Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THẨM QUYỀN HÀNH CHÍNH VÀ THẨM QUYỀN TỐ TỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. KHÁI NIỆM THẨM QUYỀN HÀNH CHÍNH VÀ THẨM QUYỀN TỐ TỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm về thẩm quyền hành chính Ở bất kỳ xã hội có Nhà nƣớc nào, nói đến hành chính là đồng nghĩa với các hoạt động thể hiện quyền lực nhà nƣớc do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền thực hiện nhằm mục đích quản lý xã hội trên mọi lĩnh vực chính trị- kinh tế- văn hóa, lập pháp, hành pháp và tƣ pháp v.v…để thực hiện các chức năng cơ bản của Nhà nƣớc là đối nội và đối ngoại thông qua việc sử dụng quyền lực nhà nƣớc tổ chức và điều khiển hoạt động của các đối tƣợng bị quản lý, qua đó thể hiện mối quan hệ quyền lực- phục tùng giữa chủ thể quản lý và đối tƣợng bị quản lý. Theo quan điểm hiện nay, có thể phân chia khái niệm hành chính thành 2 loại: Thứ nhất là hành chính công, là hoạt động mang tính quyền lực nhà nƣớc, do các chủ thể sử dụng quyền lực nhà nƣớc tiến hành để quản lý công việc của Nhà nƣớc nhằm phục vụ lợi ích chung, lợi ích hợp pháp của các tổ chức và công dân [64,tr 320]; thứ hai là hành chính tƣ pháp, là hoạt động quản lý hành chính trong lĩnh vực tƣ pháp.
Hành chính công thể hiện thành một hệ thống thiết chế, cơ cấu tổ chức và đội ngũ viên chức thi hành công vụ, theo đó, các nguồn lực và nhân sự công đƣợc tổ chức và phối hợp để tạo ra, đƣa vào vận hành, thực thi và quản lý các chính sách công đƣợc bảo đảm bằng chế độ công vụ với trách nhiệm hành chính chặt chẽ, rành mạch. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong mô hình hành chính công đƣợc phân chia thành 2 loại chủ yếu là mô hình hành chính công truyền thống với những đặc tính chủ yếu nhƣ sau: Đƣợc tiến hành dƣới sự kiểm tra chính thức của lãnh đạo chính trị; dựa trên hệ thống thứ bậc cấp trên - cấp dƣới; có biên chế cụ thể gồm những ngƣời làm việc chuyên trách phục vụ lợi ích chung và không tham gia chính trị và chủ yếu đƣợc sử dụng bằng phƣơng pháp mệnh lệnh trực tiếp. Mô hình hành chính công hiện đại có các đặc tính chủ yếu sau: Định hƣớng thị trƣờng rõ hơn cho dịch vụ công; chú ý đến khu vực công và tƣ; quá trình quản lý, điều hành linh hoạt hơn và công khai hơn; đề cao tính chính trị; hoạt động công vụ mang tính chuyên nghiệp hơn. Hành chính tƣ pháp, là hoạt động quản lý hành chính trong lĩnh vực tƣ pháp, theo đó, hành chính tƣ pháp gắn bó chặt chẽ với các hoạt động tƣ pháp cũng nhƣ quyền tƣ pháp và mang một số đặc điểm sau: Là hoạt động quản lý nhà nƣớc mang tính chất chấp hành, điều hành đối với lĩnh vực tƣ pháp; Chính phủ là cơ quan quản lý cao nhất có nhiệm vụ quản lý tất cả các mặt, các lĩnh vực của đời sống xã hội; nội dung quản lý hành chính tƣ pháp còn bao gồm toàn bộ các hoạt động trong lĩnh vực tƣ pháp và bổ trợ tƣ pháp.
Trong các cơ quan tƣ pháp, hoạt động quản lý hành chính nội bộ của các cơ quan này bao gồm cả điều hành công việc nội bộ với một số nội dung nhƣ xây dựng tổ chức bộ máy của cơ quan; quản lý, điều hành cán bộ; quản lý công sản, tài chính ngân sách v.v…Ngoài ra, còn có những hoạt động mang tính chất hành chính phục vụ đƣợc thực hiện tại các cơ quan tƣ pháp thuộc thẩm quyền của cán bộ, công chức có chức danh quản lý, lãnh đạo cơ quan đó. Đây đƣợc coi là hoạt động quản lý bên trong cơ quan tƣ pháp do cán bộ có thẩm quyền của cơ quan tƣ pháp thực hiện. Nhƣ vậy, trong hoạt động hành chính tƣ pháp có hai dạng chủ yếu là hoạt động quản lý hành chính nội bộ và hoạt động tƣ pháp, nghĩa là nhân danh Nhà nƣớc thực thi quyền tƣ pháp theo quy định của pháp luật tố tụng 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhằm duy trì công lý, bảo đảm trật tự xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích của Nhà nƣớc, các tổ chức và công dân cũng nhƣ lẽ phải và sự công bằng. Từ những phân tích trên, có thể rút ra khái niệm về thẩm quyền hành chính nhƣ sau: “Thẩm quyền hành chính là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước do cán bộ, công chức và những người nắm giữ các chức vụ lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan nhà nước tiến hành nhằm tổ chức, điều hành công việc trong nội bộ cơ quan và điều chỉnh hoạt động của các đối tượng bị quản lý khác thông qua mối quan hệ quyền lực-phục tùng với mục đích thực hiện quản lý nhà nước đối với mọi lĩnh vực của đời sống xã hội phục vụ cho lợi ích chung”.
Khái niệm về thẩm quyền tố tụng trong hoạt động tố tụng hình sự Hoạt động tố tụng hình sự là hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân cũng nhƣ duy trì trật tự xã hội, thực thi công lý theo một trình tự, thủ tục nhất định đƣợc quy định trong luật tố tụng hình sự do các cơ quan, ngƣời có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện. Để đạt đƣợc những mục tiêu này, đòi hỏi Bộ luật tố tụng hình sự phải quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ quan tiến hành tố tụng cũng nhƣ từng chức danh cụ thể trong quá trình thực thi nhiệm vụ để nâng cao tính chủ động, tích cực và trách nhiệm của họ trong việc điều tra, truy tố, xét xử. Hơn nữa, một trong những yêu cầu quan trọng đặt ra trong nội dung cải cách tƣ pháp là phải nghiên cứu và hoàn thiện quy định về thẩm quyền của các cơ quan tƣ pháp nói chung và trong hoạt động tố tụng hình sự nói riêng. Vì vậy, khi nghiên cứu để hoàn thiện các chế định về thẩm quyền tố tụng của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng cần phải xem xét đến một số khía cạnh sau: 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Việc hoàn thiện các quy định về thẩm quyền tố tụng của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng phải đƣợc thực hiện phù hợp với những điều kiện kinh tế-xã hội của Việt Nam.
- Việc hoàn thiện các quy định về thẩm quyền tố tụng của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng phải đƣợc đặt trong bối cảnh cải cách tƣ pháp và xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền ở Việt Nam. - Việc hoàn thiện các quy định về thẩm quyền tố tụng của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng phải đƣợc đặt trong khả năng thực tế của hiện tại và tƣơng lai gần của các cơ quan này cũng nhƣ các cơ quan bổ trợ tƣ pháp khác. - Việc hoàn thiện các quy định về thẩm quyền tố tụng của cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng phải đƣợc thực hiện trên cơ sở đáp ứng yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm trong điều kiện hội nhập nền kinh tế quốc tế hiện nay. Ngoài ra, khi nghiên cứu, xem xét đến việc hoàn thiện các chế định về thẩm quyền tố tụng cũng cần cân nhắc đến một số yếu tố khác nhƣ: Cách thức tổ chức của bộ máy nhà nƣớc; tính chất nghiêm trọng, phức tạp của vụ án; năng lực thực tế của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng và hiệu quả của việc thực hiện thẩm quyền của các cơ quan tƣ pháp nói chung xét từ góc độ pháp lý, xã hội và kinh tế.
Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2003, mỗi giai đoạn tố tụng hình sự đều có một nhiệm vụ riêng của từng giai đoạn đó, tƣơng ứng với nó là cơ quan tiến hành tố tụng và ngƣời tiến hành tố tụng phù hợp theo từng giai đoạn với những thẩm quyền nhất định đƣợc quy định trong luật tố tụng hình sự. Ví dụ nhƣ trong giai đoạn điều tra, cơ quan điều tra mà cụ thể ở đây là Thủ trƣởng, Phó thủ trƣởng Cơ quan điều tra có một số thẩm quyền nhƣ ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can; quyết định áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn; quyết định truy nã bị can, khám xét thu 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giữ, tạm giữ, kê biên tài sản; Quyết định tạm đình chỉ điều tra, quyết định đình chỉ điều tra v.v…Đối với Điều tra viên cũng có một số thẩm quyền nhất định nhƣ lập hồ sơ vụ án hình sự; triệu tập và hỏi cung bị can; triệu tập và lấy lời khai ngƣời làm chứng…; quyết định áp giải bị can, dẫn giải ngƣời làm chứng; thi hành lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam; tiến hành khám nghiệm hiện trƣờng, khám nghiệm tử thi, đối chất, nhận dạng, thực nghiệm điều tra v.v… Cũng trong giai đoạn điều tra, ngoài những thẩm quyền tố tụng của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát cũng có những thẩm quyền nhất định trong giai đoạn này, đó là các thẩm quyền của Viện trƣởng, Phó Viện trƣởng Viện kiểm sát nhƣ ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự; khởi tố bị can; phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các quyết định của Cơ quan điều tra hoặc huỷ bỏ các quyết định đó nếu không có căn cứ và trái pháp luật; yêu cầu Thủ trƣởng Cơ quan điều tra thay đổi Điều tra viên; quyết định áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ các biện pháp ngăn chặn; quyết định gia hạn điều tra, quyết định gia hạn tạm giam; quyết định truy tố v.v…Đối với Kiểm sát viên, trong giai đoạn điều tra cũng có một số thẩm quyền cụ thể nhƣ kiểm sát việc khởi tố, kiểm sát các hoạt động điều tra và việc lập hồ sơ vụ án của Cơ quan điều tra; đề ra yêu cầu điều tra; triệu tập và hỏi cung bị can; triệu tập và lấy lời khai ngƣời làm chứng; kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam v.v… Tƣơng tự nhƣ vậy, trong giai đoạn truy tố và xét xử, các cơ quan và ngƣời tiến hành tố tụng cũng có những thẩm quyền riêng của mình theo quy định của luật tố tụng hình sự với mục đích áp dụng các thẩm quyền này để giải quyết vụ án hình sự một cách khách quan, công bằng, đúng ngƣời, đúng tội, đúng pháp luật.