1 ®Æt vÊn ®Ò §éng kinh lµ mét bÖnh ®· ®îc biÕt ®Õn tõ rÊt l©u nhng vÉn lµ vÊn ®Ò y tÕ cã tÝnh thêi sù lu«n cÇn ®îc nghiªn cøu cho mçi quèc gia. §éng kinh lµ mét bÖnh lý thêng gÆp, theo thèng kª cña Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi, tû lÖ ®éng kinh chiÕm 0,5 - 1% d©n sè. Tû lÖ m¾c míi mçi n¨m trung b×nh lµ 50/100000 d©n. §©y lµ mét bÖnh lý gÆp ë mäi løa tuæi, tõ trÎ s¬ sinh cho ®Õn ngêi giµ víi c¸c tû lÖ m¾c bÖnh ë c¸c løa tuæi kh¸c nhau [1.
§éng kinh ¶nh hëng nhiÒu ®Õn cuéc sèng bÖnh nh©n (sinh ho¹t, vui ch¬i, häc tËp, lao ®éng, thËm chÝ c¶ tÝnh m¹ng), vµ ¶nh hëng ®Õn toµn x· héi do tû lÖ m¾c bÖnh cao, kh¶ n¨ng lao ®éng- häc tËp gi¶m sót, chi phÝ kh¸m ch÷a bÖnh cao (cho c«ng t¸c qu¶n lý, ®iÒu trÞ l©u dµi). VÊn ®Ò chÈn ®o¸n, ®iÒu trÞ, t¸i hoµ nhËp céng ®ång ë ngêi trëng thµnh kh¸c víi ®éng kinh ë trÎ em do sù kh¸c biÖt vÒ t©m sinh lý, vÒ nguyªn nh©n g©y bÖnh, biÓu hiÖn l©m sµng, c¸c bÖnh lý kÌm theo. L©m sµng cña ®éng kinh rÊt ®a d¹ng, c¬ chÕ bÖnh sinh hiÖn ®ang cßn ë c¸c d¹ng gi¶ thuyÕt. ViÖc ph©n lo¹i ®éng kinh ®îc Liªn héi Quèc tÕ chèng §éng kinh thêng xuyªn thay ®æi ®Ó phï hîp víi l©m sµng.
Ngµy nay, nhê sù tiÕn bé cña c¸c ph¬ng ph¸p th¨m dß chøc n¨ng, h×nh ¶nh, sinh ho¸, tÕ bµo… ngêi ta cµng hiÓu h¬n vÒ ®éng kinh vµ c¸c nguyªn nh©n cña ®éng kinh. 2 Nguyªn nh©n cña ®éng kinh ë ngêi trëng thµnh cã rÊt nhiÒu (Tai biÕn m¹ch n·o, u n·o, Êu trïng s¸n n·o, dÞ d¹ng m¹ch n·o, viªm vµ di chøng cña viªm n·o- mµng n·o…) [1. Tuy nhiªn ®Ó chÈn ®o¸n nguyªn nh©n cô thÓ cho tõng bÖnh nh©n nhiÒu khi kh«ng dÔ. MÆc dï ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ l©m sµng, nguyªn nh©n ®éng kinh ë ngêi trëng thµnh, nhng ngµy nay bªn c¹nh viÖc theo dâi c¸c biÓu hiÖn l©m sµng, ®iÖn n·o ®å vµ c¸c xÐt nghiÖm thêng quy kh¸c.
Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, BÖnh viÖn B¹ch Mai ®· ®îc trang bÞ nhiÒu ph¬ng tiÖn kü thuËt hiÖn ®¹i nh m¸y chôp c¾t líp ®a d·y ®Çu dß, m¸y chôp m¹ch n·o, m¸y céng hëng tõ ®é ph©n gi¶i cao, hÖ thèng siªu ©m m¹ch m¸u trong vµ ngoµi sä còng nh c¸c thÕ hÖ m¸y mãc hiÖn ®¹i vÒ sinh ho¸, miÔn dÞch… Trong ®iÒu kiÖn ®ã, chóng ta cã thÓ ®i s©u t×m hiÓu nguyªn nh©n cña ®éng kinh. V× vËy chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi:” Nghiªn cøu mét sè ®Æc ®iÓm l©m sµng vµ h×nh ¶nh häc cña ®éng kinh ë ngêi trëng thµnh t¹i Khoa ThÇn kinh BÖnh viÖn B¹ch Mai” nh»m hai môc tiªu: 1. Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm l©m sµng ®éng kinh ë ngêi trëng thµnh. Nghiªn cøu mét sè ®Æc ®iÓm cËn l©m sµng vµ h×nh ¶nh häc ®ång thêi x¸c ®Þnh mét sè nguyªn nh©n thêng gÆp g©y ®éng kinh ë ngêi trëng thµnh.
3 4 Ch¬ng 1 Tæng quan tµi liÖu 1. §¹i c¬ng vÒ ®éng kinh 1. §Þnh nghÜa: - C¬n ®éng kinh lµ sù rèi lo¹n kÞch ph¸t c¸c chøc n¨ng thÇn kinh trung ¬ng do sù phãng ®iÖn ®ét ngét, ng¾n, qu¸ møc ®ång thêi cña c¸c tÕ bµo thÇn kinh [TrÝch dÉn tõ 1], [TrÝch dÉn tõ 2], [14. C¬n ®éng kinh ®îc “biÓu lé” b»ng c¸c triÖu chøng l©m sµng xuÊt hiÖn ®ét ngét, ng¾n vµ ®Þnh h×nh vÒ vËn ®éng, c¶m gi¸c, gi¸c quan, thùc vËt vµ/hoÆc t©m thÇn tuú thuéc vµo vÞ trÝ cña tÕ bµo thÇn kinh cã liªn quan.
§Þnh nghÜa nµy lo¹i trõ c¸c c¬n cã biÓu hiÖn thÇn kinh nhng kh«ng ph¶i do n·o nh c¬n rèi lo¹n ph©n ly, c¬n Tetani, c¬n ngÊt, c¬n nhøc ®Çu kiÓu nhøc n÷a ®Çu… - C¬n ®éng kinh toµn thÓ: XuÊt hiÖn do sù phãng ®iÖn kÞch ph¸t lan to¶ trªn c¶ hai b¸n cÇu, liªn quan ®Õn kÝch thÝch trªn toµn bé vá n·o. C¬n cã biÓu hiÖn ®èi xøng, ®ång ®Òu c¶ hai b¸n cÇu thÓ hiÖn trªn c¶ l©m sµng vµ ®iÖn n·o. - §éng kinh côc bé: X¶y ra do sù phãng ®iÖn chØ giíi h¹n ë mét phÇn cña c¸c tÕ bµo thÇn kinh cña vá n·o. C¬n chØ thÓ hiÖn ë mét phÇn c¬ thÓ.
- C¬n ®éng kinh lµ mét hiÖn tîng cÊp tÝnh, x¶y ra nhÊt thêi, tho¸ng qua [1. - BÖnh ®éng kinh lµ mét bÖnh m¹n tÝnh cã ®Æc ®iÓm lµ sù t¸i diÔn cña c¸c c¬n ®éng kinh cã tÝnh ®Þnh h×nh [1.], c¸ch nhau trªn 24 giê kh«ng ph¶i do nguyªn nh©n sèt cao vµ c¸c nguyªn nh©n cÊp tÝnh kh¸c g©y nªn. LÞch sö nghiªn cøu ®éng kinh (TrÝch dÉn tõ 1) ThuËt ng÷ §éng kinh xuÊt ph¸t tõ tiÕng Hy L¹p Epilambalein (bÞ giËt, bÞ ®¸nh dån dËp). Lóc ®Çu ngêi ta cho r»ng ®éng kinh lµ do bµn tay cña mÆt tr¨ng g©y ra.
Ngay tõ n¨m 1780 tríc c«ng nguyªn luËt Hammurabi ®· quy ®Þnh ng- êi bÞ ®éng kinh kh«ng ®îc kÕt h«n hoÆc lµm chøng tríc toµ, vµ hîp ®ång mua b¸n n« lÖ sÏ mÊt hiÖu lùc nÕu ngêi n« lÖ xuÊt hiÖn c¬n ®éng kinh trong ba th¸ng ®Çu sau khi mua b¸n. Vµo kho¶ng n¨m 400 tríc c«ng nguyªn Hypocrate ®· m« t¶ ®éng kinh lµ mét bÖnh thùc tæn ë n·o vµ cÇn ph¶i ®iÒu trÞ b»ng thuèc vµ chÕ ®é ¨n chø kh«ng ph¶i b»ng ph¸p thuËt. N¨m 1770, mét trong nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu ®Çu tiªn mang tÝnh khoa häc vÒ ®éng kinh ®· ®îc Tissot c«ng bè.T¸c gi¶ nhËn thÊy ®Ó g©y ®îc c¬n ®éng kinh ph¶i cã hai yÕu tè: b¶n th©n n·o ph¶i ë tr¹ng th¸i dÔ g©y co giËt vµ cÇn ph¶i cã nguyªn nh©n kÝch ho¹t tr¹ng th¸i nµy [TrÝch dÉn tõ 1], [TrÝch dÉn tõ 2]. §Õn n÷a ®Çu thÕ kü XIX ®· xuÊt hiÖn nhiÒu tiÕn bé quan träng vÒ thuËt ng÷, b¶n chÊt bÖnh häc vµ ®iÒu trÞ ®éng kinh.
N¨m 1815, Esquirol ph©n biÖt ®éng kinh thµnh nh÷ng c¬n nhÑ vµ c¬n nÆng mµ ngµy nay ngêi ta gäi lµ c¬n nhá vµ c¬n lín. VÒ bÖnh häc, Cazauvielh(1825), sau ®ã lµ Sommer(1880) ph¸t hiÖn thÊy cã x¬ håi h¶i m· ë bÖnh nh©n 6 ®éng kinh. Cïng víi c¸c nghiªn cøu vÒ gi¶i phÉu bÖnh häc, c¸c nghiªn cøu vÒ l©m sµng còng ®· ®¹t ®îc nh÷ng bíc tiÕn ®¸ng kÓ. N¨m 1824, Calmeil ®· nghiªn cøu tr¹ng th¸i ®éng kinh co giËt.
N¨m 1860, Faret ph©n biÖt c¸c c¬n ®éng kinh kh«ng co giËt biÓu hiÖn díi d¹ng rèi lo¹n ®¬n thuÇn c¸c chøc n¨ng cao cÊp gäi lµ c¸c c¬n t¬ng ®¬ng t©m thÇn. N¨m 1852, Herpin m« t¶ c¸c dÊu hiÖu c¬ b¶n cña ®éng kinh giËt c¬ ë tuæi thiÕu niªn vµ sau ®ã lµ c¸c nghiªn cøu cô thÓ h¬n vÒ l©m sµng ®îc Reynolds(1861), Gowers(1885), Jackson(1873) c«ng bè. Trong lÜnh vùc ®iÒu trÞ, Locook(1857) ®Ò xuÊt dïng Bromua nh thuèc ®Çu tay ®Ó ®iÒu trÞ ®éng kinh. Horsley(1886) lµ ngêi ®Çu tiªn ®· phÉu thuËt ®iÒu trÞ mét bÖnh nh©n cã nhiÒu c¬n ®éng kinh côc bé.
Vµo n÷a sau cña thÕ kû XIX, c«ng tr×nh cña John Hughlings Jackson ®· t¹o ra cuéc c¸ch m¹ng vÒ nhËn thøc ®èi víi ®éng kinh. Dùa trªn nghiªn cøu cña t¸c gi¶, mét sè quan ®iÓm cha râ vÒ b¶n chÊt ®éng kinh ®· ®îc s¸ng tá, tríc ®©y ®éng kinh ®îc xÕp vµo bÖnh lý t©m thÇn th× giê ®©y ®îc thõa nhËn hoµn toµn lµ bÖnh thÇn kinh. MÆc dï n¨m m¬i n¨m sau ®iÖn n·o ®å míi ra ®êi nhng ngay tõ thêi kú nµy, Jackson ®· tiªn ®o¸n ®îc b¶n chÊt cña c¬n ®éng kinh lµ “. c¸c ho¹t ®éng ®ét ngét, t¹m thêi, qu¸ møc cña c¸c tÕ bµo kh«ng æn ®Þnh thuéc mét phÇn chÊt x¸m cña n·o.
§Õn thÕ kü XX, nhê sù tiÕn bé vît bËc cña khoa häc kü thuËt, nªn ®· cã nhiÒu tiÕn bé trong chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ ®éng kinh. 7 VÒ chÈn ®o¸n, n¨m 1924 Hans Berger ph¸t minh ra ®iÖn n·o ®å, kü thuËt nµy kh«ng nh÷ng gióp hiÓu râ h¬n vÒ ho¹t ®éng cña ®éng kinh mµ cßn phèi hîp víi l©m sµng gióp ph©n biÖt ®îc c¸c lo¹i c¬n kh¸c nhau. Trong lÜnh vùc ®iÒu trÞ, Hauptmann(1912) øng dông Phenobarbital ®Ó ®iÒu trÞ ®éng kinh, sau ®ã lµ Merritt vµ Putnam (1938) ®· sö dông Phenytoin. Tõ 1938, Walder Penfield vµ Herbert Jasper s¸ng lËp ra trêng ph¸i phÉu thuËt ®éng kinh.
Ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ nµy tiÕp tôc ®îc Jean Bancaud vµ Jean Talairach ph¸t triÓn th«ng qua viÖc sö dông ph¬ng ph¸p phÉu thuËt ®Þnh vÞ b»ng c¸c ®iÖn cùc c¾m trùc tiÕp vµo tæ chøc n·o ®Ó x¸c ®Þnh vÞ trÝ æ ®éng kinh. Trong lÜnh vùc néi khoa, Henri Gastaut vµ céng sù thêi kú nµy ®· kÕt hîp ®iÖn n·o ®å víi quan s¸t tû mü triÖu chøng l©m sµng c¸c c¬n ®éng kinh. Cïng víi sù tiÕn bé nh vò b·o cña c«ng nghÖ sinh häc, hµng lo¹t thuèc kh¸ng ®éng kinh ra ®êi ®¸p øng ngµy cµng tèt h¬n viÖc ®iÒu trÞ c¸c thÓ ®éng kinh. Thªm vµo ®ã, nhê sù tiÕn bé cña c¸c ph¬ng ph¸p chÈn ®o¸n h×nh ¶nh häc, ®iÒu trÞ ®éng kinh b»ng ph¬ng ph¸p phÉu thuËt ngµy cµng chøng tá vÞ trÝ kh«ng thÓ phñ nhËn cña m×nh [62.
Cuèi cïng song song víi c¸c tiÕn bé vÒ chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ, c¸c nghiªn cøu sinh häc ph©n tö vÒ c¬ chÕ sinh bÖnh häc cña ®éng kinh còng ®¹t ®îc nhiÒu thµnh tùu ®¸ng kÓ vµ më ra nhiÒu høa hÑn cho ngêi bÖnh trong t- ¬ng lai.DÞch tÔ häc ®éng kinh §éng kinh lµ mét bÖnh phæ biÕn ë níc ta vµ trªn toµn thÕ giíi. Theo thèng kª cña TCYTTG tû lÖ ®éng kinh chiÕm tõ 0,5-1% d©n sè; sè trêng hîp míi m¾c trong mçi n¨m trung b×nh lµ 50/100. Theo Lª Quang Cêng vµ NguyÔn V¨n Híng (2002) [TrÝch dÉn tõ 2], tû lÖ hiÖn m¾c lµ 0,75% trong ®ã ®éng kinh ho¹t ®éng vµo kho¶ng 0,5%. Tû lÖ m¾c míi t¨ng ë trÎ nhá, gi¶m ë ngêi trëng thµnh, t¨ng ë ngêi giµ ë c¸c níc ph¸t triÓn, nhng t¹i c¸c níc ®ang ph¸t triÓn diÔn biÕn hai giai ®o¹n nµy kh«ng thÊy trong c¸c nghiªn cøu.
Tû lÖ míi ph¸t hiÖn c¬n ®Çu tiªn dao ®éng 19- 190/100. ë ngêi trëng thµnh, tû lÖ ®éng kinh t¨ng theo sù l·o ho¸ d©n sè mét c¸ch song hµnh: 7,3% trong ®é tuæi 40-59 t¨ng lªn 10,2% ë tuæi trªn 60, víi u thÕ ë bÖnh nh©n nam giíi kho¶ng 60% c¸c trêng hîp (Uldry P. Theo mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu [11.] có 60-70% c¬n ®éng kinh ë ngêi trëng thµnh lµ côc bé, 20-30% lµ c¬n toµn bé, 10-20% lµ c¬n ®éng kinh liªn tôc. Qua nghiªn cøu cho thÊy cã 30% trêng hîp ®éng kinh cã biÓu hiÖn tho¸ng b¸o.
Ghi ®iÖn n·o ph¸t hiÖn ®îc 30% cã æ ®éng kinh ë bÖnh nh©n ®· cã c¬n ®éng kinh toµn bé trong tiÒn sö (Jeandel C, Vespignani H, Durcocq X vµ céng sù, 1991; Vercelletto P, Gastaut JL,1981). Kho¶ng 75% c¬n ®éng kinh xuÊt hiÖn sau 60 tuæi thêng lµ c¸c c¬n côc bé vµ 1/3 trêng hîp cã c¬n toµn bé ho¸ thø ph¸t [16.