Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA TÌNH HÌNH CÁC TỘI VỀ MẠI DÂM 1. Khái niệm và ý nghĩa của việc nghiên cứu về nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về mại dâm 1. Khái niệm chung về các tội về mại dâm Với tư tưởng, tội phạm học Việt nam cũng như các khoa học pháp lý hình sự khác, không có lý luận riêng về quan hệ nhân - quả, mà chỉ cụ thể hóa nội dung cặp phạm trù nhân - quả của triết học Mác- xít vào lĩnh vực nghiên cứu của mình và theo đó những khái niệm của cặp phạm trù này được hiểu và vận dụng trong tội phạm học. Các hiện tượng là nguyên nhân, trong những điều kiện nhất định sẽ làm phát sinh ra kết quả.
Nguyên nhân có khả năng làm phát sinh kết quả nhưng điều kiện lại là chất xúc tác, thúc đẩy kết quả xảy ra nhanh hơn, thuận lợi hơn. Nguyên nhân và điều kiện không phải là một hiện tượng xã hội bất biến mà chúng luôn vận động, thay đổi và có thể chuyển hóa cho nhau. Xét dưới góc độ tội phạm học kết quả của mối quan hệ nhân quả này chính là tình hình tội phạm. Quan điểm của GS.TS Võ Khánh Vinh rằng: “Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm được hiểu là hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong hình thái kinh tế - xã hội tương ứng quyết định sự ra đời của tình hình tội phạm như là hậu quả của mình” [40, tr.
81] là hoàn toàn chính xác và được tác giả nhất trí là quan điểm chủ đạo xuyên suốt của việc nghiên cứu Luận văn. Nguyên nhân và điều kiện xuất hiện và tồn tại trong xã hội có nguồn gốc và bản chất mang tính xã hội. Với tính cách là những hiện tượng xã hội tiêu cực nằm trong hệ thống các mâu thuẫn xã hội trong tất cả lĩnh vực của đời sống con người. Chúng có mối quan hệ tương hỗ qua lại với nhau sinh ra THTP.
Đến lượt mình, THTP cũng là một hiện tượng xã hội tiêu cực tham gia vào quá trình tương tác qua lại đó nên tái sản xuất ra THTP như là một kết quả tất yếu bởi một hiện tượng nào 7 đó trong mối liên hệ này là nguyên nhân thì trong mối liên hệ khác là kết quả, và ngược lại. Điều kiện của THTP không sinh ra THTP mà nó chỉ là chất xúc tác có tác dụng hỗ trợ, thúc đẩy THTP cũng giống như nguyên nhân đó là những hiện tượng xã hội tiêu cực Từ những lý luận trên, tác giả mạnh dạn đưa ra khái niệm về nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về mại dâm cụ thể như sau:Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội về mại dâm là những hiện tượng, quá trình xã hội tiêu cực mà trong sự tương tác lẫn nhau ở hai cấp độ làm phát sinh tình hình của các tội phạm về mại dâm đă xảy ra trong đơn vị không gian và đơn vị thời gian xác định. Nguyên nhân và điều kiện là hai phạm trù khác nhau nên chúng có vai trò khác nhau trong việc sinh ra kết quả là tình hình các tội phạm về mại dâm. Thực tế nếu thiếu những hoàn cảnh, điều kiện thuận lợi thì nguyên nhân tự bản thân không thể làm phát sinh được kết quả.
Tương tự, điều kiện tự nó cũng không thể làm phát sinh kết quả là tình hình các tội về mại dâm. Mối quan hệ tương hỗ giữa nguyên nhân và điều kiện chính là kết quả của nó. Phải có đồng thời cả hai nhân tố là nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về mại dâm thì mới làm phát sinh tình hình các tội về mại dâm. Chính vì thế việc đấu tranh phòng ngừa tội phạm luôn đòi hỏi phải loại trừ cả nguyên nhân và điều kiện.
Để nhận thức sâu sắc hơn về nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội về mại dâm, chúng ta cũng phải xác định tình hình các tội phạm về mại dâm là gì thông qua việc làm rõ hai khái niệm sau đây: Một là, khái niệm các tội phạm về mại dâm; Hai là khái niệm tình hình tội phạm. Dưới đây tác giả phân tích một số nội dung để làm rõ hai khái niệm này: Mại dâm là một trong những tệ nạn xã hội, biểu hiện bởi các hành vi sai lệch với chuẩn mực xã hội, vi phạm đạo đức và pháp luật, gây hậu quả xấu về mọi mặt đối với đời sống xã hội. Mại dâm là hành vi nhằm thực hiện các dịch vụ chỉ có liên quan đến quan hệ tình dục có tính chất mua bán trên cơ sở một giá trị vật chất nhất định theo quan điểm của một số nhà tâm lý học nhận xét. 8 Mại dâm là một dịch vụ kinh doanh nhằm cung cấp sự thỏa mãn tình dục cho cá nhân trong những trường hợp nhất định có tác dụng như thuốc kích thích đối với một số người nhất định đồng thời cung cấp và đáp ứng như cầu tình dục cho những người không cần sự gắn bó về tình cảm theo quan điểm một số nhà xã hội học nhận xét.
Tóm lại, chúng ta có thể hiểu một cách khái quát rằng: Mại dâm là hành vi có sự quan hệ trao đổi tình dục ngoài hôn nhân, trong đó thể hiện sự thỏa thuận về mặt vật chất hoặc tinh thần (hối lộ tình dục đang pháp triển mạnh và là loại tội phạm mới trong xã hội hiện nay). Vậy tội phạm về mại dâm là gì? Để nhận thức đúng đắn về vấn đề này, chúng ta cần dựa trên khái niệm pháp lý về “tội phạm”, cụ thể như sau: Tội phạm, theo quy định tại Điều 8 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2018) “là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa”. Căn cứ vào quy định trên ta thấy, tội phạm nói chung bao gồm các dấu hiệu sau: Hành vi nguy hiểm cho xã hội; Được quy định trong Bộ luật hình sự; Do người có đủ điều kiện chủ thể thực hiện; Có lỗi cố ý hoặc vô ý; Xâm phạm những lĩnh vực khác … Như vậy, nếu một hành vi không thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu trên thì không được xem là tội phạm. Từ khái niệm pháp lý về tội phạm và nhận thức chung về mại dâm và nạn mại dâm nêu trên, chúng ta có thể hiểu một cách khái quát về các tội về mại dâm như sau: Các tội về mại dâm là những hành vi về mại dâm, có tính nguy hiểm cho 9 xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý, xâm phạm đến các khách thể được luật hình sự bảo vệ.
Theo đó, các hành vi là tội phạm về mại dâm được quy định cụ thể tại các Điều 254, 255 và 256 Bộ luật hình sự năm 1999, được sửa đổi, bổ sung năm 2009 (từ ngày 01/01/2018, quy định tại các Điều 327, 328 và 329 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017). Đó là các tội phạm cụ thể sau: tội Chứa mại dâm, tội Môi giới mại dâm và tội Mua dâm người dưới 18 tuổi. “THTP là hiện tượng xã hội tiêu cực mang thuộc tính xã hội, thường xuyên thay đổi, giai cấp, pháp luật hình sự và được phản ánh bằng toàn bộ tình hình, cơ cấu, diễn biến của tổng thể các loại hoặc một loại tội phạm đã xảy ra trong một khoảng thời gian nhất định và trong một phạm vi nhất định”[40, tr. Đây chính là khái niệm được áp dụng phổ biến khi nghiên cứu về tội phạm học biến ở Việt Nam, theo nhận định của GS.
Võ Khánh Vinh. Từ khái niệm về THTP như trên, chúng ta có thể đưa ra khái niệm tình hình các tội về mại dâm như sau: Tình hình các tội về mại dâm là hiện tượng xã hội tiêu cực mang thuộc tính xã hội, thường xuyên thay đổi, giai cấp, pháp luật hình sự và được phản ánh bằng toàn bộ tình hình, cơ cấu, diễn biến của tổng thể các tội phạm Chứa mại dâm, Môi giới mại dâm và Mua dâm người dưới 18 tuổi đă xảy ra trong một khoảng thời gian nhất định và trong một phạm vi nhất định. Khái niệm trên đây về tình hình các tội về mại dâm là cơ sở cho việc nhận thức đúng đắn hơn về khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về mại dâm dựa trên mối quan hệ nhân – quả của chúng. Trong mối quan hệ đó, nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về mại dâm đóng vai trò là “nhân”, còn tình hình các tội về mại dâm giữ vai trò là “quả”.
Tóm lại, nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về mại dâm là những hiện tượng, quá trình xã hội tiêu cực mà trong sự tương tác lẫn nhau ở hai cấp độ làm phát sinh tình hình của các tội phạm Chứa mại dâm, Môi giới mại dâm 10 và Mua dâm người dưới 18 tuổi đă xảy ra trong đơn vị không gian và đơn vị thời gian xác định. Việc làm rõ khái niệm trên đây giúp chúng ta nhận thức được ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội phạm về mại dâm. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về mại dâm Trên cơ sở nghiên cứu lý luận này, vận dụng vào tình hình thực tiễn ở địa phương để đưa ra các biện pháp phòng ngừa các tội về mại dâm, trong đó chủ yếu là tìm ra những nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tình hình các tội về mại dâm để có các giải pháp tương ứng, thích hợp đạt kết cảo cao nhất. Vì vậy, phòng ngừa các tội về mại dâm không thể tách rời việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về mại dâm và phòng ngừa các tội về mại dâm chỉ đạt hiệu quả khi nó sử dụng những thành tựu nghiên cứu về nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội về mại dâm.