Nghiên Cứu Về Đại Diện Của Công Ty Cổ Phần Tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích vai trò và trách nhiệm của công ty cổ phần theo pháp luật Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quy định hiện hành.

• Tác giả: Lê Việt Phương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Đình Hảo
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Đại Diện Của Công Ty Cổ Phần Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đại Diện Công Ty Cổ Phần Tại Việt Nam

Nghiên cứu về đại diện công ty cổ phần tại Việt Nam đã trở thành một chủ đề quan trọng trong bối cảnh nền kinh tế thị trường phát triển. Các quy định pháp luật liên quan đến công ty cổ phần đã có những thay đổi đáng kể từ khi Luật Doanh nghiệp được ban hành. Việc hiểu rõ về đại diện pháp luật trong công ty cổ phần không chỉ giúp các nhà đầu tư nắm bắt được quyền lợi và nghĩa vụ của mình mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản trị công ty.

1.1. Khái Niệm Và Đặc Điểm Của Đại Diện Công Ty Cổ Phần

Đại diện công ty cổ phần được hiểu là người được ủy quyền thực hiện các giao dịch nhân danh công ty. Đặc điểm của đại diện pháp luật bao gồm quyền hạn, trách nhiệm và nghĩa vụ trong các giao dịch thương mại. Việc xác định rõ ràng khái niệm này là rất cần thiết để tránh nhầm lẫn trong thực tiễn.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Về Đại Diện Tại Việt Nam

Tình hình nghiên cứu về đại diện công ty cổ phần tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể. Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật hiện hành, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan.

II. Những Vấn Đề Thách Thức Trong Đại Diện Công Ty Cổ Phần

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật về đại diện công ty cổ phần, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc áp dụng. Các vấn đề như sự nhầm lẫn giữa người đại diện và người quản lý, hay việc thiếu cơ chế giám sát hiệu quả đã gây ra nhiều khó khăn trong thực tiễn. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong hoạt động của công ty.

2.1. Nhầm Lẫn Giữa Người Đại Diện Và Người Quản Lý

Trong nhiều trường hợp, người đại diện của công ty cổ phần bị nhầm lẫn với người quản lý. Điều này dẫn đến việc không rõ ràng về quyền hạn và trách nhiệm của từng bên, gây khó khăn trong việc thực hiện các giao dịch và quyết định quan trọng.

2.2. Thiếu Cơ Chế Giám Sát Hiệu Quả

Cơ chế giám sát người đại diện trong công ty cổ phần chưa thực sự phát huy hiệu quả. Việc thiếu các quy định cụ thể về trách nhiệm và nghĩa vụ của người đại diện đã dẫn đến nhiều hành vi vi phạm, ảnh hưởng đến quyền lợi của cổ đông và sự phát triển bền vững của công ty.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đại Diện Công Ty Cổ Phần Tại Việt Nam

Để nghiên cứu về đại diện công ty cổ phần, các phương pháp nghiên cứu pháp lý và kinh tế học pháp luật đã được áp dụng. Việc phân tích các quy định pháp luật hiện hành, so sánh với các nước có nền kinh tế phát triển giúp làm rõ những điểm mạnh và yếu trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Quy Phạm Pháp Luật

Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật giúp làm rõ nội dung và ý nghĩa của các quy định về đại diện công ty cổ phần. Qua đó, có thể đánh giá được tính hợp lý và khả thi của các quy định này trong thực tiễn.

3.2. Phương Pháp So Sánh Quốc Tế

So sánh các quy định về đại diện công ty cổ phần tại Việt Nam với các nước khác giúp nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt. Điều này không chỉ giúp cải thiện quy định pháp luật mà còn nâng cao khả năng hội nhập quốc tế của doanh nghiệp Việt Nam.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Đại Diện Công Ty Cổ Phần

Nghiên cứu về đại diện công ty cổ phần không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn rõ rệt. Các kết quả nghiên cứu đã được áp dụng để cải thiện quy định pháp luật, nâng cao hiệu quả quản trị và bảo vệ quyền lợi của cổ đông trong công ty cổ phần.

4.1. Cải Thiện Quy Định Pháp Luật

Các nghiên cứu đã chỉ ra những điểm bất cập trong quy định pháp luật hiện hành, từ đó đề xuất các giải pháp sửa đổi, bổ sung nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật về đại diện công ty cổ phần.

4.2. Nâng Cao Hiệu Quản Trị Công Ty

Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn đã giúp nâng cao hiệu quả quản trị công ty. Các công ty cổ phần đã có những bước tiến trong việc thực hiện quyền lợi của cổ đông và đảm bảo tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Đại Diện Công Ty Cổ Phần Tại Việt Nam

Nghiên cứu về đại diện công ty cổ phần tại Việt Nam đã chỉ ra nhiều vấn đề cần được giải quyết. Việc hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi là rất cần thiết để đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan và phát triển bền vững cho các công ty cổ phần trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

5.1. Đề Xuất Hoàn Thiện Pháp Luật

Cần có những đề xuất cụ thể nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về đại diện công ty cổ phần. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của cổ đông mà còn nâng cao tính minh bạch trong hoạt động của công ty.

5.2. Tương Lai Của Đại Diện Công Ty Cổ Phần

Tương lai của đại diện công ty cổ phần tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản trị và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các công ty cổ phần.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án 1. Những nghiên cứu lý luận hiện có về đại diện của công ty cổ phần 1.1 Học thuyết đại diện và các ý kiến về sự cần thiết xuất hiện quan hệ đại diện của công ty cổ phần Theo học thuyết về đại diện, quan hệ giữa các cổ đông và người quản lý công ty được hiểu như là quan hệ đại diện - hay quan hệ ủy thác. Mối quan hệ này được coi như là quan hệ hợp đồng mà theo đó các cổ đông (những người chủ - principals), bổ nhiệm, chỉ định người khác, người quản lý công ty (người thụ ủy - agents), để thực hiện việc quản lý công ty cho họ mà trong đó bao gồm cả việc trao thẩm quyền để ra quyết định định đoạt tài sản của công ty [27].

Người chủ ủy (principal) bị ràng buộc bởi hành động của người thụ ủy (agent) trong phạm vi mà người chủ ủy cho phép một cách rõ ràng hoặc ngầm định [19, tr. Quan hệ đại diện là một dạng quan hệ phức hợp được tạo bởi quan hệ giữa người ủy quyền (principal), người đại diện (agent) và người thứ ba (third party) [33, tr. Vào thế kỷ XVIII, các luật gia theo trường phái luật tự nhiên đã phát triển quan hệ đại diện ở Châu Âu lục địa, trong bối cảnh thương mại phát triển với sự xuất hiện các vấn đề như giao một con tàu cho vị thuyền trưởng điều khiển và quản lý, hay hoạt động kinh doanh thông qua sự điều hành của một người khác. Theo Konrad Zweigert và Hein Koetz, “phương thức đại diện là một sự cần thiết không thể bị vô hiệu trong bất kỳ chế độ phát triển nào mà dựa trên sự phân công lao động đối với sản xuất và phân phối hàng hóa và dịch vụ” [97, tr.

Việc không làm vô hiệu hóa các hợp đồng được giao kết thông qua người đại diện là rất quan trọng, bởi về phương diện vĩ mô nó thúc đẩy phân công lao động xã hội và tăng cường giao lưu dân sự; còn về phương diện vi mô nó giúp cho các chủ 11 thể thuận tiện hơn trong các giao kết hợp đồng. Tập thể các chuyên gia pháp lý Việt Nam tham gia biên soạn cuốn tài liệu chuyên khảo Thể chế pháp luật kinh tế của một số quốc gia trên thế giới (sách chuyên khảo) của Ủy ban Kinh tế của Quốc Hội đã nhận định: “Học thuyết tư cách pháp nhân và học thuyết trách nhiệm hữu hạn là hai học thuyết xương sống để xây dựng định chế pháp lý về công ty cổ phần (CTCP). Hai học thuyết này đã làm cho CTCP có sức hấp dẫn các nhà đầu tư từ công chúng sẵn sàng bỏ tiền ra để đầu tư vào các hoạt động kinh doanh mạo hiểm mà không phải lo lắng về trách nhiệm cá nhân” [82, tr.TS Nguyễn Như Phát trong bài viết Quyền sở hữu cá nhân - cội nguồn của tự do kinh doanh trong kinh tế thị trương: “nếu như góp vốn. xét từ phương diện kinh tế, là việc tạo ra tài sản cho công ty, nhằm đảm bảo cho những chi phí cho hoạt động của công ty và đảm bảo quyền lợi cho các chủ nợ, thì góp vốn, xét từ phương diện pháp lý, là hành vi chuyển giao tài sản hay đưa tài sản vào sử dụng trong hoạt động kinh doanh để đổi lấy quyền lợi đối với công ty” [84, tr.

Lý thuyết đại diện có nguồn gốc từ lý thuyết kinh tế, được phát triển bởi Alchian và Demsetz năm 1972, sau đó được Jensen và Meckling phát triển thêm vào năm 1976. Theo lý thuyết đại diện, các cổ đông là chủ sở hữu công ty, thuê những người khác thực hiện công việc thông qua ủy quyền hoạt động của công ty cho các giám đốc hoặc những người quản lý, họ là các đại diện cho cổ đông. Chính vì các cổ đông với tư cách chủ sở hữu góp vốn trong công ty nhưng không trực tiếp điều hành hoạt động kinh doanh của công ty mà cử hoặc thuê những người quản lý. Do đó xét về lý thuyết đại diện, sự phân tách giữa quyền sở hữu (của cổ đông) và quản lý, kiểm soát công ty làm tiền đề cho sự xuất hiện lý thuyết về người chủ và người đại diện.

Mối quan hệ này được coi như là quan hệ hợp đồng mà theo đó, các cổ đông (những người chủ sở hữu - principals) bổ nhiệm, chỉ định người khác quản lý công ty (người thụ ủy - agents) để thực hiện việc quản lý công ty cho họ mà trong đó bao gồm cả việc trao thẩm quyền ra 12 quyết định định đoạt tài sản của công ty [27, tr. Xét về bản chất, người đại diện hành động nhân danh và vì lợi ích của người được đại diện, do đó không thể có sự mâu thuẫn lợi ích giữa hai bên trong quan hệ đại diện. Tuy nhiên, chính người khởi xướng lý thuyết đại diện, Jensen và Mecklin đã nhận định: “Lý thuyết đại diện liên quan đến một hợp đồng theo đó một hoặc vài người (cổ đông) giao cho người khác (thành viên HĐQT) thay mặt họ thực hiện một số dịch vụ, trong đó có việc ủy quyền ra quyết định cho đại diện. Nếu cả hai bên trong mối quan hệ này là những người muốn tối đa hóa lợi ích, chúng ta có lý do để tin rằng đại diện sẽ không luôn luôn hành động vì lợi ích của người chủ” [99, tr.

Trong công trình “The Wealth of Nations” (của cải của các dân tộc), của tác giả Adam Smith, ngay từ năm 1776 đã cho rằng xu hướng phát triển của các công ty hiện đại với sự phân tách giữa quyền sở hữu và quản lý, kiểm soát công ty, do đó Adam Smith cho rằng “với đặc tính của công việc quản lý, các cổ đông không nên kỳ vọng và tin tưởng rằng người quản lý công ty sẽ hành động như họ muốn, bởi lẽ người quản lý công ty luôn có xu hướng thiếu siêng năng, mẫn cán và lợi dụng vị trí của mình để kiếm lợi ích cá nhân cho chính họ hơn là cho các cổ đông và công ty”[91, tr.Smith đã hoàn toàn đúng trong điều kiện hiện nay. Do đó, việc nghiên cứu cơ chế pháp lý ràng buộc để người đại diện (quản lý công ty) thực sự hành động vì lợi ích của người được đại diện là hết sức cần thiết. Trong công trình “Giới thiệu về luật so sánh” của các tác giả Konrad Zweigert và Hein Koetz, Clarendon Press, Oxford, 1998, khi đề cập đến vai trò của quan hệ đại diện, các tác giả cho rằng vào thế kỷ XVIII vấn đề đại diện được thúc đẩy ở châu Âu trong bối cảnh thương mại phát triển với sự xuất hiện các vấn đề như giao một con tàu cho thuyền trưởng điều khiển và quản lý, hay hoạt động kinh doanh thông qua sự điều hành của một người khác [97, tr. Theo các tác giả, “phương thức đại diện là một sự cần thiết không thể bị vô hiệu trong 13 bất kỳ chế độ phát triển nào mà dựa trên sự phân công lao động đối với sản xuất, phân phối hàng hóa và dịch vụ” [97, tr.

Với luận điểm này cho thấy việc không làm vô hiệu hóa các hợp đồng được giao kết thông qua đại diện là rất quan trọng, nó giúp các chủ thể thuận tiện trong giao kết hợp đồng [19]. Luận điểm này được các học giả trên thế giới thừa nhận rộng rãi và là nội dung quan trọng của lý thuyết đại diện. Trong tài liệu “Business Law” (luật kinh doanh) của tác giả Robert W. Emerson và John W.

Hardwick khi bàn về luật đại diện, các tác giả đã nhìn nhận rằng Luật đại diện bao gồm tất cả các quy tắc được xã hội thừa nhận và thi hành, bởi thế mà một người hành động cho người khác, và nếu không có Luật đại diện, thì mọi người phải tự hành động cho mình và không thể sử dụng đại diện, người bán hàng hoặc người đưa tin, còn các công ty không thể thực hiện được tất cả các chức năng của mình và phải chấm dứt hoạt động [101, tr. Quan điểm này cùng với luận điểm của Konrad Zweigert và Hein Koetz về vai trò của người đại diện như đã nhắc đến ở trên đã một lần nữa khẳng định sự tồn tại quan hệ đại diện như một tất yếu của quá trình phát triển. Trong công trình nghiên cứu “The Modern Corporation and Private Property” (tổng công ty hiện đại và sở hữu tư nhân) của các tác giả Adolf A. Berle và Gardiner C.

Trong nghiên cứu nổi tiếng này, các tác giả đã khẳng định với sự phát triển của các phương tiện truyền thông hiện đại, việc tổ chức tốt các thị trường chứng khoán và sự tăng lên nhanh chóng về số lượng các nhà đầu tư, vấn đề sở hữu vốn trong các công ty ngày càng bị phân tán và cổ phần sẽ được sở hữu bởi nhiều chủ thể đa dạng hơn. Từ đó các tác giả cho rằng mô hình công ty hiện đại ngày nay là đại diện của một hình thức mới về tài sản, mà tài sản đó lại được kiểm soát, quản lý bởi những người quản lý công ty (những người làm thuê) hơn là các cổ đông (những chủ sở hữu thực sự của tài sản). Từ đó, các học giả này cũng kết luận rằng, có sự phân tách giữa sở hữu và quản lý, kiểm soát 14 trong các công ty hiện đại [92, tr. Ngày nay, các luật gia Hoa Kỳ cho rằng: “Luật đại diện bao gồm tất cả các quy tắc được xã hội thừa nhận và thi hành, bởi thế mà một người hành động cho người khác, và nếu không có luật đại diện, thì mọi người phải tự hành động cho mình và không thể sử dụng đại diện, người bán hàng hoặc người đưa tin, còn các công ty không thể thực hiện được các chức năng của mình và phải chấm dứt hoạt động” [101, tr.

Các ý kiến về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ đại diện Trong công trình “Law for Business” của các tác giả James Barnes, Terry Morehead Dworkin và Eric L. Richards, khi nghiên cứu về vấn đề đại diện, đã quan niệm: “Đại diện là một quan hệ phát sinh khi một người (người đại diện) hành động cho lợi ích và theo sự chỉ dẫn của một người khác (người được đại diện)”, từ đó các tác giả cho rằng cần giải quyết ba câu hỏi căn bản: (1) Người được đại diện và người đại diện có nghĩa vụ gì đối với nhau? (2) Trách nhiệm của người được đại diện và người đại diện đối với hợp đồng được giao kết bởi người đại diện là gì?