phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của Luận văn gồm 03 chương: Chƣơng 1: Những quy định của Pháp luật tố tụng hình sự về người tiến hành tố tụng trong Cơ quan điều tra và địa vị pháp lý của họ. Chƣơng 2: Thực trạng về người tiến hành tố tụng trong Cơ quan điều tra. Chƣơng 3: Các giải pháp hoàn thiện đội ngũ người tiến hành tố tụng trong Cơ quan điều tra. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ NGƢỜI TIẾN HÀNH TỐ TỤNG TRONG CƠ QUAN ĐIỀU TRA VÀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA HỌ 1.
Khái niệm, phân loại ngƣời tiến hành tố tụng trong Cơ quan điều tra 1. Khái niệm, đặc điểm ngƣời tiến hành tố tụng trong CQĐT Nếu như Cơ quan tiến hành tố tụng hình sự là các pháp nhân công quyền trong lĩnh vực Tư pháp đại diện cho Nhà nước tiến hành các chức năng buộc tội và chức năng xét xử trong quá trình giải quyết vụ án hình sự thì người tiến hành tố tụng trong các cơ quan có trách nhiệm thực thi các quyền hạn, trách nhiệm để thực hiện chức năng của các cơ quan tiến hành tố tụng. Theo quy định của BLTTHS năm 2003, người tiến hành tố tụng là một trong các chủ thể của tố tụng hình sự, có vai trò quan trọng mang tính quyết định trong quá trình chứng minh, giải quyết vụ án hình sự, cũng như trong việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người. Người tiến hành tố tụng là một trong ba nhóm chủ thể của tố tụng hình sự và trên cơ sở phân loại theo các cơ quan tiến hành tố tụng thì có: người tiến hành tố tụng trong CQĐT, người tiến hành tố tụng trong Viện kiểm sát, người tiến hành tố tụng trong cơ quan Tòa án.
Người tiến hành tố tụng trong CQĐT gồm có: Điều tra viên, Thủ trưởng CQĐT và Phó Thủ trưởng CQĐT. Luật TTHS hiện hành quy định quyền hạn, trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ đối với người tiến hành tố tụng nói chung và người tiến hành tố tụng trong CQĐT nói riêng là cơ sở cho các hoạt động của họ trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Người tiến hành tố tụng trong CQĐT có có đặc điểm riêng so với các loại chủ thể TTHS khác: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất, người tiến hành tố tụng trong CQĐT được bổ nhiệm theo điều kiện và cách thức do luật quy định. Điều kiện và cách thức bổ nhiệm người tiến hành tố tụng trong CQĐT ở mỗi nước là khác nhau tùy theo quy định của Pháp luật tố tụng hình sự nước đó.
Tuy nhiên, thông thường đều quy định các điều kiện về: phẩm chất chính trị, trình độ pháp luật, học vấn, năng lực chuyên môn. Ở Việt Nam, pháp luật tố tụng hình sự quy định người tiến hành tố tụng trong CQĐT phải đáp ứng những yêu cầu đặc biệt về năng lực và phẩm chất như: phải là công dân Việt Nam trung thành với Tổ quốc và Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; có phẩm chất đạo đức tốt, liêm khiết và trung thực, có trình độ Đại học An ninh, Đại học Cảnh sát hoặc Đại học Luật; có chứng chỉ nghiệp vụ điều tra; có thời gian làm công tác thực tiễn theo quy định; có sức khỏe bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ được giao. Trong trường hợp do nhu cầu cán bộ, người có trình độ đại học các ngành khác có đủ các tiêu chuẩn nói trên và có chứng chỉ nghiệp vụ điều tra thì cũng có thể được bổ nhiệm làm ĐTV. Đối với các bậc ĐTV lại có thêm một số tiêu chuẩn, điều kiện cụ thể: ĐTV sơ cấp: đáp ứng các tiêu chuẩn chung; có thời gian làm công tác pháp luật từ nốn năm trở lên; là sỹ quan Công an, sỹ quan Quân đội tại ngũ, cán bộ Viện kiểm sát nhân dân; có khả năng điều tra các vụ án thuộc loại tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng.
ĐTV trung cấp; đáp ứng các tiêu chuẩn chung; đã là ĐTV sơ cấp ít nhất là năm năm; có khả năng điều tra các vụ án thuộc loại tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng; có khả năng hướng dẫn các hoạt động điều tra của ĐTV sơ cấp. ĐTV cao cấp: đáp ứng các tiêu chuẩn chung, đã là ĐTV trung cấp ít nhất là năm năm; có khả năng nghiên cứu, tổng hợp đề xuất biện pháp phòng, chồng tội phạm; có khả năng điều tra các vụ án thuộc loại tội phạm nghiêm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong, đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp; có khả năng hướng dẫn các hoạt động điều tra của ĐTV sơ cấp, ĐTV trung cấp. Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT là những người tiến hành tố tụng có vị trí đặc biệt trong CQĐT nên về tiêu chuẩn, điều kiện có yêu cầu cao hơn phải là ĐTV cao cấp hoặc ĐTV trung cấp; có năng lực tổ chức, chỉ đạo hoạt động điều tra. Để đảm bảo địa vị pháp lý, sự độc lập của các chức danh người tiến hành tố tụng thì những người này cần phải được bổ nhiệm theo thủ tục chặt chẽ.
Pháp luật TTHS quy định những người đủ tiêu chuẩn, điều kiện phải được thông qua Hội đồng tuyển chọn theo đúng quy định trước khi trình cấp có thẩm quyền bổ nhiệm. Hội đồng tuyển chọn ĐTV bao gồm các thành viên trong cùng ngành và do lãnh đạo ngành làm Chủ tịch Hội đồng. Việc bổ nhiệm ĐTV, Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT được thể hiện bằng quyết định của Thủ trưởng ngành và được cấp giấy chứng nhận ĐTV. Trong khi đó, chức danh Kiểm sát viên trong ngành kiểm sát lại do Chủ tịch nước bổ nhiệm đối với Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao; do Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao bổ nhiệm đối với Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân cấp tỉnh, huyện và Kiểm sát viên Viện kiểm sát quân sự cấp quân khu, khu vực.
Chức danh Thẩm phán do Chủ tịch nước ký quyết định bổ nhiệm đối với Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao; do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ký quyết định bổ nhiệm đối với Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh, huyện và Thẩm phán Tòa án quân sự cấp quân khu, khu vực. Thứ hai, Pháp luật tố tụng hình sự quy định trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, ĐTV chỉ có quyền tiến hành các biện pháp điều tra khi được phân công điều tra vụ án hình sự. ĐTV theo Pháp luật TTHS nước ta chỉ phát sinh khi họ được phân công điều tra vụ án và trong khi tiến hành hoạt động điều tra. Những hành vi 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tố tụng thông thường do ĐTV thực hiện trong giai đoạn điều tra bao gồm: hỏi cung bị can; lấy lời khai người làm chứng, người bị hại; đối chất; nhận dạng; khám xét, thu giữ, tạm giữ, kê biên tài sản; khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi, xem xét dấu vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra, tham dự giám định.
Trong quá trình điều tra một vụ án hình sự cụ thể, tùy thuộc vào các tình tiết của vụ án và các giả thiết điều tra mà ĐTV được quyền lựa chọn tiến hành những biện pháp điều tra nhất định, không nhất thiết phải tiến hành tất cả các biện pháp điều tra thuộc thẩm quyền của mình (trừ một số biện pháp điều tra bắt buộc phải thực hiện như hỏi cung bị can, khám nghiệm hiện trường. Khi tiến hành các biện pháp này sẽ làm phát sinh những quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm tố tụng buộc ĐTV phải thực hiện theo những quy định của pháp luật về biện pháp điều tra đó. Đảm bảo hoạt động điều tra được tiến hành thuận lợi, nhanh chóng thu thập các tài liệu, chứng cứ liên quan đến vụ án cũng như việc ngăn chặn hành vi tội phạm có thể xảy ra thì CQĐT được quyền áp dụng, thay đổi, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn theo quy định của pháp luật TTHS. Các biện pháp ngăn chặn là những biện pháp cưỡng chế trong TTHS được các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng đối với bị can, bị cáo, người bị nghi thực hiện tội phạm để kịp thời ngăn chặn hành vi phạm tội của họ, ngăn chặng họ tiếp tục phạm tội cũng như không cho họ có những hành động cản trở hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án.
Việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ, các biện pháp ngăn chặn này được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật TTHS. Ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự, ĐTV trong phạm vi chức trách của mình, trên cơ sở nghiên cứu các tình tiết và diễn biến của vụ án, các tài liệu, chứng cứ thu thập được có quyền đề xuất ý kiến lên Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT áp dụng, thay đổi hay hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn như bắt 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lãnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm và cũng chính ĐTV có trách nhiệm thi hành các lệnh, quyết định đó. Về trách nhiệm, ĐTV có trách nhiệm tuân thủ các quy định pháp luật khi tiến hành tố tụng và phải chịu trách nhiệm cá nhân trước pháp luật về các hành vi, quyết định của mình giống như những người tiến hành tố tụng khác. Ngoài ra, ĐTV còn phải chịu trách nhiệm trước Thủ trưởng CQĐT về các hành vi, quyết định của mình.
Như vậy, khi thực hiện các biện pháp điều tra, biện pháp ngăn chặn theo sự phân công, lệnh, quyết định của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT và theo quy định của pháp luật TTHS thì đã làm phát sinh quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm của ĐTV. Tuy nhiên, do vị trí đặc thù của lực lượng điều tra tố tụng hình sự nước ta (trực thuộc các cơ quan hành chính Nhà nước), nên khó có thể quy định thẩm quyền (kể cả thẩm quyền tố tụng) cho một thành viên nhiều hơn quyền của người đứng đầu tổ chức quản lý thành viên đó. Truyền thống đẳng cấp và quan hệ hành chính không cho phép tồn tại xung đột thẩm quyền giữa cấp trên và cấp dưới. Ngay cả thủ tục bổ nhiệm và miễn nhiệm ĐTV cũng do Thủ trưởng CQĐT đề xuất và quyết định cũng đã bao hàm tính phụ thuộc của ĐTV và cơ quan quản lý họ.