Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề về từ và phương thức cấu tạo từ tiếng Việt 1. Quan niệm về từ Từ là đơn vị tồn tại hiển nhiên, sẵn có của ngôn ngữ. Trong ngôn ngữ từ luôn được hiểu như một loại đơn vị cơ bản và chủ yếu nhất của hệ thống tín hiệu ngôn ngữ.
Tuy thế, từ vẫn không phải là một đơn vị cụ thể mà nó là một loại đơn vị trừu tượng thuộc bình diện hệ thống của ngôn ngữ. de Saussure đã từng nói: "Ngôn ngữ có tính chất kì lạ và đáng kinh ngạc là không có những thực thể thoạt nhìn có thể thấy ngay được, thế nhưng người ta vẫn biết chắc là những thực thể đó tồn tại, và chính sự giao lýu giữa những thực thể đó làm thành ngôn ngữ" [85, tr. Trong số những thực thể đó có từ. Tính chất thoạt nhìn không thể thấy ngay được của từ khiến việc nhận diện từ gặp nhiều khó khãn.
- Để nhận diện từ phải tiến hành hai thao tác: phân tích và tập hợp. Phân tích là tiến hành trên trục tuyến tính, tập hợp là tiến hành trên trục trực tuyến, quy các dạng xuất hiện về chính đơn vị đó. - Từ là đơn vị tồn tại hiển nhiên, sẵn có của ngôn ngữ. Do tính chất hiển nhiên, có sẵn của các từ mà ngôn ngữ của loài người bao giờ cũng được gọi là ngôn ngữ của các từ.
Từ là một đơn vị trung tâm trong toàn bộ cơ cấu của ngôn ngữ, nhưng khái niệm này rất khó định nghĩa. Tính phức tạp của việc định nghĩa từ, do chính bản thân từ trong các ngôn ngữ và ngay trong một ngôn ngữ không phải trường hợp nào cũng như nhau. Chúng có thể khác nhau về: + Kích thước vật chất + Loại nội dung được biểu thị và cách biểu thị + Cách thức tổ chức trong nội bộ cấu trúc + Mối quan hệ với các đơn vị khác trong hệ thống ngôn ngữ như hình vị, câu. + Năng lực và chức phận khi hoạt động trong câu nói.
11 Vì vậy, không có sự thống nhất trong cách định nghĩa về từ. Nói chung, không có định nghĩa nào về từ làm mọi người thoả mãn. Hiện nay có tới trên 300 định nghĩa khác nhau về từ. - Để tiện lợi cho việc nghiên cứu, người ta vẫn thường chấp nhận một quan niệm nào đấy về từ tuy không bao quát toàn thể, nhưng cũng chỉ để lọt ra ngoài phạm vi của nó một số lượng không nhiều các trường hợp ngoại lệ.
Trên thế giới có nhiều các tác giả đýa ra quan điểm, nhận định về từ. Chúng ta có thể kể đến một số tác giả với các nhận định như: F. de Saussure cho rằng: “Từ là một đơn vị luôn luôn ám ảnh tý tưởng của chúng ta như một cái gì đó trung tâm trong toàn bộ cơ cấu ngôn ngữ…” [85, tr.M Xônxev đã định nghĩa từ là một "đơn vị hai mặt (tức là có âm thanh và ý nghĩa) có tính độc lập cú pháp. Độc lập cú pháp được hiểu là: thứ nhất, khả năng của đơn vị ngày có thể trở thành "câu tối thiểu tiềm tàng", nghĩa là được sử dụng như câu gồm một từ, và, hai là, khả năng sử dụng trong cái gọi là những vị trí độc lập cú pháp - chủ ngữ và phần danh của vị ngữ" [128, tr.
M Xônxev cho rằng cách định nghĩa từ như vậy có thể dùng cho các ngôn ngữ thuộc các loại hình khác nhau. Những đơn vị hai mặt độc lập cú pháp tạo thành câu có trong tất cả các ngôn ngữ. Chúng là những từ theo những thuộc tính khác nhau của chúng (cấu trúc từ vựng - ngữ pháp v.) chúng biến dạng rõ rệt không những từ từ loại hình này sang loại hình khác mà còn từ ngôn ngữ này đến ngôn ngữ khác trong phạm vi một loại hình ngôn ngữ. Định nghĩa này không quan tâm đến tất cả những thuộc tính đó, mà chỉ chú trọng đến những đặc trýng cho từ của tất cả các ngôn ngữ.
Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ cũng dành sự quan tâm đặc biệt trong việc nghiên cứu về từ. Nguyễn Kim Thản quan niệm: "Từ là đơn vị cơ bản của ngôn ngữ, có thể tách ra khỏi đơn vị khác của lời nói để vận dụng một cách đọc lập và là một khối hoàn chỉnh về ngữ âm, ý nghĩa (từ vựng hoặc ngữ pháp) và chức năng ngữ pháp" [91, tr. Nguyễn Thiện Giáp trong công trình “Dẫn luận ngôn ngữ học” cho rằng: “Từ là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ, độc lập về hình thức và ý nghĩa” [42, tr. Hay nhóm tác giả công trình “Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt” cho rằng: “Từ là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa của ngôn ngữ, được vận dụng độc lập, tái 12 hiện tự do trong lời nói để xây dựng nên câu” [31 tr.
Khi nghiên cứu đối tượng là từ, Đỗ Hữu Châu đã nêu lên những đặc điểm của từ: "có hình thức ngữ âm và ngữ nghĩa; có tính có sẵn, cố định, bắt buộc; là những đơn vị thực tại, hiển nhiên của ngôn ngữ (.) là đơn vị lớn nhất của hệ thống ngôn ngữ, nhưng lại là đơn vị nhỏ nhất ở trong câu, là đơn vị trực tiếp nhỏ nhất để tạo câu" [21, tr. Từ nhận xét này ông đýa ra định nghĩa về từ của tiếng Việt: “Từ của tiếng Việt là một hoặc một số âm tiết cố định, bất biến mang những đặc điểm ngữ pháp nhất định, nằm trong những kiểu cấu tạo nhất định, tất cả ứng với một kiểu ý nghĩa nhất định, lớn nhất trong tiếng Việt và nhỏ nhất để tạo câu" [21, tr. Đây là định nghĩa về từ được nhiều người chấp nhận, chỉ ra được đặc điểm khái quát cơ bản của từ là: 1/ Vấn đề khả năng tách biệt của từ (tính độc lập của từ); 2/ Vấn đề tính hoàn chỉnh của từ (từ có vỏ âm thanh hoàn chỉnh, có nội dung). Chúng tôi dựa vào định nghĩa từ của Đỗ Hữu Châu làm cơ sở cho nghiên cứu của luận án.
Chúng ta có thể phân biệt từ với các đơn vị khác: Phân biệt với yếu tố cấu tạo nên từ (đơn vị nhỏ nhất có nghĩa, nhưng không dùng trực tiếp để đặt câu); phân biệt với cụm từ và câu (các đơn vị có nghĩa nhưng không nhỏ nhất)…Như vậy, rõ ràng từ là một thực thể, tồn tại hiển nhiên sẵn có trong mỗi hệ thống ngôn ngữ với những đặc điểm hình thức, cấu trúc nội tại và có thể có cách biểu thị nội dung (ý nghĩa) khác nhau, được người bản ngữ tri giác (hiện thực về mặt tâm lí). Phương thức cấu tạo từ trong tiếng Việt Về nguyên tắc, cấu tạo từ là những vận động trong lòng một ngôn ngữ để sản sinh ra các từ cho ngôn ngữ, phục vụ những nhu cầu mới về mặt diễn đạt mà xã hội đặt ra. Vận động cấu tạo từ sản sinh ra không phải chỉ một từ riêng lẻ mà sản sinh ra hàng loạt từ cùng một kiểu. Muốn tạo ra các từ phải có các yếu tố cấu tạo từ và các phương thức cấu tạo từ.
Đơn vị cấu tạo từ Trong tiếng Việt, "các yếu tố cấu tạo từ là những hình thức ngữ âm có nghĩa nhỏ nhất - tức là những yếu tố không thể phân chia thành những yếu tố nhỏ hõn nữa mà cũng có nghĩa - được dùng để cấu tạo ra các từ theo các phương thức cấu tạo từ 13 của tiếng Việt" [21, tr. Yếu tố có đặc điểm và chức năng như trên được gọi là hình vị (morpheme). Một từ có thể gồm một hoặc một số hình vị kết hợp với nhau theo những nguyên tắc nhất định. Ví dụ: nhà, ghế, đi, chạy, đẹp, xanh, và, với, sẽ (từ có một hình vị); binh lính, họa sĩ, nhanh nhẹn, cha mẹ, sân bay (từ có hai hình vị); sinh vật học, hợp tác xã, sạch sành sanh (từ có ba hình vị).
Phương thức cấu tạo từ Nói về cấu tạo từ là phải phân tích thành phần cấu tạo của từ để thấy nó được cấu tạo bằng những thành tố nào và phương thức tổ chức nào. Phương thức cấu tạo từ là cách thức mà ngôn ngữ tác động vào các hình vị để cho ta các từ. Có thể hình dung như sau: Hình vị Phương thức cấu tạo Từ Trong tiếng Việt, từ được tạo thành chủ yếu theo các phương thức sau: + Từ hoá hình vị là phương thức tạo từ bằng cách tác động vào bản thân một hình vị, làm cho nó có có những đặc điểm ngữ pháp và ý nghĩa của từ, biến hình vị thành từ mà không thêm bớt gì cả vào hình thức của nó. Ví dụ, các từ: bàn, cây, ãn, tốt, mì chính, lốp, chè, búp, cành, đốn,.
được cấu tạo bằng phương thức từ hoá hình vị. + Ghép là phương thức tác động vào hai hoặc hõn hai hình vị có nghĩa, kết hợp chúng với nhau để sản sinh ra một từ mới mang đặc điểm ngữ pháp và ý nghĩa như một từ. Ví dụ, phương thức ghép tác động vào các hình vị nhà, cửa tạo thành từ ghép nhà cửa, tác động vào các hình vị sân, bay để tạo thành từ ghép sân bay. Mô hình của phương thức ghép là: Hình vị A, B từ ghép AB.
+ Láy là phương thức tác động vào một hình vị cơ sở làm xuất hiện một hình vị láy giống nó toàn bộ hay bộ phận về âm thanh. Cả hình vị cơ sở và hình vị láy tạo 14 thành một từ láy. Ví dụ, phương thức láy tác động vào hình vị xanh tạo thành từ láy xanh xanh, tác động vào hình vị ló, túng cho ta hình vị láy lấp, lúng để tạo thành các từ láy lấp ló, lúng túng. Mô hình của phương thức láy là: Hình vị A từ láy A A'.
Phân loại từ theo phương thức cấu tạo Sự phân loại từ về mặt cấu tạo cần phải chú ý đầy đủ đến tất cả các nhân tố tham gia vào cấu tạo từ để phát hiện ra cơ chế của cấu tạo từ. Nói đến cấu tạo từ trước hết là nói đến cấu tạo hàng loạt các từ giống nhau về ngữ nghĩa, cho nên phải lấy ngữ nghĩa làm tiêu chí hàng đầu để tiến hành phân loại. Một loại cấu tạo về ngữ nghĩa như vậy sẽ tương ứng với một kiểu cấu tạo về hình thức xét theo quan hệ và tính chất của các hình vị trong nội bộ cấu trúc của từ.