Nghiên Cứu Về Phiên Tòa Sơ Thẩm Dân Sự Tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu phiên tòa sơ thẩm dân sự những vấn đề lý luận và thực tiễn, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho

• Tác giả: Bùi Thị Huyền
• Người hướng dẫn: I. Đinh Trung Tùng
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Phiên Tòa Sơ Thẩm Dân Sự - Những Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHIÊN TÒA SƠ THẨM DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm và vai trò của phiên toà sơ thẩm dân sự
• 1.2. Nguyên tắc tiến hành phiên toà sơ thẩm dân sự
• 1.3. Nội dung các hoạt động tố tụng và vai trò của các chủ thể tại phiên toà sơ thẩm dân sự
• 1.4. Khái quát lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật Việt Nam về phiên toà sơ thẩm dân sự
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ PHIÊN TÒA SƠ THẨM DÂN SỰ VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN
• 2.1. Quy định chung về phiên toà sơ thẩm dân sự và thực tiễn thực hiện
• 2.2. Thủ tục tiền hành phiên toà sơ thẩm dân sự và thực tiễn thực hiện
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ PHIÊN TÒA SƠ THẨM DÂN SỰ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Những yêu cầu cơ bản của việc hoàn thiện và thực hiện pháp luật về phiên toà sơ thẩm dân sự
• 3.2. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về phiên toà sơ thẩm dân sự
• 3.3. Một số giải pháp thực hiện pháp luật về phiên toà sơ thẩm dân sự
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Phiên Tòa Sơ Thẩm Dân Sự

Quá trình giải quyết vụ việc dân sự bao gồm nhiều giai đoạn, từ khởi kiện đến thi hành án. Trong đó, phiên tòa sơ thẩm dân sự (PTSTDS) đóng vai trò quan trọng nhất. Tại đây, mọi chứng cứ, tài liệu, yêu cầu của các bên được xem xét công khai, khách quan và toàn diện. Kết quả PTSTDS là cơ sở để Tòa án đưa ra bản án hoặc quyết định xác định quyền và nghĩa vụ của các đương sự. Một phiên tòa sơ thẩm chất lượng sẽ góp phần hạn chế kháng cáo, kháng nghị, giải quyết dứt điểm tranh chấp, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và nâng cao ý thức pháp luật. BLTTDS đã pháp điển hóa các quy định về TTDS, khắc phục nhiều bất cập. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành vẫn còn nhiều điểm cần được làm rõ và hoàn thiện.

1.1. Vai trò của Phiên Tòa Sơ Thẩm Dân Sự trong TTDS

Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người là vấn đề nhân quyền mà bất cứ quốc gia nào cũng phải quan tâm. Trong lĩnh vực dân sự, để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, các chủ thể có thể tự bảo vệ hoặc yêu cầu nhà nước bảo vệ. Việc xét xử là một trong những phương thức thực hiện quyền lực nhà nước đã tồn tại từ xa xưa. Dưới chế độ chiếm hữu nô lệ và phong kiến, hoạt động xét xử cũng như hoạt động lập pháp và hành pháp đều tập trung vào giai cấp chủ nô và phong kiến. Ngày nay, phiên tòa sơ thẩm dân sự là giai đoạn quan trọng nhất trong quá trình giải quyết vụ án dân sự.

1.2. Mục tiêu của nghiên cứu về Phiên Tòa Sơ Thẩm Dân Sự

Nghiên cứu này tập trung vào việc làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về PTSTDS, phân tích nội dung các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn áp dụng tại các Tòa án. Từ đó, xác định rõ yêu cầu và đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về PTSTDS, góp phần nâng cao hiệu quả xét xử. Nghiên cứu chú trọng so sánh pháp luật trước và sau khi BLTTDS có hiệu lực, cũng như thực tiễn thực hiện pháp luật trước đây.

II. Thách Thức Trong Thủ Tục Tố Tụng Dân Sự Sơ Thẩm Hiện Nay

Mặc dù BLTTDS đã khắc phục nhiều điểm bất cập so với các pháp lệnh trước đây, thực tiễn thi hành vẫn còn nhiều thách thức. Một số quy định về PTSTDS chưa đủ cụ thể, chưa phù hợp với thực tiễn xét xử, dẫn đến việc áp dụng không thống nhất giữa các Tòa án. Theo tài liệu gốc, tình trạng án quá hạn, tỷ lệ bản án bị hủy, sửa còn cao cho thấy những hạn chế cần khắc phục. Việc tuân thủ các quy định mới của BLTTDS ở một số Tòa án chưa triệt để, ảnh hưởng đến chất lượng xét xử. Cần tiếp tục nghiên cứu để làm sáng tỏ các vấn đề còn tồn đọng.

2.1. Bất cập trong quy định của Luật Tố Tụng Dân Sự

Thực tiễn thi hành BLTTDS cho thấy vẫn còn nhiều bất cập, trong đó có các quy định liên quan đến PTSTDS. Một số quy định về PTSTDS chưa cụ thể, chưa thật sự phù hợp với thực tiễn xét xử, dẫn đến việc hiểu và áp dụng tại các Tòa án không thống nhất, đòi hỏi cần tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ. Điêu này là một trong các nguyên nhân dẫn đến tình trạng các vụ án về tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình để quá thời hạn vẫn diễn ra; tỷ lệ các bản án, quyết định về kinh doanh, thương mại, lao động bị hủy, sửa cao hơn năm trước

2.2. Thiếu thống nhất trong áp dụng Quy trình Xét Xử Sơ Thẩm

Do pháp luật về PTSTDS có nhiều điểm mới nên việc tuân thủ các quy định của BLTTDS về vấn đề này ở một số Tòa án chưa thật sự triệt để. Vì vậy, việc nghiên cứu những vẫn đề lý luận và thực tiễn thực hiện pháp luật về PTSTDS nhằm nâng cao hiệu quả xét xử của Tòa án là đòi hỏi bức thiết, góp phần thực hiện mục tiêu của Chiến lược cải cách tư pháp, đảm bảo cho hoạt động xét xử được tiền hành có hiệu quả và hiệu lực cao.

2.3. Khó khăn trong công tác Thi Hành Án Dân Sự Sơ Thẩm

Một số bản án dân sự tuyên không rõ ràng, gây khó khăn cho công tác thi hành án. Do đó, việc nghiên cứu những vẫn đề lý luận và thực tiễn thực hiện pháp luật về PTSTDS nhằm nâng cao hiệu quả xét xử của Tòa án là đòi hỏi bức thiết, góp phần thực hiện mục tiêu của Chiến lược cải cách tư pháp, đảm bảo cho hoạt động xét xử được tiền hành có hiệu quả và hiệu lực cao.

III. Hướng Dẫn Chi Tiết Về Quy Trình Xét Xử Sơ Thẩm Dân Sự

Quy trình xét xử sơ thẩm dân sự bao gồm nhiều bước, từ thụ lý vụ án đến ra bản án hoặc quyết định. Theo tài liệu nghiên cứu, PTSTDS là giai đoạn quan trọng, nơi các chứng cứ và yêu cầu của các bên được xem xét toàn diện. Các hoạt động tố tụng diễn ra công khai, đảm bảo tính khách quan và công bằng. Sự tham gia của các chủ thể như thẩm phán, kiểm sát viên, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, nguyên đơn, bị đơn đều có vai trò quan trọng trong việc làm sáng tỏ vụ án. Hòa giải tại phiên tòa là một thủ tục quan trọng nhằm giải quyết tranh chấp một cách hòa bình.

3.1. Thủ Tục Tố Tụng Dân Sự Tại Phiên Tòa Sơ Thẩm

Hoạt động xét xử của Tòa án là một dạng của hoạt động tư pháp, là hoạt động của các cơ quan và các cá nhân được căn cứ vào pháp luật để xem xét những van dé pháp lý và đưa ra những quyết định pháp lý có tính chất bắt buộc. Cụ thể hơn, theo tiến sĩ khoa học Đào Trí Úc, hoạt động xét xử là hoạt động nhân danh quyền lực nhà nước nhằm xem xét, đánh giá và ra phán quyết về tính hợp pháp và tính đúng đắn của hành vi vi phạm pháp luật hay quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp và mâu thuẫn giữa các bên có lợi ích khác nhau.

3.2. Vai trò của Hội Đồng Xét Xử Sơ Thẩm trong vụ án

Trong đó, quyền tư pháp là quyền của Nhà Vua hay pháp quan trừng trị tội phạm, phân xử tranh chấp giữa các cá nhân. Vấn đề bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng của người dân được coi là yêu cầu trung tâm của nội dung về nhà nước pháp quyền Quyền tư pháp là một trong ba nhánh quyên lực nhà nước, là quyền nhân danh quyền lực nhà nước để ra phán quyết, nhằm khôi phục trật tự pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà nước, xã hội va công dân khi có sự vi phạm.

3.3. Ý nghĩa của việc Hòa Giải Tại Phiên Tòa dân sự

Phan quyết đó sẽ ảnh hưởng đến quyền lợi về nhân thân, tài sản, không chỉ của bản thân các đương sự mà có khi của cả gia đình họ. Tuy nhiên, Tòa án cũng như con người, không thể lúc nào cũng hoàn toàn đúng cho nên, để đảm bảo tính thận trọng, chính xác, khách quan, đúng pháp luật của bản án, quyết định thì trước khi phán quyết đó có hiệu lực pháp luật và được đưa ra thi hành, chúng cần được xem xét lại bởi Tòa án câp trên trong hệ thông tô chức Tòa án, nêu có yêu câu của đương sự 1] hoac khang nghi cua VKS.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Chất Lượng Bản Án Sơ Thẩm Dân Sự

Để nâng cao chất lượng bản án sơ thẩm dân sự, cần có những giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện pháp luật đến nâng cao năng lực của cán bộ Tòa án. Cần cụ thể hóa các quy định về PTSTDS, đảm bảo tính khả thi và thống nhất trong áp dụng. Theo tài liệu gốc, cần tăng cường tranh tụng tại phiên tòa, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp. Việc xem xét toàn diện chứng cứ, ý kiến của các bên liên quan là cơ sở để đưa ra bản án công bằng và đúng pháp luật. Nâng cao trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của thẩm phán cũng là yếu tố quan trọng.

4.1. Hoàn thiện pháp luật về Trình Tự Thủ Tục Phiên Tòa

Trên cơ sở kết quả triển khai thực hiện Nghị quyết số 08-NQ/TW, Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa IX đã ra Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Nghị quyết đã chỉ rõ cần: Đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo hướng bảo đảm tính công khai, dân chủ, nghiêm minh, nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp.

4.2. Tăng cường tranh tụng và xem xét Chứng Cứ toàn diện

Khi xét xử, các Tòa án phải bảo đảm cho mọi công dân đều bình dang trước pháp luật, thực sự dân chủ, khách quan, Tham phán, Hội thâm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; việc phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét toàn điện các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, của người bào chữa, bị cáo, nhân chứng, nguyên đơn, bị đơn và những người có quyên, lợi ích hợp pháp dé ra những bản án, quyết định đúng pháp luật có sức thuyết phục và trong thời hạn pháp luật qui định.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Kinh Nghiệm Từ Bản Án Sơ Thẩm Thực Tế

Nghiên cứu về PTSTDS cần gắn liền với thực tiễn xét xử. Việc phân tích các bản án sơ thẩm dân sự cụ thể giúp nhận diện những điểm mạnh, điểm yếu trong áp dụng pháp luật. Theo tài liệu, tình trạng án bị hủy, sửa cao cho thấy những vấn đề cần cải thiện. Việc nghiên cứu các vụ án phức tạp, tranh chấp gay gắt giúp rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu về các vụ án để chia sẻ kinh nghiệm giữa các Tòa án, góp phần nâng cao chất lượng xét xử. Phân tích các vi phạm tố tụng dân sự thường gặp giúp phòng ngừa và khắc phục.

5.1. Phân tích các vụ án liên quan đến Thời Hiệu Khởi Kiện

Ví dụ, các vụ án về tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình để quá thời hạn vẫn diễn ra; tỷ lệ các bản án, quyết định về kinh doanh, thương mại, lao động bị hủy, sửa cao hơn năm trước; một số bản án dân sự tuyên không rõ ràng, gây khó khăn cho công tác thi hành án.

5.2. Rút kinh nghiệm từ các vụ Kháng Cáo Bản Án Sơ Thẩm

Cần tăng cường việc kiểm tra, giám sát quá trình tố tụng để đảm bảo tính minh bạch và tuân thủ pháp luật. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế các tranh chấp dân sự.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu và Hoàn Thiện Tố Tụng Dân Sự

Nghiên cứu về PTSTDS cần tiếp tục được đẩy mạnh để đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp. Theo tài liệu, việc hoàn thiện pháp luật về TTDS là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự tham gia của các nhà khoa học, các chuyên gia và các cán bộ thực tiễn. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu về các vấn đề mới phát sinh trong quá trình xét xử, cũng như đánh giá tác động của các quy định pháp luật hiện hành. Việc hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các nước có nền tư pháp phát triển cũng là hướng đi quan trọng. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống tố tụng dân sự công bằng, hiệu quả và bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

6.1. Hướng đến Tố Tụng Dân Sự hiệu quả và công bằng

Luận án là công trình nghiên cứu chuyên khảo đầu tiên có tính hệ thống và toàn diện về PTSTDS theo qui định của BLTTDS. Luận án đã làm sáng tỏ thêm một số vấn đề lý luận về PTSTDS như khái niệm và vai trò của PTSTDS, nguyên tắc tiến hành PTSTDS, nội dung các hoạt động tố tụng và vai trò của các chủ thé tại PTSTDS.

6.2. Đề xuất giải pháp cho các vấn đề về Án Phí Dân Sự

Những kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan hữu quan trong quá trình nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật về PTSTDS. Luận án cũng có thé sử dụng như là một tai liệu tham khảo trong công tác nghiên cứu, giảng dạy luật TTDS tại các cơ sở đào tạo cán bộ pháp luật và trong công tác xét xử của các cán bộ Tòa án.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Thông tin thư mục	Chi tiết
Tên đề tài	Phiên toà sơ thẩm dân sự - Những vấn đề lý luận và thực tiễn
Tác giả	Bùi Thị Huyền
Loại tài liệu	Luận án Tiến sĩ Luật học
Chuyên ngành	Luật Dân sự
Mã số chuyên ngành	62 38 30 01
Cơ sở đào tạo	Trường Đại học Luật Hà Nội (Bộ Tư pháp – Bộ Giáo dục và Đào tạo)
Người hướng dẫn khoa học	1. Đinh Trung Tụng 2. Hoàng Ngọc Thỉnh
Thời gian hoàn thành	Năm 2008 (Hà Nội, ngày 01 tháng 01 năm 2008)

Tính cấp thiết và bối cảnh nghiên cứu

Trong quy trình giải quyết vụ việc dân sự, phiên tòa sơ thẩm dân sự (PTSTDS) giữ vị trí trung tâm và là giai đoạn quan trọng nhất. Tại phiên tòa sơ thẩm, toàn bộ chứng cứ, tài liệu và các yêu cầu của đương sự được Hội đồng xét xử (HĐXX) xem xét, đánh giá trực tiếp, công khai, khách quan và toàn diện. Kết quả của phiên tòa sơ thẩm là cơ sở để Tòa án ban hành bản án hoặc quyết định giải quyết nội dung vụ việc, xác định quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể của các bên đương sự. Việc nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm là tiền đề để hạn chế các khiếu nại, kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, đồng thời bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể, ổn định các giao lưu dân sự.

Bối cảnh nghiên cứu của luận án gắn liền với tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền tại Việt Nam. Ngày 02/01/2002, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 08-NQ/TW về một số nhiệm vụ trọng tâm của công tác tư pháp, nhấn mạnh yêu cầu phán quyết của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa trên cơ sở xem xét toàn diện chứng cứ. Tiếp đó, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 xác định việc đổi mới tổ chức phiên tòa xét xử và nâng cao chất lượng tranh tụng là khâu đột phá của hoạt động tư pháp.

Về mặt lập pháp, tại kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa XI (năm 2004), Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) đã được thông qua và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2005, thay thế các văn bản riêng lẻ trước đó gồm Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự (PLTTGQCVADS năm 1989), Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế (PLTTGQCVAKT năm 1994) và Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các tranh chấp lao động (PLTTGQCTCLD năm 1996). Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng BLTTDS, nhiều quy định về PTSTDS bộc lộ sự chưa cụ thể, thiếu đồng bộ dẫn đến việc áp dụng không thống nhất giữa các Tòa án. Thực trạng án tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình để quá thời hạn luật định vẫn diễn ra; tỷ lệ bản án bị hủy, sửa trong lĩnh vực kinh doanh, thương mại, lao động còn cao; nhiều bản án tuyên không rõ ràng gây khó khăn cho thi hành án. Do đó, việc nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện cả về lý luận và thực tiễn đối với PTSTDS là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về PTSTDS, phân tích nội dung các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành và đánh giá thực tiễn áp dụng tại hệ thống Tòa án; trên cơ sở đó xác định yêu cầu và đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về PTSTDS tại Việt Nam.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nghiên cứu, làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về phiên tòa sơ thẩm dân sự (khái niệm, đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, hoạt động tố tụng và vị trí của các chủ thể).
  2. Khái quát lịch sử hình thành và phát triển của các quy định pháp luật Việt Nam về phiên tòa sơ thẩm dân sự qua các thời kỳ lịch sử.
  3. Phân tích, làm rõ các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về phiên tòa sơ thẩm dân sự và thực tiễn áp dụng; chỉ ra điểm mới, tiến bộ cùng những bất cập, khoảng trống pháp lý; phân tích so sánh với pháp luật của một số quốc gia trên thế giới để làm cơ sở tham khảo.
  4. Luận giải các yêu cầu và đề xuất hệ thống giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về phiên tòa sơ thẩm dân sự ở Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình chuẩn bị và tiến hành PTSTDS; hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh PTSTDS trong lịch sử và pháp luật hiện hành; thực tiễn áp dụng pháp luật tại các Tòa án nhân dân.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung vào các vấn đề lý luận cốt lõi, các nguyên tắc, nội dung hoạt động tố tụng và vai trò chủ thể tại PTSTDS; so sánh pháp luật về PTSTDS trước và sau khi BLTTDS năm 2004 có hiệu lực. Luận án không đi sâu vào các khía cạnh kỹ thuật tổ chức phòng xử án, quy trình tham gia của người làm chứng, người giám định, người phiên dịch hay các thủ tục thi hành án sau phiên tòa.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các công trình nghiên cứu ngoài nước

Tại nước ngoài, các nội dung liên quan đến phiên tòa sơ thẩm dân sự, nguyên tắc tiến hành, thành phần xét xử và mô hình tố tụng được đề cập trong nhiều tài liệu đã được dịch sang tiếng Việt cũng như tài liệu nguyên bản:

• Tài liệu dịch: Luật Nhật Bản (Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản - JICA); Luật so sánh của Michael Bogdan; Khái quát hệ thống pháp luật của Hoa Kỳ (Outline of the U.S. Legal System); Những vấn đề cơ bản về Liên minh Châu Âu và pháp luật cộng đồng Châu Âu của Jean - Marc Favret; Các hệ thống pháp luật cơ bản trên thế giới của Michel Fromont.
• Tài liệu nguyên bản: On Civil Procedure của J.A. Jolowicz; Гражданский процесс (Tố tụng dân sự).
• Các ấn phẩm hợp tác quốc tế: Kỷ yếu dự án VIE/95/017 về pháp luật tố tụng dân sự; tài liệu các cuộc hội thảo do Nhà pháp luật Việt - Pháp tổ chức tại Hà Nội liên quan đến Hội đồng xét xử sơ thẩm và sự tham gia của Viện kiểm sát tại phiên tòa dân sự.

Các công trình nghiên cứu trong nước

Trước và sau khi BLTTDS năm 2004 ban hành, nhiều công trình khoa học trong nước đã tiếp cận các khía cạnh liên quan đến phiên tòa và tố tụng dân sự:

• Đề tài khoa học cấp bộ: Đề tài mã số 97-98/043/ĐT của Tòa án nhân dân tối cao mang tên "Vấn đề tổ chức phiên toà và việc thực hiện các quy định của pháp luật tố tụng tại phiên toà của Toà án nhân dân" nghiên cứu hình thức tổ chức phiên tòa nói chung (bao gồm hình sự, dân sự, kinh tế, hành chính; sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm) về khía cạnh bài trí phòng xử án, tác phong, trang phục, việc xử kín hay công khai mà không đi sâu vào chế định PTSTDS.
• Luận văn, luận án chuyên ngành: Luận văn thạc sĩ của Ngô Thị Minh Ngọc về "Thủ tục xét xử các vụ án dân sự tại phiên toà sơ thẩm" (nghiên cứu dưới góc độ Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự và thực tiễn tại TAND TP. Hà Nội); Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Thu Hà về "Tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm dân sự"; Luận án tiến sĩ của Đoàn Đức Lương về "Giai đoạn giải quyết sơ thẩm vụ án kinh tế theo pháp luật Việt Nam" (tiếp cận bao quát toàn bộ giai đoạn sơ thẩm án kinh tế); Luận văn thạc sĩ của Phương Thảo (2006) về "Thủ tục xét xử các vụ án dân sự tại phiên toà sơ thẩm" (phân tích theo BLTTDS tại TAND TP. Hà Nội).
• Ấn phẩm và tài liệu hội thảo: Cuốn sách "Bình luận khoa học: Một số vấn đề của pháp luật tố tụng dân sự và thực tiễn áp dụng" của Lê Thu Hà (2006); Kỷ yếu hội thảo của Học viện Tư pháp (2004), Trường Cán bộ Tòa án (2004), Trường Đại học Luật Hà Nội (2004) về việc thi hành BLTTDS năm 2004; các bài viết trên các tạp chí chuyên ngành pháp lý.

Khoảng trống nghiên cứu

Các công trình trước đó phần lớn chỉ nghiên cứu từng điều luật đơn lẻ, tiếp cận PTSTDS dưới góc độ hẹp của từng loại tranh chấp (dân sự hoặc kinh tế) hoặc chỉ dừng lại ở phạm vi một địa phương cụ thể, hoặc viết dưới thời kỳ các Pháp lệnh cũ trước khi có BLTTDS. Luận án của Bùi Thị Huyền là công trình nghiên cứu chuyên khảo đầu tiên có tính hệ thống, toàn diện và độc lập về phiên tòa sơ thẩm dân sự theo các quy định mới của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 trong bối cảnh thực hiện cải cách tư pháp tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Tư tưởng triết học và chính trị - pháp lý: Luận án dựa trên lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về Nhà nước và pháp luật; các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và Chiến lược cải cách tư pháp (Nghị quyết số 08-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW).
• Học thuyết pháp lý:
  • Thuyết phân chia quyền lực của Montesquieu (nêu trong tác phẩm Tinh thần pháp luật năm 1748), định danh quyền tư pháp là nhánh quyền lực độc lập xử lý tội phạm và phân xử các tranh chấp của cá nhân.
  • Khái niệm về quyền tư pháp và hoạt động xét xử theo quan điểm của Đào Trí Úc (hoạt động nhân danh quyền lực nhà nước để đánh giá tính hợp pháp, tính đúng đắn của hành vi hoặc quyết định pháp luật khi có tranh chấp).
  • Lý thuyết về hệ thống đối nghịch (adversary system) thuộc truyền thống Thông luật (Common Law) và hệ thống thẩm vấn/xét hỏi (inquisitorial system) thuộc truyền thống Dân luật (Civil Law), cùng xu hướng hội tụ và kết hợp các yếu tố tiến bộ của hai mô hình trong tố tụng hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học và khoa học xã hội:

• Phương pháp lịch sử: Khảo cứu sự tiến triển của các quy định tố tụng xét xử sơ thẩm từ cổ luật Việt Nam (Quốc triều hình luật, Bộ luật Gia Long), thời kỳ Pháp thuộc đến giai đoạn 1945–2004.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp quy phạm: Mổ xẻ các điều luật của BLTTDS năm 2004, Nghị quyết số 02/2006/NQ-HĐTP và các văn bản liên quan.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu các mô hình tố tụng của Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Nga, Nhật Bản để rút ra giá trị tham chiếu cho Việt Nam.
• Phương pháp xã hội học pháp luật: Thu thập, phân tích số liệu thống kê công tác xét xử sơ thẩm của hệ thống Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân, khảo sát thực tiễn tại các Tòa án địa phương.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về phiên toà sơ thẩm dân sự

Chương 1 xây dựng nền tảng lý luận về PTSTDS qua 4 tiết nghiên cứu chuyên sâu:

1. Khái niệm và đặc điểm của PTSTDS:

   • Bản chất của sơ thẩm dân sự: Là việc Tòa án giải quyết lần đầu một vụ việc dân sự, bao gồm các hoạt động khởi kiện, thụ lý, chuẩn bị xét xử, hòa giải và mở phiên tòa. PTSTDS là khâu cuối cùng và là trung tâm của giai đoạn sơ thẩm.
   • Định nghĩa PTSTDS: Luận án xác định PTSTDS là phiên họp công khai lần đầu của Tòa án với sự tham gia của những người tham gia tố tụng theo những nguyên tắc và thủ tục nhất định để Tòa án ra phán quyết về toàn bộ vụ việc dân sự hoặc những vấn đề còn tranh chấp giữa các bên đương sự.
   • Phân biệt PTSTDS với các hình thức tố tụng khác:
     • So với phiên tòa phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm: PTSTDS xét xử toàn bộ nội dung vụ việc lần đầu và triệu tập đầy đủ các đương sự; trong khi phúc thẩm chỉ xét xử phần có kháng cáo/kháng nghị, còn giám đốc thẩm/tái thẩm chỉ xem xét tính hợp pháp của bản án đã có hiệu lực.
     • So với phiên tòa sơ thẩm hình sự, hành chính: PTSTDS khởi phát từ quyền yêu cầu bảo vệ quyền dân sự của đương sự; phạm vi xét xử phụ thuộc vào quyền tự định đoạt của đương sự; các bên bình đẳng tuyệt đối trong việc chứng minh và cung cấp chứng cứ.
     • So với phiên họp giải quyết việc dân sự: Phiên họp giải quyết các yêu cầu không có tranh chấp (các điều 26, 28, 30, 32 BLTTDS), thành phần chỉ có 1 Thẩm phán (không có Hội thẩm nhân dân), thủ tục rút gọn hơn nhưng bắt buộc 100% có Viện kiểm sát tham gia.
   • Vai trò của PTSTDS: Được luận giải trên 3 phương diện: phương diện pháp lý (trung tâm của tố tụng, kiểm tra các giai đoạn trước, làm tiền đề cho giai đoạn sau, phát hiện khoảng trống pháp luật để kiến nghị lập pháp); phương diện chính trị (bảo vệ quyền con người, đáp ứng tiêu chí Nhà nước pháp quyền, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật); phương diện xã hội (lập lại trật tự công bằng, giải tỏa tâm lý cho đương sự, làm thước đo năng lực chuyên môn của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân).

2. Nguyên tắc tiến hành PTSTDS:

   • Nguyên tắc chung: Tòa án độc lập và chỉ tuân theo pháp luật (thể chế hóa Tuyên bố Bắc Kinh 1995); Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật; Hoạt động xét xử bảo đảm tính khách quan, dân chủ, trực tiếp, bằng lời nói và công khai; Thực hiện nguyên tắc tranh tụng tại phiên tòa.
   • Nguyên tắc đặc trưng: Quyền tự định đoạt của đương sự (Tòa án không tự mở rộng phạm vi xét xử ngoài yêu cầu của đương sự; đương sự có quyền thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu hoặc thỏa thuận tại phiên tòa); Nghĩa vụ chứng minh thuộc về đương sự (Tòa án chỉ hỗ trợ khi đương sự có yêu cầu theo quy định pháp luật).

3. Nội dung hoạt động tố tụng và vai trò các chủ thể tại PTSTDS:

   • Phân tích đối sánh trình tự tố tụng giữa mô hình tranh tụng (khai mạc, trình bày, tranh tụng/kiểm tra chéo, nghị án, tuyên án) và mô hình thẩm vấn (bắt đầu, xét hỏi, tranh luận, nghị án, tuyên án).
   • Làm rõ thủ tục bắt đầu phiên tòa, các điều kiện và thẩm quyền hoãn phiên tòa sơ thẩm (chỉ thuộc về HĐXX tại phần bắt đầu phiên tòa).
   • Xác định vai trò, quyền hạn của Thẩm phán chủ tọa, Hội thẩm nhân dân, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên VKSND, Đương sự và Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.

4. Khái quát lịch sử hình thành và phát triển pháp luật Việt Nam về PTSTDS:

   • Thời kỳ phong kiến: Điều 709 Quốc triều hình luật (triều Lê) quy định xử án tại "công đường"; Điều 371 Bộ luật Gia Long quy định xét xử công khai ở "chính đường".
   • Thời kỳ Pháp thuộc: Thuật ngữ "phiên tòa sơ thẩm dân sự" xuất hiện trong Bộ luật Dân sự Thương sự, tố tụng Bắc kỳ và Bộ Bắc kỳ pháp viện biên chế.
   • Giai đoạn từ 1945 đến trước BLTTDS 2004: Quá trình lập pháp từ các Sắc lệnh ban đầu, qua giai đoạn áp dụng các Pháp lệnh năm 1989, 1994, 1996 đến khi ban hành Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 thống nhất thủ tục xét xử các tranh chấp dân sự, kinh tế, lao động, hôn nhân gia đình.

---

Chương 2: Pháp luật Việt Nam hiện hành về phiên toà sơ thẩm dân sự và thực tiễn thực hiện

Chương 2 tập trung phân tích các quy định của BLTTDS năm 2004 và văn bản hướng dẫn (Nghị quyết số 02/2006/NQ-HĐTP), đánh giá thực trạng áp dụng qua hai nội dung lớn:

1. Quy định chung về PTSTDS và thực tiễn thực hiện:

   • Thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm: Quy định về số lượng Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân; thực trạng chất lượng tham gia xét xử của Hội thẩm nhân dân còn mang tính hình thức, thiếu kiến thức pháp lý chuyên sâu trong các vụ án phức tạp.
   • Sự tham gia của Viện kiểm sát: BLTTDS năm 2004 thu hẹp phạm vi tham gia của Viện kiểm sát tại phiên tòa sơ thẩm so với các Pháp lệnh trước đây. Tác giả đánh giá những vướng mắc phát sinh khi xác định các trường hợp Tòa án thu thập chứng cứ mà VKS phải tham gia phiên tòa.
   • Sự có mặt của người tham gia tố tụng và việc hoãn phiên tòa: Đánh giá căn cứ hoãn phiên tòa khi đương sự, người bảo vệ quyền lợi vắng mặt; hiện tượng lạm dụng quyền yêu cầu hoãn phiên tòa nhằm kéo dài thời gian giải quyết vụ án.
   • Đình chỉ, tạm đình chỉ tại phiên tòa: Phân tích thực tiễn HĐXX ra quyết định đình chỉ khi nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện hoặc các bên tự nguyện thỏa thuận được việc giải quyết vụ việc tại phiên tòa.

2. Thủ tục tiến hành PTSTDS và thực tiễn thực hiện:

   • Thủ tục bắt đầu phiên tòa: Trình tự kiểm tra căn cước, phổ biến quyền và nghĩa vụ, giải quyết yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng.
   • Thủ tục hỏi (xét hỏi) tại phiên tòa: Phân tích thứ tự hỏi giữa Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, luật sư và các bên; thực trạng Thẩm phán còn làm thay vai trò chứng minh của đương sự, phần xét hỏi mang nặng tính thẩm vấn hành chính, chưa tạo không gian mở cho tranh tụng.
   • Thủ tục tranh luận tại phiên tòa: Đánh giá việc bảo đảm quyền phát biểu, đối đáp của đương sự và người bảo vệ quyền lợi; tình trạng ngắt lời tranh luận của HĐXX hoặc không giải quyết thấu đáo các luận cứ tranh luận trong bản án.
   • Nghị án và tuyên án: Phân tích nguyên tắc nghị án theo đa số, tính độc lập của các thành viên HĐXX và yêu cầu bản án phải căn cứ trực tiếp vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa.

---

Chương 3: Hoàn thiện và thực hiện pháp luật về phiên toà sơ thẩm dân sự ở Việt Nam

Chương 3 đề xuất định hướng và các giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả PTSTDS:

1. Yêu cầu cơ bản của việc hoàn thiện và thực hiện pháp luật:

   • Thể chế hóa đầy đủ các quan điểm của Đảng về cải cách tư pháp (Nghị quyết số 08-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW), xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
   • Bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất giữa pháp luật tố tụng và pháp luật nội dung; bảo đảm tính khả thi trong thực tiễn xét xử.
   • Mở rộng dân chủ, tôn trọng quyền tự định đoạt và nâng cao trách nhiệm chứng minh, tranh tụng của các đương sự.
   • Tiếp thu có chọn lọc các hạt nhân hợp lý từ kinh nghiệm lập pháp tố tụng của các quốc gia trên thế giới.

2. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về PTSTDS:

   • Về thành phần xét xử: Hoàn thiện quy định về cơ cấu HĐXX sơ thẩm, tiêu chuẩn và cơ chế hoạt động của Hội thẩm nhân dân nhằm bảo đảm thực quyền xét xử độc lập.
   • Về vai trò của Viện kiểm sát: Phân định rõ phạm vi, thẩm quyền và trách nhiệm của Kiểm sát viên khi tham gia phiên tòa sơ thẩm dân sự, tránh chồng chéo với chức năng xét xử của Tòa án.
   • Về trình tự thủ tục phiên tòa: Sửa đổi các quy định về phần xét hỏi và tranh luận theo hướng chuyển trọng tâm từ xét hỏi sang tranh tụng; xác lập cơ chế tranh tụng bình đẳng, buộc bản án phải đối đáp đầy đủ các lập luận của các bên.
   • Về căn cứ hoãn và tạm đình chỉ: Quy định chặt chẽ các trường hợp hoãn phiên tòa nhằm khắc phục tình trạng đương sự cố tình kéo dài thời hạn giải quyết vụ án.

3. Một số giải pháp thực hiện pháp luật về PTSTDS:

   • Nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng điều hành phiên tòa, bản lĩnh nghề nghiệp và phẩm chất đạo đức của đội ngũ Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân.
   • Tăng cường cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật cho phòng xử án; chuẩn hóa mô hình bố trí phòng xử án theo hướng phản ánh đúng vị thế bình đẳng của các chủ thể tố tụng.
   • Phát huy vai trò của đội ngũ Luật sư và Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong hoạt động tranh tụng tại phiên tòa.
   • Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật nhằm nâng cao ý thức chấp hành pháp luật tố tụng của công dân khi tham gia phiên tòa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Xây dựng một hệ thống khái niệm hoàn chỉnh về sơ thẩm dân sự và phiên tòa sơ thẩm dân sự trên cơ sở kết hợp lý luận quyền tư pháp, lý thuyết tố tụng và quy định của pháp luật Việt Nam.
• Phân định rõ ràng ranh giới pháp lý giữa PTSTDS với phiên tòa phúc thẩm, giám đốc thẩm/tái thẩm, phiên tòa hình sự, hành chính và phiên họp giải quyết việc dân sự.
• Luận giải toàn diện các nguyên tắc đặc trưng chi phối PTSTDS (nguyên tắc quyền tự định đoạt và nguyên tắc nghĩa vụ chứng minh) trong mối liên hệ với các nguyên tắc hiến định về tư pháp.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đánh giá có hệ thống thực trạng áp dụng các quy định của BLTTDS năm 2004 tại TAND các cấp, chỉ rõ những vướng mắc về thẩm quyền, sự tham gia của VKS, thủ tục xét hỏi và tranh luận.
• Cung cấp hệ thống cứ liệu thực tiễn và cơ sở khoa học để các cơ quan có thẩm quyền tiến hành sửa đổi, bổ sung BLTTDS và ban hành các văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật.
• Đề xuất mô hình giải pháp kết hợp giữa hoàn thiện quy phạm pháp luật và cải cách tổ chức thực hiện, hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án được thực hiện tại thời điểm BLTTDS năm 2004 mới đi vào cuộc sống được một số năm (2005–2008), các số liệu thực tiễn chủ yếu phản ánh giai đoạn chuyển giao giữa các Pháp lệnh cũ và Bộ luật mới. Đồng thời, phạm vi luận án không bao quát các vấn đề kỹ thuật chứng cứ chuyên sâu của người giám định, người phiên dịch và giai đoạn hậu phiên tòa.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Nghiên cứu mở rộng về cơ chế thu thập chứng cứ độc lập của luật sư; ứng dụng kỹ thuật số và ghi âm, ghi hình tại phiên tòa sơ thẩm; thủ tục rút gọn tại phiên tòa sơ thẩm dân sự; và cơ chế thi hành bản án, quyết định tuyên sau phiên tòa sơ thẩm.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và tư pháp (Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao): Luận án là tài liệu tham khảo trong quá trình tổng kết thi hành, sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự và xây dựng các nghị quyết hướng dẫn nghiệp vụ xét xử.
• Đối với cơ sở đào tạo và nghiên cứu khoa học pháp lý: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên khảo cho giảng viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh và sinh viên luật trong giảng dạy và học tập môn Luật Tố tụng dân sự.
• Đối với cán bộ thực tiễn (Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, Luật sư): Cung cấp các luận cứ lý luận và kỹ năng nhận diện, giải quyết các tình huống tố tụng phát sinh tại phiên tòa sơ thẩm dân sự.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa phiên tòa sơ thẩm dân sự như thế nào?

PTSTDS là phiên họp công khai lần đầu của Tòa án với sự tham gia của những người tham gia tố tụng theo những nguyên tắc và thủ tục nhất định để Tòa án ra phán quyết về toàn bộ vụ việc dân sự hoặc những vấn đề còn tranh chấp giữa các bên đương sự.

2. Sự khác nhau cơ bản giữa phiên tòa sơ thẩm dân sự và phiên họp giải quyết việc dân sự là gì?

PTSTDS áp dụng đối với vụ án dân sự (có tranh chấp), thành phần xét xử bắt buộc có Hội thẩm nhân dân, trình tự thủ tục gồm đầy đủ các bước hỏi, tranh luận và VKS tham gia theo trường hợp luật định. Phiên họp áp dụng đối với việc dân sự (yêu cầu không có tranh chấp), thành phần chỉ gồm một Thẩm phán (không có Hội thẩm), thủ tục rút gọn hơn nhưng bắt buộc 100% phải có đại diện Viện kiểm sát nhân dân tham gia.

3. Thẩm quyền quyết định hoãn phiên tòa sơ thẩm dân sự thuộc về ai và diễn ra ở thời điểm nào?

Quyền hoãn phiên tòa sơ thẩm dân sự chỉ thuộc về Hội đồng xét xử. Thời điểm ra quyết định hoãn phiên tòa chỉ diễn ra ở thủ tục bắt đầu phiên tòa khi xuất hiện các căn cứ do pháp luật quy định (như vắng mặt người tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng mà không có người thay thế/lý do chính đáng) trước khi bước vào phần xét xử nội dung vụ án.

4. Hai nguyên tắc đặc trưng nhất chỉ áp dụng riêng cho phiên tòa sơ thẩm dân sự là gì?

Đó là nguyên tắc quyền tự định đoạt của đương sự (Tòa án chỉ xét xử trong phạm vi yêu cầu, đương sự có quyền thay đổi, rút yêu cầu hoặc tự thỏa thuận tại phiên tòa) và nguyên tắc nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng dân sự (nghĩa vụ cung cấp chứng cứ và chứng minh yêu cầu trước hết thuộc về các đương sự).

5. Những định hướng chính trị cốt lõi nào của Đảng được tác giả sử dụng làm căn cứ cho luận án?

Luận án sử dụng hai định hướng chính trị cốt lõi: Nghị quyết số 08-NQ/TW (ngày 02/01/2002) về các nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp (phán quyết Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng) và Nghị quyết số 49-NQ/TW (ngày 02/06/2005) về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 (xác định nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa xét xử là khâu đột phá của hoạt động tư pháp).

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Luật học của Bùi Thị Huyền đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, lịch sử lập pháp và thực tiễn áp dụng các quy định về phiên tòa sơ thẩm dân sự tại Việt Nam. Dưới ánh sáng của các Nghị quyết cải cách tư pháp và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, công trình đã làm rõ vị trí trung tâm của phiên tòa sơ thẩm, đồng thời chỉ ra các hạn chế trong thực tiễn xét hỏi, tranh luận và cơ cấu Hội đồng xét xử. Hệ thống các giải pháp hoàn thiện lập pháp và tổ chức thực hiện được đề xuất trong luận án mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, đóng góp thiết thực cho quá trình hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự và nâng cao chất lượng xét xử của hệ thống Tòa án tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN CƠ BAN VE PHIEN TOA SƠ THÁM DAN SỰ 1. KHAI NIEM VA VAI TRO CUA PHIEN TOA SO THAM DAN SU Dưới góc độ là một thủ tục tổ tụng, phiên tòa sơ thẩm dân sy là một thủ tục của thủ tục sơ thẩm dân sự. Dưới góc độ là một giai đoạn tổ tụng, phiên tòa sơ thâm dân sự là một giai đoạn của quá trình sơ thâm dân sự. Vì vậy, để xây dựng khái niệm PTSTDS cần thiết phải làm rõ khái niệm "sơ thấm dân sự".

Khái niệm sơ tham dân sự Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người là vấn đề nhân quyền mà bất cứ quốc gia nào cũng phải quan tâm. Tuyên ngôn toàn thế giới về nhân quyền của Liên hợp quốc ngày 19/12/1948 đã tuyên bố rằng: "Điều cốt yếu là các quyền con người phải được bảo vệ bởi một chế độ pháp quyền. Song, nêu pháp luật mới chỉ dừng lại ở việc quy định các quyền lợi của con người là chưa đủ, mà còn cần có phương tiện để bảo vệ các quyền này. Trong lĩnh vực dân sự, dé bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, các chủ thé có thé tự bảo vệ hoặc yêu cầu nhà nước bảo vệ.

Việc bảo vệ quyên và lợi ích hợp pháp của các chủ thê được nhà nước thực hiện thông qua hoạt động của cả bộ máy trong hệ thống, trong đó có hoạt động xét xử. Việc xét xử là một trong những phương thức thực hiện quyền lực nhà nước đã ton tại từ xa xưa, từ thời kỳ Nhà nước Ai Cập, Babilon cô đại đến thời kỳ La Mã, Hy Lạp cô đại rồi qua thời kỳ trung cô phục hưng. Dưới chế độ chiếm hữu nô lệ và phong kiến, hoạt động xét xử củng như hoạt dộng lập pháp và hành pháp đều tập trung vào giai cấp chủ nô và phong kiến mà đại diện là Nhà Vua, người có quyên lực cao nhất. Ở giai đoạn này, Tòa án 10 chưa tô chức thành một hệ thống và chưa trở thành lĩnh vực hoạt động độc lập trong bộ máy nhà nước [41], tr.

Vào thé ky XVII, trong cuén Tỉnh thân pháp luật được xuất bản năm 1748, khi phác họa những nét cơ bản về xã hội công dân và nhà nước pháp quyền, Montesquieu đã khăng định, trong mỗi quốc gia đều có ba thứ quyền lực: Quyên lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp. Trong đó, quyền tư pháp là quyền của Nhà Vua hay pháp quan trừng trị tội phạm, phân xử tranh chấp giữa các cá nhân [46]. Vấn đề bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng của người dân được coi là yêu cầu trung tâm của nội dung về nhà nước pháp quyền [98, tr. Quyền tư pháp là một trong ba nhánh quyên lực nhà nước, là quyền nhân danh quyền lực nhà nước để ra phán quyết, nhằm khôi phục trật tự pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà nước, xã hội va công dân khi có sự vi phạm.

Hoạt động xét xử của Tòa án là một dạng của hoạt động tư pháp, là "hoạt động của các cơ quan và các cá nhân được căn cứ vào pháp luật dé xem xét những van dé pháp lý và đưa ra những quyết định pháp lý có tính chất bắt buộc" [111, tr. Cụ thể hơn, theo tiến sĩ khoa học Đào Trí Úc, hoạt động xét xử là "hoạt động nhân danh quyền lực nhà nước nhằm xem xét, đánh giá và ra phán quyết về tính hợp pháp và tính đúng đắn của hành vi vi phạm pháp luật hay quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp và mâu thuẫn giữa các bên có lợi ích khác nhau" [98, tr.