được bảo vệ sức khỏe của con người. Xét theo mối liên hệ nhân – quả, thì quả ở đây là tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác, còn nhân (nguyên nhân) của nó không thể là một hiện tượng, một yếu tố riêng biệt nào, mà nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại của nhiều hiện tượng, nhiều yếu tố tiêu cực. Trong thực tế, việc phân định rõ đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác là việc hết sức khó khăn, phức tạp. Ðiều kiện dẫn đến tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác cũng là các hiện tượng xã hội tiêu cực, nhưng khác với nguyên nhân ở chỗ nó không làm phát sinh ra tội phạm mà nó chỉ tạo ra các hoàn cảnh thuận lợi, hỗ trợ cho sự hình thành, tồn tại và phát triển của các nguyên nhân phát sinh ra tình hình các tội phạm này.
Trong thực tiễn cũng như trong lý luận giữa nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung, cũng như nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác nói riêng thì trong một số trường hợp đối với hiện tượng tội phạm này là nguyên nhân nhưng đối với hiện tượng tội phạm khác nó lại là điều kiện. Vì vậy, trong tội phạm học, sự phân biệt đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện chỉ mang tính chất tương đối. Như vậy, có thể hiểu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống bên ngoài với các yếu tố tâm, sinh lý tiêu cực bên trong cá nhân con người mà trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến việc thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Luật hình sự quy định là tội phạm xâm phạm sức khỏe của người khác. Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm lại luôn 9 luôn đòi hỏi phải loại trừ cả hai, tức là phải loại trừ cả những yếu tố thuộc về nguyên nhân và loại trừ cả những yếu tố thuộc về điều kiện phát sinh tình hình các tội phạm.
Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác Nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác để đề ra biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn tình hình các tội phạm này một cách sát hợp. Vì vậy, cần nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. - Ý nghĩa lý luận: Thứ nhất, nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận của chính nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội phạm này. Thông qua việc nghiên cứu tổng quát về nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác nói chung và nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng góp phần làm rõ thực trạng, cơ cấu, diễn biến của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác và dự báo xu hướng của nó trong thời gian tới.
Thứ hai, nghiên cứu làm rõ nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác còn nhằm làm rõ, phát hiện các sơ hở thiếu sót trên các lĩnh vực với Nhà nước là chủ thể quản lý để kịp thời khắc phục bổ sung, chỉnh lý nhằm ngăn chặn các tội xâm phạm sức khỏe của người khác và đưa ra các giải pháp phòng ngừa tội phạm. Thứ ba, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác còn góp phần cung cấp những thông tin hữu ích cho các ngành khoa học pháp lý khác sử dụng làm tài liệu để tiếp tục đi sâu nghiên cứu, xem xét đối tượng của mình, đồng thời là cơ sở áp dụng các phương pháp, biện pháp trong thực tế phòng, chống tội phạm. - Ý nghĩa thực tiễn: 10 Thứ nhất, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác còn góp phần cung cấp những thông tin hữu ích cho khoa học quản lý, giáo dục người phạm tội và những phương pháp phân loại người phạm tội để nghiên cứu những hình thức, phương pháp quản lý, giáo dục người phạm tội, lập dự án phát triển trại giam, cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng. Thứ hai, trong hoạt động phòng ngừa tội phạm xâm phạm sức khỏe của người khác, những kết quả nghiên cứu về nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác sẽ cho chúng ta cơ sở áp dụng các biện pháp phòng ngừa thích hợp đối với từng lĩnh vực, địa bàn, đối với từng loại người nhất định được tiến hành trên cơ sở nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác nói chung.
Thứ ba, nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác để các chủ thể trong hoạt động phòng ngừa tội phạm tiến hành soạn thảo, đề xuất các phương pháp, giải pháp nhằm tác động làm triệt tiêu nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm sức khỏe của người khác. Phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác Nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm sức khỏe của người khác rất đa dang và phong phú. Để thuận lợi có việc nhận thức chúng về mặt khoa học và thực tiễn thì cần phải phân loại chúng. Việc phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác cũng dựa trên lý luận về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm.
Tùy vào cách tiếp cận vấn đề mà ta có thể phân loại nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác thành các nhóm khác nhau. Cụ thể như: - Căn cứ vào nguồn gốc xuất hiện, có thể chia nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác thành: + Nguyên nhân và điều kiện bắt nguồn từ môi trường sống là tổng hợp các nhân tố tiêu cực được hình thành từ môi trường sống của cá nhân có thể tác động, 11 ảnh hưởng đến cá nhân ở mức độ nhất định, từ đó làm phát sinh các tội xâm phạm sức khỏe của người khác. Ví dụ như: môi trường gia đình không hoàn thiện, môi trường sống xung quanh có nhiều tệ nạn xã hội, trường học, nơi làm việc… + Nguyên nhân và điều kiện xuất phát từ phía người phạm tội là tổng hợp những nhân tố tiêu cực thuộc về nhân thân người phạm tội có thể tác động, ảnh hưởng đến việc phát sinh các tội xâm phạm sức khỏe của người khác. Những nhân tố tiêu cực này có thể là dấu hiệu thuộc về sinh học, tâm lý, xã hội, nghề nghiệp của người phạm tội.
- Căn cứ vào mức độ tác động của nguyên nhân và điều kiện trong việc làm phát sinh tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác, có thể phân chia thành: + Nguyên nhân và điều kiện chủ yếu làm phát sinh tình hình các tội xâm phạm sức khỏe của người khác là những nhân tố đóng vai trò chủ chốt trong việc làm phát sinh các tội xâm phạm sức khỏe của người khác và những nhân tố này chiếm tỷ lệ đáng kể trong tổng số các nhân tố làm phát sinh các tội xâm phạm sức khỏe của người khác.
