lời mở đầu của Mai Quốc Liên, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Quốc học cho thấy giá trị Nguyễn An Ninh để lại cho hậu thế: “Chúng tôi xin đề 15 nghị tất cả những ai, tất cả những cơ quan có dính đến lịch sử, văn hoá, giáo dục, hành chính,… Hãy cố gắng đọc ông - dù chỉ một lần thôi cũng được - rồi cùng nhau suy nghĩ nên làm gì để phát huy cái di sản tinh thần vĩ đại của ông” [42, tr. Những chuyên khảo trên là nguồn tư liệu quý giá sẽ là những trích dẫn quan trọng giúp chúng tôi hoàn hiện đề tài này. Ngày 15/9/2015, tròn 115 năm ngày sinh nhà yêu nước, nhà văn hoá vĩ đại Nguyễn An Ninh, Trung tâm nghiên cứu Quốc học và tạp chí Hồn Việt đã tổ chức hội thảo lần thứ 4 về Nguyễn An Ninh. Cuộc hội thảo ghi nhận sự góp mặt của nhiều nhà nghiên cứu và đại diện của gia đình Nguyễn An Ninh.
Với 11 bản tham luận, các giáo sư, nhà văn, nhà nghiên cứu đã trình bày tại hội thảo đều khẳng định vị trí quan trọng của Nguyễn An Ninh trong cách mạng, trong văn hoá Việt Nam. Nội dung hội thảo và nhiều bài viết được đăng liên tiếp trong nhiều tập trên tạp chí Hồn Việt [51, tr. Bên cạnh đó, nhiều bài viết, hồi ký của các nhà cách mạng cùng hoạt động với Nguyễn An Ninh cũng ca ngợi những đóng góp, công lao của Nguyễn An Ninh đối với lịch sử dân tộc. Cuốn hồi ký Thương về Nguyễn An Ninh [45] của Huỳnh Văn Một; Ngồi tù Khám Lớn [33] của Phan Văn Hùm; Tôi biết gì về cuộc đời Nguyễn An Ninh của Nguyễn Văn Trân do Đài Tiếng nói Long An thu thanh tháng 11/1975.
Các tài liệu hiện đang được lưu giữ lại tại nhà tưởng niệm Nguyễn An Ninh. Những tư liệu chân xác được cung cấp bởi những nhà hoạt động cách mạng cùng Nguyễn An Ninh sẽ giúp chúng tôi kiểm chứng lại thông tin của các bài viết về hoạt động yêu nước và cách mạng của Nguyễn An Ninh trước khi trích dẫn vào luận án. Trong các chuyên khảo về trí thức Việt Nam đối với lịch sử dân tộc, Nguyễn An Ninh thường được nhắc đến trong vai trò đi đầu, lãnh tụ tinh thần của nhân dân Nam Bộ trong những năm 20, 30 của thế kỉ XX, như: công trình Góp phần tìm hiểu một số nhân vật lịch sử Việt Nam [81] của Chương Thâu; cuốn Trí thức Việt Nam trong tiến trình giải phóng dân tộc nửa đầu thế kỷ XX (1900 - 1945) [79] của tác giả Nguyễn Đình Thống chủ biên; cuốn Trí thức Việt Nam trong tiến trình lịch sử dân tộc [37] của tác giả Nguyễn Văn Khánh,. Đi từ lý luận đến thực tiễn về vấn đề trí thức trong tiến trình giải phóng dân tộc, trong chương V cuốn Trí thức Việt Nam trong tiến trình giải phóng dân tộc nửa đầu thế kỷ XX (1900 - 1945), Nguyễn Đình Thống và nhóm tác giả đã dành hẳn mục 5.6 để viết về Nguyễn An Ninh (Nguyễn An Ninh, ngọn cờ tập hợp thanh niên trí thức ở 16 Nam Bộ).
Nguyễn An Ninh được đánh giá cao trong phong trào yêu nước ở Nam Kỳ thông qua các hoạt động diễn thuyết, xuất bản sách báo, tuyên truyên tư tưởng tiến bộ [37, tr. Nhìn chung các tác giả đều có chung nhận xét về những đóng góp của Nguyễn An Ninh qua các hoạt động diễn thuyết, xuất bản sách báo tố cáo tội ác của thực dân Pháp, tuyên truyền chủ nghĩa cộng sản, vận động và tập hợp quần chúng đấu tranh, kêu gọi thanh niên, trí thức và mọi người dân phải dốc hết tâm trí vào mục tiêu giải phóng giống nòi, đưa dân tộc thoát khỏi vòng nô lệ. Nguyễn An Ninh còn được ghi nhận là gương mặt trí thức tiêu biểu, nhà văn hóa - tư tưởng tiến bộ trong những năm 20 của thế kỷ XX. Nghiên cứu những đóng góp của Nguyễn An Ninh trong lĩnh vực tư tưởng, văn hoá, tôn giáo có cuốn Nguyễn An Ninh nhà tư tưởng tiêu biểu đầu thế kỷ XX ở Nam Bộ [85] của Phạm Đào Thịnh; luận văn triết học Tư tưởng Nguyễn An Ninh về Nho giáo và tôn giáo [13] của Phạm Thị Đoạt; luận văn Tư tưởng Nguyễn An Ninh về văn hóa, chính trị, tôn giáo [44] của Nguyễn Thị Mận; cùng nhiều bài viết đăng trên các báo, tạp chí: bài Nguyễn An Ninh và các vấn đề văn hoá ngôn ngữ, giáo dục [83] của Bùi Khánh Thế; bài Nguyễn An Ninh với văn hoá dân tộc [57] của Trần Viết Nghĩa; bài Nguyễn An Ninh và tôn giáo [30] của Đỗ Quang Hưng; [6], [7], [84],… Trong bối cảnh dân tộc bị áp đảo bởi văn hoá phương Tây, văn hoá truyền thống bị cưỡng bức, đồng hoá; những diễn biến căng thẳng chưa thể ngã ngũ trong nhân dân, đặc biệt là tầng lớp trí thức về việc tiếp nhận văn hoá phương Tây, giữ gìn nguyên bản văn hoá truyền thống hay cách tân đã được Nguyễn An Ninh hoá giải bởi quan điểm “Văn hoá là tâm hồn của dân tộc”.
Đây là cách đánh giá của Trần Viết Nghĩa về những đóng góp của Nguyễn An Ninh đối với sự bảo tồn và phát triển văn hoá của dân tộc. Những bài học được Trần Viết Nghĩa rút ra từ những giá trị tư tưởng, văn hoá của Nguyễn An Ninh cho xã hội đương thời và hiện nay sẽ được chúng tôi kế thừa trong nghiên cứu ở chương 4 của luận án. Bên cạnh đó, trong các bộ lịch sử Đảng bộ như: Lịch sử Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh 1930 - 1975 [2], Lịch sử Đảng bộ tỉnh Vĩnh Long 1930 - 2010 [3],… các cuốn lịch sử Việt Nam thời kỳ cận đại: Việt Nam cận đại, những sử liệu mới, tập 2 [68], Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX [36], Đại cương lịch sử Việt Nam, tập 2 [38], Lịch sử Việt Nam, tập 8 [86],… cũng có thể tìm thấy ít nhiều tư liệu liên quan đến Nguyễn An Ninh. Phần lớn các nội dung được đề cập trong các cuốn sách trên đều xem vai trò của Nguyễn An Ninh trên danh nghĩa một trí thức Tây học đóng góp cho phong 17 trào đấu tranh chống thực dân Pháp giải phóng dân tộc.
Công trình Lịch sử Việt Nam, tập 8 của tác giả Tạ Thị Thuý do Nxb KHXH xuất bản đã dành 5 trang để viết về Nguyễn An Ninh (từ trang 447-451). Tác giả ghi nhận vai trò và sức ảnh hưởng mạnh mẽ của Nguyễn An Ninh trong các hoạt động báo chí, viết sách, lập hội đối với giới tư sản, tiểu tư sản trí thức và nhân dân ở Nam Kỳ: “Bằng ngòi bút sắc sảo, tác giả những bài báo trên tờ Chuông rạn đã phê phán mạnh mẽ những luận điểm do chính quyền thực dân đưa ra trên các báo chí công khai hồi bấy giờ. Giống nòi đã từng vang lên trong tâm hồn người Việt, nay được khơi dậy nhiều lần dưới ngòi bút của Nguyễn An Ninh, đó là niềm kiêu hãnh dân tộc và là cái tát đối với thực dân quen thói khinh miệt dân “bản xứ” là “giống nòi dơ dáy” (sale race annamite)” [86, tr. Trong cuốn Đại cương lịch sử Việt Nam, tập 2 do Đinh Xuân Lâm chủ biên đã xem tờ báo Chuông rạn (La cloche fêlée) được Nguyễn An Ninh xuất bản là mốc đánh dấu bước mở đầu cho phong trào đấu tranh đòi dân sinh dân chủ ở Nam Kỳ nhưng năm 20 của thế kỷ XX [38, tr.
Tuy nhiên, với tính chất là các công trình thông sử (viết tổng quát nhiều lĩnh vực, nhiều sự kiện…) nên việc đề cập đến vai trò, hoạt động của Nguyễn An Ninh trong các công trình này chỉ dừng lại ở mức độ khái lược. Trên đây là những công trình nghiên cứu trong nước liên quan trực tiếp đến đề tài luận án. Trên cơ sở kế thừa nguồn tư liệu, cách tiếp cận nhân vật lịch sử cùng một số đánh giá, nhận định của các nhà nghiên cứu, chúng tôi sẽ có sự so sánh đối chiếu với những tư liệu khác để thực hiện đề tài một cách hoàn thiện hất. Một số công trình nước ngoài nghiên cứu về Nguyễn An Ninh Cho đến nay, việc tiếp cận của tác giả luận án đối với các công trình nghiên cứu chuyên sâu về Nguyễn An Ninh xuất bản ở nước ngoài (hoặc được dịch và xuất bản trong nước) còn tương đối ít ỏi vì nhiều lý do (cả khách quan lẫn chủ quan).
Tuy nhiên, vẫn có các công trình sau: Công trình Vietnamese Anticolonialism 1885 - 1925 (Việt Nam chống thực dân 1885 - 1925) [92] của tác giả David G. Cuốn sách tập trung nghiên cứu các hoạt động chống Pháp của một số nhà yêu nước tiêu biểu trong các phong trào Cần Vương, Đông Du và Đông Kinh Nghĩa Thục như: Phan Đình Phùng, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Trần Chánh Chiếu, Nguyễn An Khương, Trần Huy Liệu, Phan Văn Trường, Nguyễn An Ninh,. Từ đó tác giả chỉ ra những mối liên hệ và ảnh hưởng giữa các trí thức trong phong trào yêu nước và cách mạng chống thực dân Pháp xâm lược từ cuối 18 thế kỷ XIX đến giữa những năm 20 của thế kỷ XX. Tuy nội dung công trình chủ yếu tập trung nghiên cứu về phong trào Đông Du và Đông Kinh Nghĩa Thục, nhưng những đóng góp của tầng lớp trí thức tân học cũng được nhắc đến với những sắc thái mới.
Trong chương 10 (Changing the Guard - Chuyển hướng đấu tranh), sau khi đề cập đến tình hình chính trị của đất nước Việt Nam, tác giả đã trình bày khá súc tích và đánh giá một cách khách quan hoạt động yêu nước và cách mạng của trí thức tân học Việt Nam Nam trong thập niên 20 của thế kỷ XX, trong đó, vai trò của Nguyễn An Ninh ở Sài Gòn được ghi lại một cách sống động [92, tr. Với những hoạt động tiêu biểu như: xuất bản tờ LCF, tuyên truyền những tư tưởng tiến bộ của Mông-te-xki- ơ, Rút-xô, chủ nghĩa Mác cùng với tư tưởng chống Pháp, Nguyễn An Ninh được xem là một trong số những thanh niên trẻ tuổi tiêu biểu có tư tưởng tiến bộ [92, tr. Do phạm vi nghiên cứu của công trình chỉ giới hạn trong giai đoạn từ 1858 - 1925 nên công trình chỉ mới đề cập đến những bước đầu hoạt động của Nguyễn An Ninh trước năm 1925. Tuy vậy, những nhận định khoa học từ nguồn tư liệu tin cậy đã giúp chúng tôi có thêm nhiều thông tin bổ ích về bối cảnh lịch sử, hành trang của Nguyễn An Ninh trước khi làm cách mạng để bổ sung vào chương 2 của luận án, làm cơ sở nghiên cứu trong các giai đoạn sau.
Vẫn tiếp tục về đề tài trí thức Việt Nam, năm 1984, David G.