CHƯƠNG 1: TÓNG QUAN Y VẢN • Giải phẫu tuyến vú và sinh lý tiết sữa của tuyến vú 1.1 Giải phẫu tuyến vú Tuyến vú là một tuyến lớn, nam trên thành ngực, phía trên các cơ ngực lớn và cơ ngực bé. Tuyến vú có hình nửa khối cầu, lồi tròn và đầy đặn ớ phía dưới hơn phía trên, ơ đinh vú có một lồi tròn nhiễm sắc gọi là núm vú và trên đó có nhiều lỗ đô cúa các ống tiết sữa. Xung quanh đầu vú có một vành da sẫm gọi là quầng vú [2]. Vú được cấu tạo bới 2 thành phần là mô tuyến vú và mô mỡ-liên két.
Tỳ lệ mô tuyến vú/mô liên kết thay đôi theo trình trạng nội tiết tố [1]. về mô học, tuyến vú được cấu tạo bởi khoảng 10-20 đơn vị tiểu thùy vú. Các tiểu thùy vú phân cách với nhau bằng tổ chức mô mỡ-liên kết và đố vào các lỗ tận cùng ở núm vú. Bên trong tiếu thùy vú bao gồm nhiều nang sữa được tạo thành từ các tế bào tiết sữa.
Xung quanh nang sữa có các tế bào cơ trơn, khi co thắt sẽ giúp đẩy sữa ra ngoài. Từ nang sữa, sữa sẽ theo các ống dẫn sữa chảy ra ngoài, ơ phần quầng vú các ống dẫn sữa nở rộng ra thành xoang sữa, là nơi sữa được gom vào để chuần bị cho một cử bú. Giải phẫu bên trong tuyến vú 1--------------- ^4—— 1-Cơ gian sườn. 6-Ống góp- Xoang sữa.
7-MÔ mỡ dưới da. 8 Nếp vú dưới- Nếp nằn vú. Giải phẫu bên trong tuyến vú 1.2 Sinh lý tiết sữa Vú bat đầu phát triên vào lúc dậy thì do sự kích thích của estrogen của chu kỳ sinh dục nữ hàng tháng. Estrogen sẽ kích thích phát triến tuyến vú và phát triến mô mỡ ở vú.
Hơn nữa, giai đoạn estrogen cao trong thai kỳ làm cho vú phát triển to hơn đến khi trở thành dạng phát triển hoàn thiện đê sự sản xuất sữa. Estrogen kích thích phát triển ống dẫn sữa. Trong thai kỳ, một lượng lớn estrogen được tiết ra từ nhau thai sẽ làm cho ống dẫn sữa phát triển to hơn và phân nhánh. Đồng thời mô mỡ-liên kết sẽ tăng phát triển về số lượng.
Ngoài ra sự phát triên ống dẫn sữa cồn liên quan tới các hormone khác như: hormone tăng trưởng, prolactin, adrenal glucocorticoid và insulin. Progesterone can thiết cho sự phát triền nang sữa, tiếu thùy. Khi hệ thong ống dẫn sữa phát then hoàn thiện thì progesterone cùng với estrogen, cũng như với những hormone khác gây phát triển các tiểu thùy: phát triển nang sữa và ảnh hưởng đến đặc diêm tiết sữa của các nang sữa. Prolactin kiếm soát tiết sữa.
Mặc dù estrogen và progesterone rất cần thiết cho sự phát triển của vú trong thai kỳ, ảnh hưởng đặc trưng của cả hai hormone này là ức chế sự tiết sữa thật sự. Ngược lại, prolactin thì kiểm soát sự tiết sữa thật sự. Prolactin được tiết ra từ thùy trước tuyến yên mẹ và nồng độ trong máu tăng lên đều đặn từ tuần thứ 5 thai kỳ đến khi sinh em trẻ (tăng gấp 10-20 lần so với không mang thai). Hon nữa, nhau thai tiết ra lượng lớn human chorionic somatomammotropin hỗ trợ prolactin tạo sữa.
Tuy nhiên, do tác dụng ức chế của estrogen và progesterone nên chì có một vài mililit sữa được tiết ra mỗi ngày cho đến khi em trẻ được sinh ra. Sữa được tiết ra trước khi sinh và vài ngày đầu sau sinh được gọi là sữa non. Sữa non có nồng độ protein cao hơn sữa mẹ bình thường. Ngay khi em trẻ được sinh ra, sự giảm tiết đột ngột estrogen và progesterone cho phép prolactin có vai trò chủ yếu trong kiêm soát tạo sữa.
Sau giai đoạn tiết sữa non, vú sẽ tiết ra lượng sữa nhiều hơn cùng với sự tiết ra tương xứng của nhiều loại hormone của mẹ đặc biệt là: hormone tăng truởng, cortisol, hormone cận giáp và insulin. Những hormone này rất cần thiết cho sự tổng hợp các thành phần của sữa như amino acids, acid béo, glucose và calcium. Sau khi sinh, nồng độ prolactin sẽ trở về mức nền giống như không mang thai sau một vài tuần. Tuy nhiên, mỗi lần mẹ cho con bú, tín hiệu thần kinh từ núm vú truyền lên hạ đồi sẽ làm tăng tiết prolactin kéo dài khoảng 1 giờ.
Prolactin tác động lên tuyến vú làm các tế bào tiết sữa vào nang sữa kéo dài trong giai đoạn bú. Neu như ức chế tín hiệu tict prolactin do ton thương hạ đồi, tuyến yên hay không cồn cho trẻ bú mẹ nữa thì vú sẽ mất khả năng tạo sữa trong vồng 1 tuần. Tuy nhiên, quá trình tạo sữa kéo dài nhiều năm nếu vẫn cho trẻ bú mẹ, mặc dù tỷ lệ thành phần các chất trong sữa bình thường sẽ giảm xuống sau 7-9 tháng. Hạ đồi tict hormone ức chế tiết prolactin.
Hạ đồi kích thích sản xuất hầu hét các hormone ớ thùy truớc tuyến yên nhưng lại ức chế sản xuất prolactin. Vì vậy, tổn thương vùng hạ đồi sẽ làm tăng tiết prolactin trong khi giảm tiết các hormone khác của thùy trước tuyến yên. Prolactin ngăn chặn chu kỳ buồng tráng ở những bà mẹ cho con bú nhiều tháng sau sinh, ơ những bà mẹ cho con bú thì tín hiệu thần kinh từ vú lên hạ đồi gây tict prolactin trong giai đoạn bú sữa mẹ làm cho hạ đồi ức che tiết gonadotropin, ức chế tiết gonadotropin gây ra ức chế tiết FSH, LH ở tuyến yên và cuối cùng ngăn chặn chu kỳ buồng trứng. Tuy nhiên sau vài tháng tiết sữa, một vài bà mẹ đặc biệt là những bà mẹ cho con bú ít thì tuyến yen bắt đầu tiết ra hormone đế phục hồi chu kỳ buồng trứng mặc dù vẫn còn bú mẹ.
Chức năng cùa oxytocin là đấy sữa ra ngoài. Sữa được tiết liên tục vào trong nang sữa nhưng không chảy dễ dàng từ nang sữa vào ống dẫn sữa rồi thoát ra núm vú. Khi trẻ bú, trẻ hầu như không nhận được sữa trong nữa phút đầu. Các xung cảm giác sẽ được truyền từ núm vú qua tủy sống tới hạ đồi gây ra tiết oxytocin cùng lúc với tict prolactin.
Oxytocin theo máu tới vú gây co tế bào cơ trơn xung quanh thành nang sữa, do đó đấy sữa từ nang sữa ra ống dẫn sữa với áp lực 10-20 mmHg. Vì vậy, trong khoảng từ 30 giây tới 1 phút sau khi bắt đầu bú sữa sẽ cháy ra, quá trình này gọi là sự đây sữa ra ngoài. Ngoài ra oxytocin cồn có chức năng chính làm co cơ tứ cung. Cho tré bú mẹ sớm sau sinh làm tăng tiết oxytocin dẫn tới co cơ tứ cung giúp giảm mất máu sau sinh.
Oxytocin là hormone peptide được tổng hợp tại nhân trên thị và cạnh não thất của hạ đồi, hoạt động nhờ kết hợp với một protein đặc biệt là oxytocin-neurophysin. Oxytocin được tiết từ các đầu cùng thần kinh ớ thùy sau tuyến yên. Oxytocin tác động lên các thụ the cúa nó trên cơ trơn tử cung, kích thích cơn co tử cung làm tăng về tần số, cường độ, thời gian của cơn co từ cung. Tính nhạy cảm cùa cơ tử cung đối với oxytocin xuất hiện từ tuần lễ thứ 20 của thai kỳ, gia tăng chậm từ tuần lễ 20 đến 30 và ổn định từ tuần lễ 34 cho đến gần ngày dự sinh.
Nồng độ oxytocin gia tăng rất nhanh gấp đôi, gấp ba khi bắt đầu chuyển dạ, và đạt tối đa vào giai đoạn sổ thai cho đến khi co hồi tử cung. [25] • Lọi ích của phương pháp da kề da Chính vì những lợi ích rõ ràng của việc nuôi con bằng sữa mẹ mà Tổ Chức Y Te The Giới đã khuyến cáo: • Bắt đầu cho con bú mẹ sớm trong vồng 1 giờ sau sinh. • Cho bú mẹ hoàn toàn từ 0 - 4 tháng tuôi. • Cho ăn bố sung từ 4 - 6 tháng tuổi.
• Tiếp tục nuôi con bằng sữa mẹ đến 2 năm hoặc hơn. Một trẻ khỏe mạnh có 3 phán xạ giúp trẻ bú: [3] • Phản xạ tìm vú: khi có vật gì chạm vào vùng miệng của trẻ và nếu trẻ đói, nó sẽ hướng mặt về phía đó và há miệng ra. • Phán xạ mút: khi có vật gì đưa vào sâu trong miệng và chạm vào vòng hầu cúa trẻ, trẻ sẽ mút. • Phán xạ nuốt: khi miệng trẻ đầy sữa, tré sẽ nuốt.
Vì vậy, sau khi cho da kè da giữa mẹ và con, bà mẹ cho chạm nhẹ núm vú vào miệng tré đê kích thích phán xạ tìm vú của tré [ 19J.1 Ôn định thân nhiệt, nhịp tim, nhịp thỏ’ và đucmg huyết Duy trì nhiệt độ cơ thể rất quan trọng đối với trẻ sơ sinh. Sự chuyển tiếp từ môi trường ấm áp trong tứ cung ra môi trường lạnh bên ngoài, cộng thêm làn da ẩm ướt khiến tré rất dễ bị nhiễm lạnh. Ngực của mẹ ấm hơn nhiều so với các vùng khác của cơ thê, chi trong vòng vài phút sau khi tiếp xúc “da kề da”, ngực mẹ sẽ tự điều chinh để làm ấm hay làm mát trẻ sơ sinh, tùy theo nhu cầu của trẻ. Ncu mẹ sinh đôi thì ngực mẹ cũng có thể phán 1.5 Kích thích tiêu hóa và giúp trẻ tăng cân Chỉ sau 1 giờ tiếp xúc “da kề da”, hệ tiêu hóa của trẻ đã được phục hồi về trạng thái cân bang tối ưu.
Dây thần kinh phế vị được kích hoạt, dẫn tới tăng kích thước các vi mao trong lòng ruột trẻ sơ sinh. Ket quả là diện tích bề mặt ruột tăng, khả năng hấp thu chất dinh dưỡng được cải thiện. Chăm sóc “da kề da” cũng làm giảm hàm lượng cortisol và somatostatin ở trẻ, tạo điều kiện cho trẻ hấp thu và tiêu hóa thức ăn tốt hơn, ít bị rối loạn tiêu hóa hơn.6 Tăng cường hệ miễn dịch Tiếp xúc “da kề da” giúp trẻ thu nạp các vi khuấn quen thuộc từ làn da của mẹ. Điều này không gây nguy hiểm vì trẻ sơ sinh đã nhận được kháng thế chống lại đa số các vi khuẩn này ngay từ khi cồn nằm trong bụng mẹ.
Tiếp theo, cơ thể mẹ sẽ sản xuất các kháng thể chống lại vi khuẩn có trong môi trường của cả mẹ và cùa con. Các kháng thể này được truyền sang con thông qua sữa mẹ, giúp bảo vệ trẻ khỏi các bệnh nhiễm trùng.7 Tăng tỷ lệ mẹ cho con bú và thòi gian cho con bú Tiếp xúc “da kề da” giúp khởi động phản xạ tìm vú ở trẻ. Trẻ sẽ ngậm bắt vú nhiều hơn và chính xác hơn. Nghiên cứu chỉ ra ràng tỷ lệ trẻ bú mẹ ngay trong giờ đầu sau khi sinh tăng gấp đôi nếu trẻ được tiếp xúc “da kề da”.
Các bà mẹ thực hành chăm sóc da kề da ngay từ đầu thường tiếp tục cho con bú hoàn toàn nhiều hơn khi về nhà.