Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI ĐÁNH BẠC 1. Khái niệm, đặc điểm, các mối quan hệ, ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội đánh bạc 1. Khái niệm nhân thân người phạm tội đánh bạc Nhân thân người phạm tội là một phạm trù thuộc về con người được đề cập trong các ngành khoa học khác nhau như: khoa học tội phạm học, khoa học luật hình sự, khoa học điều tra tội phạm, tâm lý học tư pháp… Trong hoạt động thực tiễn của các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như các cơ quan khác có liên quan cần nắm được những vấn đề liên quan đến nhân thân người phạm tội trong quá trình tiến hành công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, giáo dục và cải tạo người phạm tội. Chúng ta có thể thấy rằng, nhân thân người phạm tội là một vấn đề được nhiều ngành khoa học nghiên cứu, có góc độ tiếp cận khác nhau.
Khoa học luật hình sự có một số quan điểm về nhân thân người phạm tội như sau: Theo GS.TS Võ Khánh Vinh: “Nhân thân người phạm tội tức là có lỗi trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự quy định là tội phạm được hiểu là tổng thể các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp các điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó” [62,tr.TS Nguyễn Ngọc Hòa: “Nhân thân người phạm tội trong luật hình sự được hiểu là tổng hợp những đặc điểm riêng biệt của người phạm tội có ý nghĩa trong việc giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của họ” [16]. 8 luan an Khoa học luật hình nghiên cứu nhân thân người phạm tội với tính chất là căn cứ để định tội danh, định khung hình phạt hay ta có thể hiểu là đánh giá trách nhiệm hình sự, hành vi phạm tội và quyết định biện pháp xử lý hình sự đối với người phạm tội theo luật hình sự [60, tr. Nhân thân người phạm tội trong Luật hình sự không bao gồm tất cả các đặc điểm sinh học, tâm lý, xã hội của người phạm tội mà là những đặc điểm riêng biệt của người phạm tội có ý nghĩa trong việc giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự. Làm rõ sự ảnh hưởng đối với tính chất mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, có ý nghĩa trong việc định tội, định khung và quyết định hình phạt.
Tội phạm học nghiên cứu nhân thân người phạm tội ở khía cạnh nghiên cứu các đặc điểm của con người phạm tội để hướng đến mục đích quan trọng nhất là phòng ngừa tội phạm và giáo dục cải tạo người phạm tội. Đó là việc xác định và làm sáng rõ đặc điểm, tính chất và mức độ tác động của đặc điểm nhân thân trong cơ chế hành vi phạm tội, mối quan hệ giữa những đặc điểm xã hội và đặc điểm sinh học của người phạm tội. Dưới góc độ tội phạm học nhân thân người phạm tội được định nghĩa là: “tổng hợp các đặc tính, dấu hiệu bản chất xã hội, tính cá biệt, không lặp lại của con người mà trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định và dưới tác động của những điều kiện, hoàn cảnh đó làm động cơ phạm tội nảy sinh” [62, tr. Nhân thân người phạm tội được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng tựu chung lại người phạm tội vẫn là một con người cụ thể.
Muốn nghiên cứu nhân thân người phạm tội ta phải phân tích và làm rõ hai vấn đề cơ bản là người phạm tội là gì? và như thế nào là nhân thân người phạm tội?. Luận văn nghiên cứu nhân thân người phạm tội đánh bạc trên địa bàn quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh chỉ nghiên cứu dưới góc độ tội phạm học hướng tới mục đích phòng ngừa tội phạm. Thứ nhất, người phạm tội là gì? Người phạm tội là người có đủ dấu hiệu chủ thể của tội phạm và đã thực hiện hành vi được luật hình sự quy định là tội phạm [61, tr. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – lênnin: “Con người là một thực thể tự nhiên mang đặc tính sinh học có sự thống nhất giữa hai phương diện tự nhiên 9 luan an và xã hội”.
Trong các mối quan hệ xã hội con người thể hiện bản chất của riêng mình khi tham gia. Tuy nhiên, không phải con người nào cũng thực hiện tội phạm và trở thành người phạm tội. Người phạm tội chính là con người của xã hội có những đặc điểm riêng mà người không phạm tội không có đó chính là tính nguy hiểm cho xã hội trong hành vi của họ. Con người không phải sinh ra đã trở thành người phạm tội, những đặc điểm nhân thân của con người tồn tại trong xã hội theo cả hai hướng: tích cực và tiêu cực.
Chính vì vậy, mà có người trở thành người phạm tội còn người khác thì không. Những đặc điểm thuộc về nhân thân con người - sinh học, tâm lý, xã hội - nếu gặp những điều kiện, hoàn cảnh không thuận lợi của quá trình hình thành nhân cách sẽ trở thành những đặc điểm nhân thân xấu, những đặc điểm nhân thân xấu này khi gặp những tình huống bên ngoài thuận lợi sẽ dễ làm phát sinh hành vi phạm tội [4, tr. Thứ hai,Những đặc điểm dấu hiệu đặc trưng nhất phản ánh bản chất của người phạm tội tác động với những tình huống và hoàn cảnh khách quan đã tạo ra xử sự phạm tội của người đó là nhân thân người phạm tội. Những đặc điểm này đã được tích lũy và hình thành trong suốt quá trình sống, phản ánh bản chất xã hội của người phạm tội mang tính đặc trưng, phổ biến và có vai trò quan trọng trong cơ chế tâm lý xã hội của hành vi phạm tội.
Tội phạm học nghiên cứu ở một số khía cạnh cụ thể như: Đặc điểm sinh học giới tính, độ tuổi; đặc điểm xã hội trình độ học vấn, nghề nghiệp, nơi cư trú, nghề nghiệp, đặc điểm tâm lý phản ánh nhận thức xã hội tiêu cực của người phạm tội, đặc điểm nhân thân mang tính pháp lý hình sự… Một trong những yếu tố quan trọng tạo thành nhân thân là sự nhận thức về mặt xã hội của con người được quyết định bởi các quan hệ xã hội tạo nên như: chính trị, tư tưởng, pháp luật… Tất cả những quan hệ đó gắn liền với sự nhận thức thế giới khách quan của con người. Tội đánh bạc được quy định tại điều 321 Bộ luật hình sự năm 2015 như sau: “Người nào đánh bạc trái phép dưới bất kỳ hình thức nào thua bằng tiền hay hiện vật trị giá từ năm triệu đồng đến dưới 50 triệu đồng hoặc dưới năm triệu đồng, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc hành vi về tội tổ chức đánh bạc 10 luan an hoặc gá bạc, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến ba năm hoặc phạt tù từ sáu tháng đến ba năm”[21].Ở Việt Nam, đánh bạc còn được coi là một tệ nạn, là những sai lệch chuẩn mực xã hội, có tính phổ biến, gây thiệt hại nghiêm trọng cho đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội. Vì vậy, nhà nước luôn phải quan tâm phòng, chống để xã hội được ổn định và phát triển. Trên cơ sở quan điểm nhân thân người phạm tội, tội đánh bạc được quy định trong luật hình sự, tác giả đưa ra khái niệm nhân thân người phạm tội đánh bạc như sau: “Nhân thân người phạm tội đánh bạc là tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất xã hội của con người và các đặc điểm, dấu hiệu này kết hợp với hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến người đó thực hiện hành vi phạm tội đánh bạc được quy định tại điều 321 Bộ luật hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017”.
Các đặc điểm nhân thân người phạm tội đánh bạc Khi nghiên cứu nhân thân người phạm tội, việc tìm hiểu rõ những đặc điểm đặc trưng của người phạm tội, xác định được các yếu tố, điều kiện, môi trường hình thành các đặc điểm đó là mục đích của tội phạm học. Nhân thân người phạm tội đánh bạc có những đặc điểm riêng để phân biệt với những người phạm tội khác trong BLHS và với người không phạm tội; có thể chia thành 04 nhóm như sau: 1. Nhóm đặc điểm sinh học (nhân chủng học) a. Giới tính Tìm hiểu đặc điểm giới tính thuộc nhóm đặc điểm sinh học (nhân chủng học) giúp xác định được người phạm tội đánh bạc là nam hay nữ, qua đó cho thấy tình hình tội đánh bạc qua giới tính.
Qua công tác nghiên cứu trong tình hình tội phạm nói chung cho thấy số lượng phạm tội giữa nam giới và nữ giới có sự khác nhau, nam giới thường phạm tội nhiều hơn so với nữ giới. Nam giới và nữ giới có những đặc trưng riêng của giới tính như: nữ giới thường ôn hòa, dịu dàng, khả năng chịu đựng tốt…; Nam giới có thể chất mạnh mẽ, thích chinh phục phái đẹp, thích thể hiện bản thân, khả năng kiềm chế sở thích không tốt và kiềm chế hành vi thấp hơn. Ngoài ra, đây là đối tượng dễ bị ảnh hưởng và bị lôi kéo bởi những thói hư, tật xấu trong xã hội như cờ bạc, ma túy, mại dâm, văn hóa phẩm đồi trụy… nên dễ hình 11 luan an thành những phẩm chất cá nhân tiêu cực, trạng thái tâm lý tiêu cực hơn so với nữ giới. Hơn nữa, ở Việt Nam hiện nay vẫn còn tư tưởng “trọng nam khinh nữ” đang tồn tại trong nhiều gia đình.
Đối chiếu với các đặc điểm của tội đánh bạc cho thấy tỉ lệ phạm tội đánh bạc do nam giới thực hiện nhiều hơn nữ giới. Tuy vậy, trong những năm gần đây tỷ lệ nữ giới dưới 18 tuổi phạm tội có xu hướng gia tăng do sự thay đổi vị trí, vai trò của nữ giới trong gia đình và xã hội, người phụ nữ được giải phóng khỏi công việc gia đình, tham gia nhiều vào hoạt động xã hội nên[43, tr. Độ tuổi Độ tuổi gắn với vị trí, vai trò của con người trong xã hội, mối quan hệ của người đó tham gia, sự phát triển và hình thành nhân cách. Nghiên cứu đặc điểm lứa tuổi trong nhân thân người phạm tội đánh bạc sẽ giúp xác định được lứa tuổi nào phạm tội này nhiều nhất, lứa tuổi nào phạm tội ít nhất, từ đó xác định được biện pháp phòng ngừa cụ thể.