Thực trạng và một số yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ điều trị arv của bệnh nhân hivaids tại phòng khám ngoại trú bệnh viện bệnh nhiệt đới trung ương năm 2019

Bài viết phân tích thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ điều trị ARV của bệnh nhân HIV/AIDS tại bệnh viện Nhiệt đới Trung ương năm 2019.

• Tác giả: Nguyễn Kim Nam
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đỗ Duy Cường
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Quản Lý Bệnh Viện
• Đề tài: Thực Trạng Và Một Số Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Sự Tuân Thủ Điều Trị ARV Của Người Bệnh HIV/AIDS Tại Phòng Khám Ngoại Trú Bệnh Viện Bệnh Nhiệt Đới Trung Ương
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Các khái niệm về HIV/AIDS và tuân thủ điều trị ARV
• 1.2. Thực trạng tuân thủ điều trị ARV và các yếu tố ảnh hưởng
• 1.3. Giới thiệu về địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp chọn mẫu
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6. Đánh giá tuân thủ điều trị ARV
• 2.7. Biến số chính của nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.9. Vấn đề đạo đức của nghiên cứu
• 2.10. Sai số và biện pháp khắc phục sai số
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng tuân thủ điều trị ARV của người bệnh nhiễm HIV/AIDS
• 3.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị ARV
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Tuân Thủ Điều Trị ARV HIV AIDS

Nghiên cứu về tuân thủ ARV đóng vai trò quan trọng trong bối cảnh điều trị HIV/AIDS hiện nay. Việc điều trị ARV hiệu quả giúp người bệnh phục hồi chức năng miễn dịch, giảm nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng cơ hội, cải thiện chất lượng cuộc sống và kéo dài tuổi thọ. Điều trị này là một quá trình liên tục, kéo dài suốt đời và đòi hỏi sự tuân thủ điều trị tuyệt đối, tối thiểu đạt 95%. Tuy nhiên, việc duy trì sự tuân thủ ARV này là một thách thức lớn đối với cả người bệnh và nhân viên y tế. Đặc biệt, với sự thay đổi trong chính sách hỗ trợ thuốc ARV, việc người bệnh chuyển sang điều trị thông qua bảo hiểm y tế, cùng với sự kỳ thị vẫn còn tồn tại trong xã hội, làm cho vấn đề này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Tuân Thủ Điều Trị ARV

Tuân thủ điều trị ARV không chỉ đơn thuần là việc uống thuốc đúng giờ, đúng liều mà còn là yếu tố then chốt quyết định hiệu quả điều trị ARV. Theo nghiên cứu, việc tuân thủ tốt giúp ức chế sự phát triển của virus HIV, giảm nguy cơ kháng thuốc và cải thiện chất lượng cuộc sống người bệnh HIV. Ngược lại, việc không tuân thủ có thể dẫn đến thất bại điều trị và gia tăng nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng. Do đó, việc nghiên cứu và đánh giá thực trạng tuân thủ ARV là vô cùng quan trọng.

1.2. Bối Cảnh Điều Trị ARV Tại Việt Nam Hiện Nay

Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong công tác phòng chống HIV/AIDS, trong đó có việc mở rộng điều trị ARV cho người bệnh. Tuy nhiên, việc duy trì sự tuân thủ ARV vẫn là một thách thức lớn. Sự thay đổi về chính sách hỗ trợ thuốc, sự kỳ thị của xã hội và các yếu tố tâm lý, kinh tế xã hội khác đều ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị ARV. Cần có những nghiên cứu sâu sắc để hiểu rõ hơn về các yếu tố này và đưa ra các giải pháp phù hợp.

II. Thách Thức Trong Tuân Thủ Điều Trị ARV Tổng Quan Vấn Đề

Việc đảm bảo tuân thủ điều trị ARV cho người bệnh HIV/AIDS không phải là một nhiệm vụ dễ dàng. Có nhiều yếu tố khách quan và chủ quan có thể ảnh hưởng đến khả năng tuân thủ ARV của người bệnh. Trong số đó, các yếu tố liên quan đến tâm lý người bệnh HIV, tác dụng phụ của thuốc, khó khăn về kinh tế và sự kỳ thị của xã hội là những thách thức lớn nhất. Cần có những nghiên cứu chi tiết để xác định rõ các yếu tố này và tìm ra các biện pháp can thiệp hiệu quả.

2.1. Các Yếu Tố Tâm Lý Ảnh Hưởng Đến Tuân Thủ ARV

Chẩn đoán nhiễm HIV có thể gây ra những cú sốc tâm lý lớn cho người bệnh. Họ có thể cảm thấy lo lắng, sợ hãi, mặc cảm và thậm chí là trầm cảm. Những yếu tố này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tuân thủ ARV. Theo tài liệu gốc, sự kỳ thị và phân biệt đối xử cũng là một trong những rào cản lớn khiến người bệnh ngại chia sẻ tình trạng bệnh của mình và khó tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ điều trị.

2.2. Tác Dụng Phụ Của Thuốc ARV Và Ảnh Hưởng

Thuốc ARV có thể gây ra nhiều tác dụng phụ khác nhau, từ nhẹ như buồn nôn, tiêu chảy đến nghiêm trọng hơn như tổn thương gan, thận. Những tác dụng phụ này có thể khiến người bệnh cảm thấy khó chịu và muốn bỏ điều trị. Việc quản lý và giảm thiểu tác dụng phụ của thuốc là rất quan trọng để cải thiện tuân thủ ARV. Nhân viên y tế cần cung cấp thông tin đầy đủ về tác dụng phụ và các biện pháp đối phó cho người bệnh.

2.3. Gánh Nặng Kinh Tế Trong Quá Trình Điều Trị ARV

Mặc dù thuốc ARV được cung cấp miễn phí thông qua các chương trình hỗ trợ, nhưng người bệnh vẫn phải đối mặt với nhiều chi phí liên quan đến khám chữa bệnh, xét nghiệm và đi lại. Đối với những người có hoàn cảnh khó khăn, đây là một gánh nặng lớn và có thể ảnh hưởng đến khả năng tuân thủ ARV. Cần có các chính sách hỗ trợ tài chính phù hợp để giúp người bệnh vượt qua khó khăn.

III. Phương Pháp Đánh Giá Sự Tuân Thủ Điều Trị ARV Hướng Dẫn Chi Tiết

Việc đánh giá tuân thủ điều trị ARV là một bước quan trọng để đảm bảo hiệu quả điều trị. Có nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá tuân thủ ARV, mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng. Các phương pháp phổ biến bao gồm đếm số lượng thuốc còn lại, phỏng vấn người bệnh, sử dụng hộp thuốc điện tử và phân tích kết quả xét nghiệm. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp phụ thuộc vào điều kiện và nguồn lực của cơ sở y tế.

3.1. Phương Pháp Đếm Số Lượng Thuốc Còn Lại

Đây là phương pháp đơn giản và dễ thực hiện. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ đánh giá được việc người bệnh có uống đủ thuốc hay không, chứ không đánh giá được cách sử dụng thuốc của người bệnh. Theo tài liệu gốc, phương pháp này có thể không chính xác nếu người bệnh quên không mang thuốc khi tái khám hoặc không trung thực về số lượng thuốc đã sử dụng.

3.2. Phương Pháp Phỏng Vấn Người Bệnh Về Lịch Sử Dùng Thuốc

Phương pháp này cho phép nhân viên y tế khai thác thông tin chi tiết về lịch sử dùng thuốc của người bệnh, bao gồm thời gian uống thuốc, liều lượng và các yếu tố ảnh hưởng đến việc tuân thủ. Tuy nhiên, phương pháp này phụ thuộc nhiều vào trí nhớ và sự trung thực của người bệnh. Một số bộ câu hỏi phỏng vấn được sử dụng phổ biến như VAS (Visual Analog Scale) và CASE (Case Adherence Index Questionnaire).

3.3. Sử Dụng Hộp Thuốc Điện Tử Để Theo Dõi Uống Thuốc

Hộp thuốc điện tử có gắn hệ thống theo dõi và ghi chép lại số lượt mở nắp hộp thuốc của người bệnh. Phương pháp này cung cấp thông tin khách quan về việc người bệnh có uống thuốc đúng giờ hay không. Tuy nhiên, chi phí của hộp thuốc điện tử khá cao và kết quả có thể không chính xác nếu người bệnh mở nắp hộp nhưng không uống thuốc.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tuân Thủ ARV Tại BV Bệnh Nhiệt Đới TW

Nghiên cứu tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương cho thấy tỷ lệ tuân thủ điều trị ARV của người bệnh đạt 75,2%. Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ ARV bao gồm giới tính, sử dụng ma túy, sử dụng rượu bia, tham gia tập huấn và nhận được thông tin tư vấn từ nhân viên y tế. Kết quả nghiên cứu này cung cấp những thông tin quan trọng để xây dựng các chương trình can thiệp phù hợp nhằm cải thiện tuân thủ ARV cho người bệnh.

4.1. Tỷ Lệ Tuân Thủ ARV Theo Giới Tính

Nghiên cứu cho thấy nam giới có tỷ lệ tuân thủ ARV thấp hơn so với nữ giới (OR=0,52). Điều này có thể là do nam giới có xu hướng ít quan tâm đến sức khỏe hơn và ít tìm kiếm sự hỗ trợ từ nhân viên y tế.

4.2. Ảnh Hưởng Của Sử Dụng Chất Kích Thích Đến Tuân Thủ

Người bệnh không sử dụng ma túy có tỷ lệ tuân thủ ARV cao gấp 1,9 lần so với người bệnh có sử dụng ma túy. Tương tự, người bệnh không sử dụng rượu bia có tỷ lệ tuân thủ ARV cao hơn nhiều so với người bệnh có sử dụng rượu bia (OR=0,25). Điều này cho thấy việc sử dụng chất kích thích có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tuân thủ ARV.

4.3. Vai Trò Của Tập Huấn Và Tư Vấn Y Tế

Người bệnh tham gia tập huấn có tỷ lệ tuân thủ ARV cao hơn gấp 2,34 lần so với người bệnh không tham gia tập huấn. Người bệnh thường xuyên nhận được thông tin tư vấn từ nhân viên y tế có tỷ lệ tuân thủ ARV cao gấp 2,64 lần. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của việc cung cấp thông tin và hỗ trợ tâm lý cho người bệnh.

V. Giải Pháp Nâng Cao Tuân Thủ ARV Đề Xuất Và Khuyến Nghị

Để nâng cao tuân thủ điều trị ARV cho người bệnh, cần có những giải pháp toàn diện và đa chiều. Các giải pháp này bao gồm tăng cường nguồn lực cho phòng khám ngoại trú, cải thiện chất lượng dịch vụ tư vấn và hỗ trợ, cung cấp thông tin đầy đủ về thuốc ARV và tác dụng phụ, và xây dựng mạng lưới hỗ trợ cộng đồng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở y tế, người bệnh và gia đình để đạt được hiệu quả cao nhất.

5.1. Tăng Cường Nhân Lực Cho Phòng Khám Ngoại Trú

Phòng khám ngoại trú cần có đủ nhân viên y tế được đào tạo về lĩnh vực HIV/AIDS để đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh và tư vấn cho người bệnh. Tăng cường nhân lực sẽ giúp giảm tải công việc cho nhân viên y tế và cải thiện chất lượng dịch vụ.

5.2. Cải Thiện Chất Lượng Tư Vấn Và Hỗ Trợ Tâm Lý

Nhân viên y tế cần được đào tạo về kỹ năng tư vấn và hỗ trợ tâm lý để giúp người bệnh vượt qua những khó khăn trong quá trình điều trị. Tư vấn cần được cá nhân hóa để đáp ứng nhu cầu riêng của từng người bệnh. Cần xây dựng môi trường thân thiện và cởi mở để người bệnh cảm thấy thoải mái chia sẻ những lo lắng và khó khăn của mình.

5.3. Xây Dựng Mạng Lưới Hỗ Trợ Cộng Đồng

Mạng lưới hỗ trợ cộng đồng có thể cung cấp cho người bệnh những thông tin, kiến thức và kinh nghiệm hữu ích từ những người cùng cảnh ngộ. Mạng lưới này có thể giúp người bệnh cảm thấy được đồng cảm, chia sẻ và có thêm động lực để tuân thủ điều trị. Cần khuyến khích người bệnh tham gia các nhóm hỗ trợ cộng đồng và các hoạt động xã hội.

VI. Kết Luận Về Nghiên Cứu Tuân Thủ ARV Hướng Phát Triển

Nghiên cứu về tuân thủ điều trị ARV tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương đã cung cấp những thông tin quan trọng về thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ ARV của người bệnh HIV/AIDS. Kết quả nghiên cứu này là cơ sở để xây dựng các chương trình can thiệp phù hợp nhằm cải thiện tuân thủ ARV và nâng cao hiệu quả điều trị cho người bệnh HIV. Cần có những nghiên cứu tiếp theo để đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp và tìm ra những giải pháp mới để giúp người bệnh HIV sống khỏe mạnh và hạnh phúc.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Chính Về Tuân Thủ

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tuân thủ ARV đạt 75,2%. Các yếu tố ảnh hưởng bao gồm giới tính, sử dụng chất kích thích, tham gia tập huấn và nhận được tư vấn y tế. Cần có những giải pháp can thiệp toàn diện và đa chiều để nâng cao tuân thủ ARV.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về ARV Và HIV AIDS

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp, tìm hiểu sâu hơn về các yếu tố tâm lý và xã hội ảnh hưởng đến tuân thủ ARV, và phát triển các công cụ hỗ trợ tuân thủ ARV hiệu quả hơn. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, nhân viên y tế và cộng đồng để đạt được những thành tựu mới trong công tác phòng chống HIV/AIDS.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

HIV/AIDS vẫn là một trong những đại dịch toàn cầu với khoảng 35 triệu người nhiễm và 1,5 triệu người tử vong do AIDS tính đến năm 2016 theo Tổ chức Y tế Thế giới. Tại Việt Nam, đến cuối năm 2017, ước tính có khoảng 210.000 người nhiễm HIV/AIDS còn sống. Điều trị bằng thuốc kháng Retrovirus (ARV) là phương pháp hiệu quả nhất giúp người bệnh phục hồi miễn dịch, giảm nguy cơ nhiễm trùng cơ hội, cải thiện chất lượng cuộc sống và kéo dài tuổi thọ. Tuy nhiên, việc tuân thủ điều trị ARV đạt ít nhất 95% là thách thức lớn, đặc biệt khi các dự án hỗ trợ thuốc ARV đã ngừng, người bệnh phải chuyển sang điều trị qua bảo hiểm y tế và vẫn chịu ảnh hưởng của kỳ thị xã hội.

Nghiên cứu được thực hiện tại Phòng khám ngoại trú Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, nơi quản lý khoảng 2300 người bệnh HIV/AIDS, trong đó 57% có hộ khẩu ngoài Hà Nội và 15% điều trị phác đồ bậc 2. Mục tiêu nghiên cứu là mô tả thực trạng tuân thủ điều trị ARV và phân tích các yếu tố ảnh hưởng từ phía cơ sở y tế đến sự tuân thủ của người bệnh trong năm 2019. Nghiên cứu sử dụng phương pháp mô tả cắt ngang kết hợp định lượng và định tính với cỡ mẫu 330 người bệnh và phỏng vấn sâu 16 nhân viên y tế và người bệnh.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả điều trị ARV, góp phần hoàn thiện các chính sách y tế và nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc người bệnh HIV/AIDS, đồng thời hỗ trợ đạt mục tiêu 90-90-90 của chương trình phòng chống HIV/AIDS đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên mô hình sinh thái các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi sức khỏe và mô hình hệ thống y tế của WHO. Khung lý thuyết tập trung vào ba nhóm yếu tố chính:

• Yếu tố cá nhân: đặc điểm nhân khẩu học (tuổi, giới, học vấn), kiến thức về điều trị ARV, hành vi nguy cơ (sử dụng rượu bia, ma túy), tâm lý và kỳ thị xã hội.
• Yếu tố gia đình và xã hội: sự hỗ trợ từ người thân, bạn bè, nhóm đồng đẳng, các giải pháp nhắc nhở uống thuốc.
• Yếu tố từ cơ sở y tế: chất lượng dịch vụ, số lượng và trình độ nhân viên y tế, quy trình khám chữa bệnh, cung cấp thuốc, tư vấn và giám sát tuân thủ điều trị.

Ba khái niệm chính được sử dụng là: tuân thủ điều trị ARV (đảm bảo 3 đúng: đúng thuốc, đúng liều, đúng giờ), sự hỗ trợ điều trị, và tác động của dịch vụ y tế đến hành vi tuân thủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang kết hợp định lượng và định tính. Cỡ mẫu định lượng là 330 người bệnh HIV/AIDS đang điều trị ARV tại Phòng khám ngoại trú Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, được chọn theo phương pháp thuận tiện. Cỡ mẫu định tính gồm 16 người: 6 nhân viên y tế và 10 người bệnh được chọn chủ đích để phỏng vấn sâu.

Dữ liệu định lượng được thu thập qua phiếu điều tra tự điền, bao gồm thông tin nhân khẩu học, kiến thức, hành vi, quá trình điều trị và mức độ tuân thủ điều trị ARV. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ hồ sơ bệnh án và sổ sách quản lý điều trị. Dữ liệu định tính thu thập qua phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm với nhân viên y tế và người bệnh, tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị từ phía cơ sở y tế.

Phân tích dữ liệu định lượng sử dụng phần mềm SPSS với các phương pháp thống kê mô tả, kiểm định khi bình phương và tính tỷ suất chênh (OR). Dữ liệu định tính được phân tích theo chủ đề dựa trên khung lý thuyết.

Quá trình nghiên cứu diễn ra từ tháng 1 đến tháng 9 năm 2019, tuân thủ các quy định đạo đức nghiên cứu y sinh học, được Hội đồng đạo đức Trường Đại học Y tế Công cộng phê duyệt.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng tuân thủ điều trị ARV: Tỷ lệ người bệnh tuân thủ điều trị ARV đạt ít nhất 95% trong tháng qua là 75,2%. Cụ thể, 94,2% không quên hoặc bỏ thuốc lần nào, 97,9% không uống sai liều, nhưng chỉ 72,1% uống thuốc đúng giờ. Tỷ lệ uống sai giờ từ 2 lần trở lên chiếm 24,6%.

2. Yếu tố nhân khẩu học ảnh hưởng đến tuân thủ: Nam giới có tỷ lệ tuân thủ thấp hơn nữ giới, với OR = 0,52 (p=0,02). Người bệnh trên 30 tuổi có xu hướng tuân thủ cao hơn nhóm dưới 30 tuổi (OR=1,53) nhưng không có ý nghĩa thống kê. Các yếu tố học vấn, tôn giáo, tình trạng hôn nhân và nghề nghiệp không ảnh hưởng đáng kể.

3. Ảnh hưởng của hành vi sử dụng rượu bia và ma túy: Người bệnh không sử dụng ma túy có khả năng tuân thủ cao gấp 1,9 lần so với người sử dụng. Người sử dụng rượu bia có tỷ lệ tuân thủ chỉ bằng 0,25 lần so với người không sử dụng.

4. Tác động của dịch vụ y tế và hỗ trợ: Người bệnh tham gia tập huấn tuân thủ điều trị có tỷ lệ tuân thủ cao gấp 2,34 lần. Người bệnh thường xuyên nhận được tư vấn từ nhân viên y tế tuân thủ cao gấp 2,64 lần. Tuy nhiên, 10,3% người bệnh chưa được tư vấn trước khi điều trị, và chỉ 14,2% tham gia từ 3 buổi tư vấn trở lên.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ tuân thủ điều trị ARV đạt 75,2% tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương tương đồng với các nghiên cứu trong khu vực Châu Á, như Myanmar (84%) và Thổ Nhĩ Kỳ (85%). Tuy nhiên, tỷ lệ uống thuốc đúng giờ còn thấp (72,1%) cho thấy cần tăng cường các biện pháp nhắc nhở và hỗ trợ người bệnh.

Giới tính ảnh hưởng rõ rệt đến tuân thủ, với nữ giới tuân thủ tốt hơn, có thể do nữ giới thường nhận được sự hỗ trợ từ gia đình nhiều hơn. Hành vi sử dụng rượu bia và ma túy là những yếu tố nguy cơ làm giảm tuân thủ, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế và trong nước.

Dịch vụ y tế đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao tuân thủ, đặc biệt là qua các buổi tập huấn và tư vấn thường xuyên. Tuy nhiên, việc chưa đồng đều trong cung cấp dịch vụ tư vấn và hỗ trợ cho thấy cần cải thiện chất lượng và số lượng nhân lực y tế, cũng như tổ chức các chương trình tập huấn hiệu quả hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ tuân thủ theo từng tiêu chí (quên thuốc, sai liều, sai giờ) và bảng phân tích các yếu tố ảnh hưởng với OR và p-value để minh họa rõ ràng mối liên hệ giữa các biến số.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nhân lực chuyên môn tại phòng khám: Tuyển dụng và đào tạo thêm cán bộ y tế chuyên sâu về HIV/AIDS, đặc biệt là nhân viên tư vấn và quản lý điều trị, nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ và hỗ trợ người bệnh. Thời gian thực hiện: trong vòng 12 tháng.

2. Phát triển các chương trình tập huấn và tư vấn liên tục: Tổ chức các buổi tập huấn định kỳ cho người bệnh về kiến thức và kỹ năng tuân thủ điều trị ARV, đồng thời tăng cường tư vấn cá nhân hóa trong quá trình khám chữa bệnh. Mục tiêu tăng tỷ lệ người bệnh tham gia từ 14,2% lên trên 50% trong 6 tháng.

3. Áp dụng các giải pháp nhắc nhở uống thuốc hiệu quả: Khuyến khích sử dụng công nghệ như nhắc nhở qua điện thoại, ứng dụng di động hoặc hộp thuốc điện tử để giảm tình trạng quên uống thuốc, đặc biệt với nhóm người bệnh có công việc bận rộn. Thời gian triển khai: 6 tháng.

4. Hỗ trợ điều trị các hành vi nguy cơ và sức khỏe tâm thần: Xây dựng các chương trình can thiệp giảm sử dụng rượu bia, ma túy và hỗ trợ tâm lý cho người bệnh, nhằm nâng cao khả năng tuân thủ điều trị. Chủ thể thực hiện là phòng khám phối hợp với các tổ chức cộng đồng trong vòng 12 tháng.

5. Tăng cường truyền thông và giảm kỳ thị xã hội: Phối hợp với các cơ quan truyền thông và cộng đồng để nâng cao nhận thức xã hội về HIV/AIDS, giảm kỳ thị và tạo môi trường hỗ trợ người bệnh tuân thủ điều trị. Kế hoạch thực hiện trong 18 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhân viên y tế và quản lý bệnh viện: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tiễn về các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị ARV, giúp cải thiện quy trình quản lý và chăm sóc người bệnh HIV/AIDS.

2. Chuyên gia và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực HIV/AIDS: Tài liệu tham khảo quan trọng để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về tuân thủ điều trị và các can thiệp nâng cao hiệu quả điều trị ARV.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng hỗ trợ người nhiễm HIV: Giúp xây dựng các chương trình hỗ trợ phù hợp, tập trung vào các yếu tố xã hội và hành vi ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị.

4. Người bệnh HIV/AIDS và gia đình: Cung cấp kiến thức về tầm quan trọng của tuân thủ điều trị, các yếu tố ảnh hưởng và cách thức nhận hỗ trợ hiệu quả trong quá trình điều trị.

Câu hỏi thường gặp

1. Tuân thủ điều trị ARV là gì và tại sao phải đạt ít nhất 95%?
   Tuân thủ điều trị ARV là việc người bệnh uống thuốc đúng loại, đúng liều và đúng giờ. Đạt ít nhất 95% giúp ngăn chặn virus HIV phát triển, tránh kháng thuốc và thất bại điều trị. Ví dụ, quên thuốc quá 1 lần/tháng có thể làm giảm hiệu quả điều trị.

2. Yếu tố nào ảnh hưởng nhiều nhất đến việc tuân thủ điều trị ARV?
   Giới tính, hành vi sử dụng rượu bia, ma túy và sự hỗ trợ từ nhân viên y tế là những yếu tố quan trọng. Nghiên cứu cho thấy nữ giới và người không sử dụng ma túy có tỷ lệ tuân thủ cao hơn đáng kể.

3. Làm thế nào để cải thiện việc tuân thủ điều trị ARV cho người bệnh?
   Tăng cường tư vấn, tập huấn, sử dụng các công cụ nhắc nhở uống thuốc như điện thoại hoặc hộp thuốc điện tử, đồng thời hỗ trợ tâm lý và giảm các hành vi nguy cơ là các giải pháp hiệu quả.

4. Tại sao người bệnh lại uống thuốc sai giờ dù biết tầm quan trọng của việc tuân thủ?
   Nguyên nhân chính là do công việc bận rộn, quên mang thuốc hoặc mệt mỏi. Ví dụ, người làm nghề lái xe đường dài thường quên mang thuốc hoặc uống sai giờ do lịch trình không cố định.

5. Vai trò của nhân viên y tế trong việc nâng cao tuân thủ điều trị là gì?
   Nhân viên y tế cung cấp tư vấn, hỗ trợ tâm lý, giám sát và nhắc nhở người bệnh uống thuốc đúng cách. Mối quan hệ tốt giữa nhân viên y tế và người bệnh giúp tăng tỷ lệ tuân thủ lên gấp 2,64 lần theo nghiên cứu.

Kết luận

• Tỷ lệ tuân thủ điều trị ARV đạt ít nhất 95% tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương là 75,2%, với tỷ lệ uống thuốc đúng giờ thấp hơn so với các tiêu chí khác.
• Nam giới, người sử dụng rượu bia và ma túy có tỷ lệ tuân thủ thấp hơn đáng kể so với nhóm đối tượng còn lại.
• Sự hỗ trợ từ nhân viên y tế qua các buổi tập huấn và tư vấn có ảnh hưởng tích cực đến việc tuân thủ điều trị.
• Các giải pháp tăng cường nhân lực, nâng cao chất lượng tư vấn, áp dụng công nghệ nhắc nhở và hỗ trợ hành vi nguy cơ được đề xuất nhằm cải thiện tuân thủ điều trị.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách và chương trình chăm sóc người bệnh HIV/AIDS, góp phần đạt mục tiêu phòng chống HIV/AIDS đến năm 2020 và xa hơn.

Các cơ sở y tế và nhà quản lý cần triển khai các khuyến nghị nghiên cứu để nâng cao hiệu quả điều trị ARV, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để cập nhật các yếu tố ảnh hưởng mới và giải pháp phù hợp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ HIV/AIDS là một trong những bệnh truyền nhiễm đƣợc Tổ chức Y tế thế giới xem nhƣ là một đại dịch. Theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới tính tới năm 2016 có khoảng 35 triệu ngƣời nhiễm HIV/AIDS và 1,5 triệu ngƣời chết do AIDS trên thế giới [63]. Tại Việt Nam, HIV/AIDS cũng là dịch bệnh lây lan rộng khắp và kéo dài trong hơn mƣời năm qua. Ƣớc tính đến hết năm 2017, cả nƣớc có khoảng 210.000 ngƣời nhiễm HIV/AIDS còn sống [5].

Để ức chế sự phát triển của virut HIV, thì sử dụng thuốc ARV là cách tối ƣu nhất, nó làm cho ngƣời bệnh HIV/AIDS phục hồi chức năng miễn dịch, giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội, cải thiện chất lƣợng cuộc sống, giảm nguy cơ lây truyền HIV cho ngƣời khác và kéo dài tuổi thọ. Điều trị ARV là một quá trình liên tục, kéo dài suốt đời và đòi hỏi sự tuân thủ điều trị tuyệt đối của ngƣời bệnh. Nếu ngƣời bệnh không tuân thủ điều trị tốt sẽ dẫn tới tình trạng kháng thuốc và thất bại điều trị [8]. Điều trị kháng virut HIV ở Việt Nam đã đƣợc mở rộng đáng kể nhờ sự hỗ trợ tài chính từ các dự án quốc tế.

Tuy nhiên trong bối cảnh các dự án đã thông báo ngừng hỗ trợ thuốc ARV, ngƣời bệnh sẽ điều trị ARV thông qua bảo hiểm y tế, thêm vào đó sự kỳ thị trong xã hội vẫn còn rất lớn thì việc duy trì tuân thủ điều trị là vấn đề rất đáng quan tâm. Hà Nội là thành phố đứng thứ hai cả nƣớc về số lƣợng ngƣời nhiễm HIV/AIDS. Toàn thành phố có 22 phòng khám ngoại trú thực hiện cấp phát thuốc ARV miễn phí với số lƣợng đối tƣợng điều trị là khoảng trên 17. Các phòng khám sẽ đƣợc hỗ trợ thuốc ARV miễn phí hết năm 2019 và sẽ triển khai BHYT vào năm 2020.

Phòng khám ngoại trú Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Trung ƣơng là một trong các cơ sở y tế đầu ngành khám và điều trị các bệnh truyền nhiễm trong đó có HIV/AIDS. Tính đến cuối 2018, bệnh viện duy trì quản lý khoảng 2300 ngƣời bệnh điều trị HIV/AIDS. Trong số đó, ngƣời bệnh có hộ khẩu thƣờng trú ngoài khu vực Hà Nội chiếm tới 57% và có tới 15% ngƣời bệnh điều trị bằng phác đồ bậc 2. Đặc biệt đơn vị cũng là nơi tiếp nhận các trƣờng hợp ngƣời bệnh không tuân thủ điều trị dẫn tới tình trạng kháng thuốc, ngƣời bệnh gặp các tác dụng phụ trong quá trình 2 điều trị đƣợc chuyển từ tuyến dƣới lên.

Với số lƣợng ngƣời bệnh quản lý và theo dõi ngày càng tăng, thƣờng xuyên dao động, ngƣời bệnh ở cách xa cơ sở điều trị, ngƣời bệnh liên tục phải đi làm ăn xa… Bên cạnh đó nhằm góp phần hoàn thành mục tiêu 90-90-90 trong phòng, chống HIV/AIDS đến năm 2020, tiến tới chấm dứt dịch HIV/AIDS vào 2030 thì hoạt động đánh giá duy trì TTĐT của ngƣời bệnh, đặc biệt là tìm hiểu các yếu tố từ phía phòng khám ảnh hƣởng nhƣ thế nào tới việc tuân thủ điều trị vẫn còn nhiều hạn chế, từ đó đƣa ra các giải pháp nhằm tăng cƣờng hiệu quả, chất lƣợng điều trị ARV tại PKNT là rất cần thiết. Xuất phát từ tình hình thực tế tại phòng khám, chúng tôi thực hiện nghiên cứu “Thực trạng và một số yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ điều trị ARV của người bệnh HIV/AIDS tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Trung Ương năm 2019”. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng tuân thủ điều trị ARV của ngƣời bệnh HIV/AIDS tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Trung ƣơng năm 2019.

Phân tích một số yếu tố ảnh hƣởng đến tuân thủ điều trị ARV của ngƣời bệnh HIV/AIDS tại phòng khám ngoại trú Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Trung ƣơng năm 2019. 4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các khái niệm về HIV/AIDS và tuân thủ điều trị ARV 1. Đại cƣơng về HIV/AIDS Khái niệm HIV/AIDS HIV là virut gây suy giảm miễn dịch ở ngƣời, làm cho cơ thể suy giảm khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh.

HIV thuộc họ retrovirus (virut có khả năng sao chép ngƣợc) [4]. AIDS là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải, là giai đoạn cuối của quá trình nhiễm HIV [4]. Đƣợc thể hiện bởi các bệnh nhiễm trùng cơ hội mắc phải, ung thƣ và các bệnh liên quan đến rối loạn miễn dịch. Các phương thức lây truyền HIV Cho đến nay HIV có 3 phƣơng thức lây truyền chính : đƣờng máu, đƣờng quan hệ tình dục và đƣờng từ mẹ sang con - Lây truyền qua đƣờng tình dục : HIV có nhiều trong dịch tiết sinh dục nhƣ dịch tiết âm đạo, tinh dịch…các vết xƣớc, loét vùng hậu môn, sinh dục là ngõ cửa để HIV dễ dàng xâm nhập.

- Lây qua đƣờng máu : HIV có nhiều trong máu và các chế phẩm của máu. HIV lây truyền qua đƣờng máu do truyền máu, dùng chung bơm kim tiêm, vết sƣớc tiếp xúc với máu… - Lây từ mẹ sang con : có thể xảy ra trong lúc mang thai, trong và sau khi sinh con. Giai đoạn nhiễm HIV - Theo giai đoạn lâm sàng : Theo WHO, nhiễm HIV ở ngƣời lớn đƣợc chia thành 4 giai đoạn lâm sàng, tùy thuộc vào các triệu chứng liên quan đến HIV của ngƣời nhiễm gồm [1], [2] : Giai đoạn lâm sàng 1 (không triệu chứng), giai đoạn lâm sàng 2 (triệu chứng nhẹ), giai đoạn lâm sàng 3 (triệu chứng tiến triển), giai đoạn lâm sàng 4 (triệu chứng nặng). 5 - Phân loại giai đoạn miễn dịch : Tình trạng miễn dịch của ngƣời nhiệm HIV đƣợc đánh giá thông qua chỉ số tế bào CD4 gồm [1], [2] : Bình thƣờng hoặc suy giảm không đáng kể : CD4 >= 500 Suy giảm nhẹ : CD4 350-499 Suy giảm tiến triển : CD4 200-349 Suy giảm nặng: < 200 1.

Điều trị ARV cho ngƣời bệnh HIV/AIDS Thuốc ARV ARV là tên viết tắt của Antiretrovaral, là thuốc có thể hạn chế sự phát triển của virut HIV. Thuốc ARV trong điều trị ngƣời bệnh HIV là thuốc đƣợc kết hợp từ ít nhất 3 loại thuốc trở lên theo hƣớng dẫn phác đồ điều trị đã đƣợc Bộ Y tế ban hành [1]. Mục đích điều trị Ngăn chặn tối đa và lâu dài sự nhân lên của vi rút HIV trong cơ thể ngƣời. Phục hồi chức năng miễn dịch.

Giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội. Cải thiện chất lƣợng cuộc sống và kéo dài tuổi thọ. Nguyên tắc điều trị Phối hợp thuốc: Phối hợp đúng cách ít nhất là 3 loại thuốc ARV. Điều trị sớm: Điều trị ngay khi ngƣời bệnh đƣợc chẩn đoán nhiễm HIV và đủ tiêu chuẩn điều trị.

Điều trị liên tục và suốt đời: Ngƣời bệnh phải đƣợc theo dõi và điều trị ARV suốt đời. Tuân thủ điều trị ARV - Khái niệm tuân thủ điều trị ARV Theo định nghĩa đƣợc Bộ Y tế đƣa ra trong quyết định số 5418 thì tuân thủ điều trị ARV là việc ngƣời bệnh uống thuốc đầy đủ theo đúng phác đồ bác sĩ chỉ định và thực hiện 3 đúng sau: đúng thuốc (không quên thuốc), đúng liều, đúng giờ. Ngƣời bệnh phải duy trì uống thuốc đạt ít nhất 95% mới có thể ngăn chặn virut HIV 6 và tránh dẫn tới việc kháng thuốc, nghĩa là việc ngƣời bệnh thực hiện sai 3 đúng không quá 1 lần/tháng thì đƣợc coi là tuân thủ điều trị ≥ 95%[1], [2]. Đúng thuốc: Đúng loại thuốc ARV đƣợc chỉ đinh, không bỏ/quên thuốc.

Đúng giờ: Giờ uống thuốc nhất định của ngƣời bệnh. Đúng liều: Liều thuốc uống tính đủ theo cân nặng và thể trạng ngƣời bệnh. Trong công tác đánh giá TTĐT của nghiên cứu, tuân thủ đƣợc xác định thông qua việc ngƣời bệnh thực hiện 5 đúng trong vòng một tháng trƣớc ngày tham gia nghiên cứu. Một ngƣời bệnh đƣợc coi là TTĐT khi ngƣời bệnh đó đảm bảo đƣợc các tiêu chí sau: + Bỏ thuốc hoặc quên uống thuốc không quá 1 lần/tháng + Uống sai liều không quá 1 lần/tháng + Sai giờ (>1 giờ) không quá 1 lần/tháng - Đánh giá mức độ tuân thủ điều trị ARV Tuân thủ điều trị là một vấn đề hết sức phức tạp, có rất nhiều cách để thực hiện đánh giá mức độ TTĐT ARV của ngƣời bệnh tuy nhiên không có cách nào là tiêu chuẩn để đo lƣờng nó.

Mỗi phƣơng pháp đều có điểm mạnh và điểm yếu khác nhau. Các phƣơng pháp dƣới đây đƣợc cho là những giải pháp để đánh giá TTĐT ARV của ngƣời bệnh [54], [55]: - Đếm số lƣợng thuốc còn: Hàng tháng, khi ngƣời bệnh đến tái khám thì ngƣời bệnh, ngƣời hỗ trợ điều trị(nếu có) mang số thuốc còn tồn đến. Nhân viên y tế tính số lƣợng thuốc đã dùng bằng = số thuốc cấp trong lần khám trƣớc - số thuốc hiện tại còn lại. Tỷ lệ tuân thủ = số thuốc đã dùng/Tổng số thuốc cần dùng x 100%.

Biện pháp trên mặc dù đơn giản nhƣng cũng khó khăn khi thực hiện vì ngƣời bệnh có thể quên không mang thuốc khi tới khám, tạo tâm lý không thoải mái cho ngƣời bệnh và phƣơng pháp này chỉ đánh giá đƣợc việc họ có uống đủ thuốc hay không chứ không đánh giá đƣợc cách sử dụng thuốc của ngƣời bệnh. - Phƣơng pháp nhớ lại lịch sử dùng thuốc: Khi ngƣời bệnh tới khám, nhân viên y tế sẽ khai thác lịch sử dùng thuốc trong tháng qua của ngƣời bệnh. Ngƣời bệnh tự báo cáo về việc tuân thủ của mình thông qua bộ câu hỏi. Phƣơng pháp này có ƣu điểm là chi phí thấp, mất ít thời gian, có thể tìm hiệu đƣợc ngƣời bệnh có thực 7 hiện đủ 5 đúng hay không.

Tuy nhiên phƣơng pháp này chịu ảnh hƣởng nhiều bởi tâm lý ngƣời bệnh khi đƣợc hỏi vì sợ bị nhắc nhở nên họ trả lời có thể chƣa đúng. Một số bộ câu hỏi phỏng vấn ngƣời bệnh đã đƣợc thiết kế trên thế giời nhƣ: + VAS (Visual Analog Scale): là phƣơng pháp đánh giá đơn giản dự trên thang điểm từ 0-100, ngƣời bệnh đƣợc yêu cầu đánh dấu vào một điểm trên đƣờng tỷ lệ tƣơng ứng mức độ TTĐT của mình trong 1 khoảng thời gian nào đó[37]. + CASE (Case Adherence Index Questionnaire): Bộ câu hỏi này gồm 3 câu hỏi “ Anh chị có thƣờng xuyên gặp khó khăn trong việc uống thuốc đúng giờ hay không. Trung bình bao nhiêu ngày trong 1 tuần anh chị lỡ mất ít nhất 1 lần uống thuốc.

Lần cuối anh chị bỏ lỡ một lần uống thuốc là bao giờ” [41]. - Phƣơng tiện hỗ trợ theo dõi uống thuốc: Hộp thuốc điện tử thƣờng có gắn hệ thống theo dõi và ghi chép lại số lƣợt mở nắp hộp thuốc của ngƣời bệnh. Phƣơng pháp này tự động sẽ báo khoảng cách giữa các liều, số lần mở chai uống thuốc.