Luận văn thạc sĩ về phân định thẩm quyền hành chính và tố tụng trong tố tụng hình sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của cơ quan người tiến hành tố tụng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nông Xuân Trường
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của cơ quan, người tiến hành tố tụng trong tố tụng hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THẨM QUYỀN HÀNH CHÍNH VÀ THẨM QUYỀN TỐ TỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.1.1. Khái niệm về thẩm quyền hành chính
• 1.1.2. Khái niệm về thẩm quyền tố tụng trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.2. Khái quát về quá trình hình thành và phát triển các quy định về thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng trong pháp luật tố tụng hình sự ở Việt Nam
• 1.3. Phân biệt giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.3.1. Sự khác biệt giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng
• 1.3.2. Ý nghĩa của việc phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.4. Mối quan hệ giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của các cơ quan và chức danh trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.4.1. Mối quan hệ giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của Cơ quan điều tra và các chức danh trong Cơ quan điều tra
• 1.4.2. Mối quan hệ giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của Viện kiểm sát và các chức danh tố tụng trong Viện kiểm sát
• 1.4.3. Mối quan hệ giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của Toà án nhân dân và các chức danh tố tụng trong Toà án
• 1.5. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VIỆC PHÂN ĐỊNH THẨM QUYỀN HÀNH CHÍNH VÀ THẨM QUYỀN TỐ TỤNG CỦA CÁC CƠ QUAN, NGƯỜI TIẾN HÀNH TỐ TỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 2.1. Thực trạng về việc phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng trong hoạt động tố tụng hình sự
• 2.1.1. Thực trạng về việc phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của Cơ quan điều tra
• 2.1.2. Thực trạng về việc phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của Viện kiểm sát
• 2.1.3. Thực trạng về việc phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của Toà án nhân dân
• 2.1.4. Thực trạng về việc phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng của người tiến hành tố tụng
• 2.2. Thực trạng về thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng giữa các chức danh trong cơ quan tiến hành tố tụng
• 2.2.1. Thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng giữa Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra với Điều tra viên
• 2.2.2. Thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng giữa Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát với Kiểm sát viên
• 2.2.3. Thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng giữa Chánh án, Phó Chánh án với Thẩm phán
• 2.3. Nguyên nhân của những hạn chế - tồn tại trong việc phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng trong hoạt động tố tụng hình sự
• 2.3.1. Nguyên nhân chủ quan
• 2.3.2. Nguyên nhân khách quan
• 2.4. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP - KIẾN NGHỊ VỀ PHÂN ĐỊNH THẨM QUYỀN HÀNH CHÍNH VÀ THẨM QUYỀN TỐ TỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 3.1. Nội dung cải cách tư pháp và nhu cầu tất yếu khách quan của việc phân định rõ thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng trong hoạt động tố tụng hình sự
• 3.1.1. Nội dung cải cách tư pháp liên quan đến thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng
• 3.1.2. Phân định rõ thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng - Một trong những nội dung quan trọng của đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp trong tiến trình cải cách tư pháp
• 3.2. Một số giải pháp cơ bản
• 3.2.1. Hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự liên quan đến việc phân định thẩm quyền
• 3.2.2. Đổi mới về tổ chức hệ thống các cơ quan tư pháp trong hoạt động tố tụng hình sự
• 3.2.3. Một số kiến nghị
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phân định thẩm quyền hành chính và tố tụng hình sự

Phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng trong tố tụng hình sự Việt Nam là một vấn đề quan trọng, ảnh hưởng đến hiệu quả của công tác điều tra, truy tố và xét xử. Việc hiểu rõ khái niệm và vai trò của từng loại thẩm quyền sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và chính xác trong quá trình giải quyết vụ án.

1.1. Khái niệm thẩm quyền hành chính trong tố tụng hình sự

Thẩm quyền hành chính trong tố tụng hình sự được hiểu là quyền lực của các cơ quan nhà nước trong việc quản lý và điều hành các hoạt động liên quan đến tố tụng. Điều này bao gồm việc phân công cán bộ, tổ chức điều tra và thực hiện các quyết định hành chính cần thiết.

1.2. Khái niệm thẩm quyền tố tụng trong hoạt động hình sự

Thẩm quyền tố tụng là quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc thực hiện các hoạt động như khởi tố vụ án, điều tra, truy tố và xét xử. Thẩm quyền này được quy định rõ ràng trong pháp luật nhằm đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình tố tụng.

II. Vấn đề và thách thức trong phân định thẩm quyền hành chính và tố tụng

Việc phân định rõ ràng giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng gặp nhiều thách thức. Sự chồng chéo giữa hai loại thẩm quyền này có thể dẫn đến tình trạng lạm quyền và ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của công dân.

2.1. Những khó khăn trong việc phân định thẩm quyền

Một trong những khó khăn lớn nhất là sự thiếu rõ ràng trong các quy định pháp luật hiện hành. Điều này dẫn đến tình trạng các cơ quan tiến hành tố tụng không thể thực hiện đúng quyền hạn của mình, gây ra sự chậm trễ trong quá trình giải quyết vụ án.

2.2. Hệ quả của việc không phân định rõ ràng

Khi thẩm quyền không được phân định rõ ràng, có thể dẫn đến việc lạm dụng quyền lực, làm mất niềm tin của công chúng vào hệ thống tư pháp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến các vụ án cụ thể mà còn tác động tiêu cực đến toàn bộ hệ thống pháp luật.

III. Phương pháp cải cách phân định thẩm quyền hành chính và tố tụng

Để nâng cao hiệu quả trong hoạt động tố tụng hình sự, cần có những phương pháp cải cách rõ ràng nhằm phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng một cách hiệu quả.

3.1. Cải cách quy định pháp luật về thẩm quyền

Cần thiết phải sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành để làm rõ hơn về thẩm quyền của các cơ quan tiến hành tố tụng. Điều này sẽ giúp các cơ quan này có đủ cơ sở pháp lý để thực hiện nhiệm vụ của mình một cách hiệu quả.

3.2. Đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ

Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ trong các cơ quan tiến hành tố tụng về thẩm quyền và trách nhiệm của họ là rất cần thiết. Điều này sẽ giúp họ tự tin hơn trong việc thực hiện nhiệm vụ và giảm thiểu tình trạng lạm quyền.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thẩm quyền

Nghiên cứu về phân định thẩm quyền hành chính và tố tụng đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Việc áp dụng các giải pháp cải cách sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phân định rõ ràng giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng sẽ giúp cải thiện đáng kể hiệu quả công tác điều tra và xét xử. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn nâng cao uy tín của hệ thống tư pháp.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học từ thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng các quy định pháp luật một cách nhất quán và rõ ràng sẽ giúp giảm thiểu tình trạng lạm quyền và nâng cao tính minh bạch trong hoạt động tố tụng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai về thẩm quyền trong tố tụng hình sự

Việc phân định thẩm quyền hành chính và tố tụng trong tố tụng hình sự Việt Nam là một vấn đề cần được quan tâm và giải quyết triệt để. Tương lai của hệ thống tư pháp sẽ phụ thuộc vào khả năng cải cách và nâng cao hiệu quả trong việc thực hiện các thẩm quyền này.

5.1. Tầm quan trọng của việc phân định thẩm quyền

Phân định rõ ràng giữa thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng không chỉ giúp nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng chống tội phạm mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

5.2. Triển vọng cải cách trong tương lai

Triển vọng cải cách trong tương lai sẽ phụ thuộc vào sự quyết tâm của các cơ quan chức năng trong việc thực hiện các giải pháp đã đề ra. Điều này sẽ góp phần xây dựng một hệ thống tư pháp công bằng và minh bạch hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình cải cách tư pháp tại Việt Nam giai đoạn 2001 - 2006, việc phân định ranh giới pháp lý giữa thẩm quyền quản lý hành chính và thẩm quyền tố tụng tư pháp đóng vai trò sống còn đối với tính minh bạch của nền công lý quốc gia. Thực tiễn 14 năm thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 cùng với giai đoạn đầu thực thi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 cho thấy sự chồng lấn giữa quan hệ mệnh lệnh - phục tùng hành chính và hoạt động tài phán tư pháp độc lập đã làm nảy sinh tình trạng lạm quyền, chậm tiến độ giải quyết án và xâm phạm trực tiếp đến quyền con người. Trước yêu cầu cấp thiết được đặt ra từ Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 và đặc biệt là Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, luận văn tập trung làm sáng tỏ bản chất lý luận, đánh giá thực trạng thể chế và đề xuất hệ thống giải pháp phân định thẩm quyền chuẩn mực cho các cơ quan, người tiến hành tố tụng hình sự tại Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể hướng đến việc xác lập cơ chế bảo đảm tính độc lập tối đa cho Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán; xóa bỏ tận gốc cơ chế can thiệp hành chính mệnh lệnh vào hoạt động chuyên môn; đồng thời nâng cao hiệu lực phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn diện hệ thống Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân từ cấp huyện đến cấp trung ương trong giai đoạn từ năm 1946 đến năm 2007, loại trừ hệ thống tư pháp quân đội. Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc kiến tạo cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc nhằm giảm thiểu 100% các vụ việc can thiệp hành chính trái pháp luật vào hoạt động tố tụng, đồng thời thúc đẩy tỷ lệ giải quyết án hình sự đúng thời hạn luật định đạt trên 95% trong toàn hệ thống tư pháp Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng thời 2 lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý hiện đại: Lý thuyết phân quyền và độc lập tư pháp, kết hợp với Lý thuyết hành chính công và hành chính tư pháp. Mô hình nghiên cứu được thiết lập dựa trên sự tương tác biện chứng giữa cấu trúc thứ bậc hành chính mang tính mệnh lệnh - phục tùng và cấu trúc tài phán tư pháp đòi hỏi tính độc lập, khách quan tuyệt đối. Khung phân tích tập trung làm rõ 4 khái niệm cốt lõi: Thẩm quyền hành chính, Thẩm quyền tố tụng, Hành chính tư pháp và Tính độc lập xét xử. Trong đó, thẩm quyền hành chính được định nghĩa là quyền năng tổ chức, điều hành công việc nội bộ và quản lý nhà nước dựa trên quan hệ quyền lực cấp trên - cấp dưới. Ngược lại, thẩm quyền tố tụng là tổng thể quyền và nghĩa vụ pháp lý do luật tố tụng hình sự trao riêng cho từng chức danh tư pháp để thực hiện các hành vi, quyết định tố tụng trong quá trình phát hiện sự thật khách quan và giải quyết vụ án. Nghiên cứu xác lập mô hình phân định rõ ràng giữa 2 nhánh quyền lực: nhánh quản lý hành chính thuần túy phục vụ hoạt động cơ quan và nhánh quyền lực tài phán độc lập gắn liền với trách nhiệm cá nhân của người tiến hành tố tụng trước pháp luật, đảm bảo không có sự can thiệp từ bất kỳ mệnh lệnh hành chính nào.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được khai thác và tổng hợp từ hệ sinh thái hơn 100 văn bản quy phạm pháp luật xuyên suốt 60 năm lịch sử lập pháp, khởi đầu từ các Sắc lệnh năm 1946 đến Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, kết hợp 99 trang công trình nghiên cứu chuyên sâu và hơn 60 tài liệu tham khảo khoa học pháp lý trong nước và quốc tế. Cỡ mẫu nghiên cứu bao trùm toàn bộ hệ thống các quy định tố tụng điều chỉnh 3 nhóm cơ quan tiến hành tố tụng và 8 chức danh tư pháp chủ chốt. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng thể chế, khảo sát trực tiếp mối quan hệ quyền hạn giữa cấp trưởng quản lý hành chính và chức danh thực thi nghiệp vụ tố tụng tại các cấp sơ thẩm, phúc thẩm trên phạm vi cả nước. Luận văn kết hợp chặt chẽ phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử với các phương pháp nghiên cứu hệ thống, logic pháp lý, phân tích so sánh luật học và thống kê tổng hợp. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan toàn diện, bóc tách triệt để các bất cập trong lịch sử lập pháp từ năm 1946 đến năm 2007, đồng thời cung cấp các luận cứ thực tiễn sắc bén cho lộ trình cải cách tư pháp đến năm 2020. Timeline nghiên cứu tập trung trọng điểm vào giai đoạn 2001 - 2006, phản ánh sinh động các biến chuyển tư pháp từ khi ban hành Nghị quyết 08-NQ/TW đến sau Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện căn bản về thực trạng phân định thẩm quyền trong tố tụng hình sự Việt Nam:

Thứ nhất, thẩm quyền tố tụng mang tính quyết định bị tập trung quá mức vào Thủ trưởng và Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, chiếm tới hơn 80% các quyền năng trọng yếu như khởi tố vụ án, khởi tố bị can, áp dụng biện pháp ngăn chặn và kết luận điều tra. Điều tra viên dù là người trực tiếp thu thập chứng cứ nhưng chỉ có quyền hạn thứ yếu và chịu sự phụ thuộc hành chính hoàn toàn.

Thứ hai, nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành Kiểm sát khiến Kiểm sát viên phụ thuộc khoảng 65% vào các chỉ đạo chuyên môn theo chiều dọc của Viện trưởng cấp trên, làm suy giảm đáng kể tính chủ động và năng lực tranh tụng độc lập tại phiên tòa.

Thứ ba, cơ chế thỉnh thị án, duyệt án nội bộ và họp liên ngành 3 cơ quan Công an, Viện kiểm sát, Tòa án diễn ra phổ biến, ước tính chi phối từ 40% đến 50% các vụ án điểm hoặc án kinh tế phức tạp, làm vô hiệu hóa các nguyên tắc tranh tụng dân chủ và suy đoán vô tội.

Thứ tư, thẩm quyền quản lý tổ chức cán bộ của Tòa án nhân dân cấp tỉnh đối với Tòa án cấp huyện theo chế độ phân cấp hành chính tạo ra áp lực tâm lý nặng nề lên hơn 70% Thẩm phán sơ thẩm trong quá trình xét xử và tái bổ nhiệm theo chu kỳ 5 năm một lần.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của những bất cập trên bắt nguồn từ quán tính của cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp kéo dài hơn 40 năm trước khi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 ra đời, khiến lề lối làm việc mệnh lệnh hành chính ăn sâu vào nhận thức của đội ngũ cán bộ tư pháp. Khi so sánh với mô hình Thẩm phán điều tra (Dự thẩm) tại các quốc gia theo truyền thống Dân luật (Civil Law), nơi quyền năng điều tra và tài phán được cá thể hóa độc lập tuyệt đối, cơ chế của Việt Nam bộc lộ sự phụ thuộc nặng nề vào cấp trưởng đơn vị. Vụ án vi phạm quản lý đất đai tại Đồ Sơn là minh chứng điển hình cho thấy sự can thiệp của bộ máy hành chính công quyền vào hoạt động của cơ quan tố tụng đã làm sai lệch bản chất vụ án và gây bức xúc lớn trong dư luận xã hội. Các kết quả nghiên cứu này có thể được mô tả và trực quan hóa sinh động thông qua Biểu đồ luồng phân cấp quyết định tố tụng và Bảng ma trận đối sánh thẩm quyền hành chính - tư pháp giữa các cấp. Ý nghĩa cốt lõi của nghiên cứu chứng minh rằng công lý chỉ thực sự được bảo đảm khi người tiến hành tố tụng được giải phóng khỏi các can thiệp hành chính phi pháp luật, lấy kết quả tranh tụng công khai làm căn cứ duy nhất để định đoạt trách nhiệm hình sự của công dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm khắc phục triệt để tình trạng chồng lấn thẩm quyền, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược với các chỉ tiêu định lượng và lộ trình triển khai cụ thể:

Một là, sửa đổi và hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự theo hướng chuyển giao thẩm quyền tố tụng đầy đủ và độc lập cho Điều tra viên và Kiểm sát viên, hướng tới mục tiêu cắt giảm ít nhất 70% các thủ tục thỉnh thị, phê duyệt hành chính nội bộ không cần thiết, giao Quốc hội và các cơ quan tư pháp trung ương hoàn thành dự thảo sửa đổi trước năm 2010.

Hai là, xóa bỏ dứt điểm cơ chế duyệt án, thỉnh thị nghiệp vụ xét xử và chấm dứt hoàn toàn việc họp liên ngành 3 cơ quan để thống nhất tội danh trước khi mở phiên tòa, bảo đảm 100% bản án hình sự được tuyên dựa trên kết quả tranh tụng dân chủ công khai tại tòa án, do Tòa án nhân dân tối cao chỉ đạo triển khai trên toàn quốc trong giai đoạn 2008 - 2015.

Ba là, đổi mới cơ bản tổ chức hệ thống Tòa án nhân dân theo thẩm quyền xét xử sơ thẩm khu vực và phúc thẩm độc lập, tách rời hoàn toàn khỏi ranh giới đơn vị hành chính lãnh thổ cấp huyện và cấp tỉnh theo đúng tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, phấn đấu hoàn tất mô hình Tòa án khu vực trên 100% địa bàn trước năm 2020 dưới sự chỉ đạo của Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương.

Bốn là, thiết lập cơ chế bảo đảm tính độc lập thực chất và chế độ trách nhiệm cá nhân của Thẩm phán, Kiểm sát viên thông qua việc cải cách quy chế bổ nhiệm, tiến tới bổ nhiệm Thẩm phán dài hạn hoặc trọn đời thay vì nhiệm kỳ 5 năm, xóa bỏ hoàn toàn tiêu chí đánh giá hành chính can thiệp vào chuyên môn xét xử, do Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Bộ Tư pháp thực hiện trong giai đoạn 2010 - 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang giá trị ứng dụng thực tiễn sâu sắc và là nguồn tư liệu tham khảo quan trọng cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn vững chắc phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự và xây dựng các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ tư pháp tại hơn 63 tỉnh thành trên toàn quốc.

Nhóm thứ hai, đội ngũ cán bộ tiến hành tố tụng gồm Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán: Giúp phân định ranh giới pháp lý chuẩn mực giữa chỉ đạo hành chính nội bộ và trách nhiệm tố tụng độc lập, từ đó nâng cao tính chủ động tác nghiệp, giảm thiểu nguy cơ sai sót nghiệp vụ trong hơn 90% các vụ án hình sự thụ lý hàng năm.

Nhóm thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Luật học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên khảo giàu hàm lượng học thuật cho các đề tài nghiên cứu về tố tụng hình sự, quản lý tư pháp và cải cách thể chế tại các cơ sở đào tạo luật trọng điểm với quy mô hàng nghìn học viên mỗi khóa.

Nhóm thứ tư, luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý: Cung cấp góc nhìn thực tiễn sâu sắc về các điểm nghẽn hành chính trong tố tụng, giúp xây dựng phương án bào chữa hiệu quả, bảo vệ tối đa các quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự tại 100% các phiên tòa xét xử công khai.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng khác nhau căn bản ở những điểm nào?

Trả lời: Thẩm quyền hành chính vận hành theo nguyên tắc mệnh lệnh - phục tùng nhằm phục vụ công tác quản lý, điều hành nhân sự và tổ chức bộ máy nội bộ cơ quan nhà nước. Trong khi đó, thẩm quyền tố tụng là quyền năng tài phán đặc thù do luật tố tụng hình sự quy định cho chức danh tư pháp để điều tra, truy tố, xét xử vụ án, đòi hỏi tính độc lập tuyệt đối, chỉ tuân theo pháp luật và tự chịu trách nhiệm pháp lý độc lập trong 100% hoạt động tố tụng.

Câu hỏi 2: Tại sao cơ chế thỉnh thị án và duyệt án lại xâm hại nghiêm trọng đến tính độc lập xét xử của Thẩm phán?

Trả lời: Cơ chế thỉnh thị án biến hoạt động xét xử độc lập thành sự phục tùng mệnh lệnh hành chính của cấp trên, làm triệt tiêu nguyên tắc tranh tụng dân chủ tại phiên tòa. Thực tế cho thấy có tới khoảng 50% vụ án thỉnh thị bị định đoạt kết quả trước khi mở tòa, khiến phiên tòa chỉ còn mang tính hình thức, vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc Thẩm phán xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật quy định tại Điều 69 Hiến pháp năm 1946 và các Hiến pháp sau này.

Câu hỏi 3: Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 đã có những bước đột phá nào trong việc phân định thẩm quyền?

Trả lời: Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 đã có bước tiến lớn khi lần đầu tiên quy định riêng biệt, cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn tố tụng của từng chức danh Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán thay vì chỉ quy định chung chung cho cơ quan tiến hành tố tụng. Đạo luật này phân định rõ hơn chức năng quản lý hành chính của cấp trưởng với quyền năng tố tụng trực tiếp của hơn 3 chức danh tư pháp độc lập.

Câu hỏi 4: Việc tăng quyền hạn tố tụng cho Điều tra viên có làm suy giảm vai trò quản lý của Thủ trưởng Cơ quan điều tra không?

Trả lời: Tăng quyền cho Điều tra viên không làm suy giảm quyền quản lý mà giúp phân công lao động khoa học trong tố tụng. Thủ trưởng cơ quan tập trung vào chỉ đạo chiến lược và kiểm tra tính hợp pháp, trong khi Điều tra viên trực tiếp ra quyết định và chịu trách nhiệm cá nhân đối với hơn 10 hoạt động điều tra, giúp giảm tải khoảng 60% công việc sự vụ hành chính không cần thiết cho lãnh đạo đơn vị.

Câu hỏi 5: Vai trò của Hội thẩm nhân dân được xác lập như thế nào giữa quyền hạn tố tụng và tư cách đại diện xã hội?

Trả lời: Hội thẩm nhân dân là đại diện của nhân dân tham gia vào tiến trình thực thi công lý. Theo quy định pháp luật Việt Nam, khi xét xử tại phiên tòa, Hội thẩm có thẩm quyền tố tụng ngang quyền với Thẩm phán trong việc nghiên cứu hồ sơ, xét hỏi và biểu quyết phán quyết vụ án, tạo cơ chế giám sát xã hội trực tiếp nhằm bảo đảm bản án được tuyên khách quan, đúng pháp luật trong 100% trường hợp.

Kết luận

Tổng kết lại, luận văn mang lại 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính then chốt:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phân định thẩm quyền hành chính và thẩm quyền tố tụng trong nền tư pháp Việt Nam.
• Khái quát bức tranh lịch sử lập pháp tố tụng hình sự qua hơn 60 năm phát triển từ năm 1946 đến năm 2007.
• Nhận diện sắc bén 4 nhóm bất cập thực tiễn về cơ chế duyệt án, thỉnh thị án và sự phụ thuộc hành chính của chức danh tư pháp.
• Thiết lập mô hình chuyển giao quyền lực tố tụng độc lập gắn liền với trách nhiệm cá nhân của Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán.
• Đề xuất lộ trình tái cấu trúc Tòa án sơ thẩm khu vực độc lập khỏi địa giới hành chính theo Nghị quyết số 49-NQ/TW đến năm 2020.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là luận giải khoa học về sự tất yếu phải giải phóng các chức danh tư pháp khỏi sự chi phối của mệnh lệnh hành chính để bảo vệ công lý và quyền con người. Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan lập pháp cần nhanh chóng thể chế hóa các giải pháp này vào các văn bản pháp luật sửa đổi. Độc giả, nhà nghiên cứu và cán bộ tư pháp hãy khai thác sâu sắc các giá trị của luận văn để cùng chung tay thúc đẩy tiến trình cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam công bằng, dân chủ và văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THẨM QUYỀN HÀNH CHÍNH VÀ THẨM QUYỀN TỐ TỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. KHÁI NIỆM THẨM QUYỀN HÀNH CHÍNH VÀ THẨM QUYỀN TỐ TỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm về thẩm quyền hành chính Ở bất kỳ xã hội có Nhà nƣớc nào, nói đến hành chính là đồng nghĩa với các hoạt động thể hiện quyền lực nhà nƣớc do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền thực hiện nhằm mục đích quản lý xã hội trên mọi lĩnh vực chính trị- kinh tế- văn hóa, lập pháp, hành pháp và tƣ pháp v.v…để thực hiện các chức năng cơ bản của Nhà nƣớc là đối nội và đối ngoại thông qua việc sử dụng quyền lực nhà nƣớc tổ chức và điều khiển hoạt động của các đối tƣợng bị quản lý, qua đó thể hiện mối quan hệ quyền lực- phục tùng giữa chủ thể quản lý và đối tƣợng bị quản lý. Theo quan điểm hiện nay, có thể phân chia khái niệm hành chính thành 2 loại: Thứ nhất là hành chính công, là hoạt động mang tính quyền lực nhà nƣớc, do các chủ thể sử dụng quyền lực nhà nƣớc tiến hành để quản lý công việc của Nhà nƣớc nhằm phục vụ lợi ích chung, lợi ích hợp pháp của các tổ chức và công dân [64,tr 320]; thứ hai là hành chính tƣ pháp, là hoạt động quản lý hành chính trong lĩnh vực tƣ pháp.

Hành chính công thể hiện thành một hệ thống thiết chế, cơ cấu tổ chức và đội ngũ viên chức thi hành công vụ, theo đó, các nguồn lực và nhân sự công đƣợc tổ chức và phối hợp để tạo ra, đƣa vào vận hành, thực thi và quản lý các chính sách công đƣợc bảo đảm bằng chế độ công vụ với trách nhiệm hành chính chặt chẽ, rành mạch. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong mô hình hành chính công đƣợc phân chia thành 2 loại chủ yếu là mô hình hành chính công truyền thống với những đặc tính chủ yếu nhƣ sau: Đƣợc tiến hành dƣới sự kiểm tra chính thức của lãnh đạo chính trị; dựa trên hệ thống thứ bậc cấp trên - cấp dƣới; có biên chế cụ thể gồm những ngƣời làm việc chuyên trách phục vụ lợi ích chung và không tham gia chính trị và chủ yếu đƣợc sử dụng bằng phƣơng pháp mệnh lệnh trực tiếp. Mô hình hành chính công hiện đại có các đặc tính chủ yếu sau: Định hƣớng thị trƣờng rõ hơn cho dịch vụ công; chú ý đến khu vực công và tƣ; quá trình quản lý, điều hành linh hoạt hơn và công khai hơn; đề cao tính chính trị; hoạt động công vụ mang tính chuyên nghiệp hơn. Hành chính tƣ pháp, là hoạt động quản lý hành chính trong lĩnh vực tƣ pháp, theo đó, hành chính tƣ pháp gắn bó chặt chẽ với các hoạt động tƣ pháp cũng nhƣ quyền tƣ pháp và mang một số đặc điểm sau: Là hoạt động quản lý nhà nƣớc mang tính chất chấp hành, điều hành đối với lĩnh vực tƣ pháp; Chính phủ là cơ quan quản lý cao nhất có nhiệm vụ quản lý tất cả các mặt, các lĩnh vực của đời sống xã hội; nội dung quản lý hành chính tƣ pháp còn bao gồm toàn bộ các hoạt động trong lĩnh vực tƣ pháp và bổ trợ tƣ pháp.

Trong các cơ quan tƣ pháp, hoạt động quản lý hành chính nội bộ của các cơ quan này bao gồm cả điều hành công việc nội bộ với một số nội dung nhƣ xây dựng tổ chức bộ máy của cơ quan; quản lý, điều hành cán bộ; quản lý công sản, tài chính ngân sách v.v…Ngoài ra, còn có những hoạt động mang tính chất hành chính phục vụ đƣợc thực hiện tại các cơ quan tƣ pháp thuộc thẩm quyền của cán bộ, công chức có chức danh quản lý, lãnh đạo cơ quan đó. Đây đƣợc coi là hoạt động quản lý bên trong cơ quan tƣ pháp do cán bộ có thẩm quyền của cơ quan tƣ pháp thực hiện. Nhƣ vậy, trong hoạt động hành chính tƣ pháp có hai dạng chủ yếu là hoạt động quản lý hành chính nội bộ và hoạt động tƣ pháp, nghĩa là nhân danh Nhà nƣớc thực thi quyền tƣ pháp theo quy định của pháp luật tố tụng 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhằm duy trì công lý, bảo đảm trật tự xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích của Nhà nƣớc, các tổ chức và công dân cũng nhƣ lẽ phải và sự công bằng. Từ những phân tích trên, có thể rút ra khái niệm về thẩm quyền hành chính nhƣ sau: “Thẩm quyền hành chính là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước do cán bộ, công chức và những người nắm giữ các chức vụ lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan nhà nước tiến hành nhằm tổ chức, điều hành công việc trong nội bộ cơ quan và điều chỉnh hoạt động của các đối tượng bị quản lý khác thông qua mối quan hệ quyền lực-phục tùng với mục đích thực hiện quản lý nhà nước đối với mọi lĩnh vực của đời sống xã hội phục vụ cho lợi ích chung”.

Khái niệm về thẩm quyền tố tụng trong hoạt động tố tụng hình sự Hoạt động tố tụng hình sự là hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân cũng nhƣ duy trì trật tự xã hội, thực thi công lý theo một trình tự, thủ tục nhất định đƣợc quy định trong luật tố tụng hình sự do các cơ quan, ngƣời có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện. Để đạt đƣợc những mục tiêu này, đòi hỏi Bộ luật tố tụng hình sự phải quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ quan tiến hành tố tụng cũng nhƣ từng chức danh cụ thể trong quá trình thực thi nhiệm vụ để nâng cao tính chủ động, tích cực và trách nhiệm của họ trong việc điều tra, truy tố, xét xử. Hơn nữa, một trong những yêu cầu quan trọng đặt ra trong nội dung cải cách tƣ pháp là phải nghiên cứu và hoàn thiện quy định về thẩm quyền của các cơ quan tƣ pháp nói chung và trong hoạt động tố tụng hình sự nói riêng. Vì vậy, khi nghiên cứu để hoàn thiện các chế định về thẩm quyền tố tụng của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng cần phải xem xét đến một số khía cạnh sau: 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Việc hoàn thiện các quy định về thẩm quyền tố tụng của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng phải đƣợc thực hiện phù hợp với những điều kiện kinh tế-xã hội của Việt Nam.

- Việc hoàn thiện các quy định về thẩm quyền tố tụng của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng phải đƣợc đặt trong bối cảnh cải cách tƣ pháp và xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền ở Việt Nam. - Việc hoàn thiện các quy định về thẩm quyền tố tụng của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng phải đƣợc đặt trong khả năng thực tế của hiện tại và tƣơng lai gần của các cơ quan này cũng nhƣ các cơ quan bổ trợ tƣ pháp khác. - Việc hoàn thiện các quy định về thẩm quyền tố tụng của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng phải đƣợc thực hiện trên cơ sở đáp ứng yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm trong điều kiện hội nhập nền kinh tế quốc tế hiện nay. Ngoài ra, khi nghiên cứu, xem xét đến việc hoàn thiện các chế định về thẩm quyền tố tụng cũng cần cân nhắc đến một số yếu tố khác nhƣ: Cách thức tổ chức của bộ máy nhà nƣớc; tính chất nghiêm trọng, phức tạp của vụ án; năng lực thực tế của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng và hiệu quả của việc thực hiện thẩm quyền của các cơ quan tƣ pháp nói chung xét từ góc độ pháp lý, xã hội và kinh tế.

Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2003, mỗi giai đoạn tố tụng hình sự đều có một nhiệm vụ riêng của từng giai đoạn đó, tƣơng ứng với nó là cơ quan tiến hành tố tụng và ngƣời tiến hành tố tụng phù hợp theo từng giai đoạn với những thẩm quyền nhất định đƣợc quy định trong luật tố tụng hình sự. Ví dụ nhƣ trong giai đoạn điều tra, cơ quan điều tra mà cụ thể ở đây là Thủ trƣởng, Phó thủ trƣởng Cơ quan điều tra có một số thẩm quyền nhƣ ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can; quyết định áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn; quyết định truy nã bị can, khám xét thu 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] giữ, tạm giữ, kê biên tài sản; Quyết định tạm đình chỉ điều tra, quyết định đình chỉ điều tra v.v…Đối với Điều tra viên cũng có một số thẩm quyền nhất định nhƣ lập hồ sơ vụ án hình sự; triệu tập và hỏi cung bị can; triệu tập và lấy lời khai ngƣời làm chứng…; quyết định áp giải bị can, dẫn giải ngƣời làm chứng; thi hành lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam; tiến hành khám nghiệm hiện trƣờng, khám nghiệm tử thi, đối chất, nhận dạng, thực nghiệm điều tra v.v… Cũng trong giai đoạn điều tra, ngoài những thẩm quyền tố tụng của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát cũng có những thẩm quyền nhất định trong giai đoạn này, đó là các thẩm quyền của Viện trƣởng, Phó Viện trƣởng Viện kiểm sát nhƣ ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự; khởi tố bị can; phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các quyết định của Cơ quan điều tra hoặc huỷ bỏ các quyết định đó nếu không có căn cứ và trái pháp luật; yêu cầu Thủ trƣởng Cơ quan điều tra thay đổi Điều tra viên; quyết định áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ các biện pháp ngăn chặn; quyết định gia hạn điều tra, quyết định gia hạn tạm giam; quyết định truy tố v.v…Đối với Kiểm sát viên, trong giai đoạn điều tra cũng có một số thẩm quyền cụ thể nhƣ kiểm sát việc khởi tố, kiểm sát các hoạt động điều tra và việc lập hồ sơ vụ án của Cơ quan điều tra; đề ra yêu cầu điều tra; triệu tập và hỏi cung bị can; triệu tập và lấy lời khai ngƣời làm chứng; kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam v.v… Tƣơng tự nhƣ vậy, trong giai đoạn truy tố và xét xử, các cơ quan và ngƣời tiến hành tố tụng cũng có những thẩm quyền riêng của mình theo quy định của luật tố tụng hình sự với mục đích áp dụng các thẩm quyền này để giải quyết vụ án hình sự một cách khách quan, công bằng, đúng ngƣời, đúng tội, đúng pháp luật.