Chương 1: Đặc trưng tư duy nghệ thuật thơ Thanh Thảo Chương 2: Biểu tượng trong thơ Thanh Thảo Chương 3: Ngôn ngữ và giọng điệu Nguyễn Thị Hải Yến 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật Chƣơng 1 ĐẶC TRƢNG TƢ DUY NGHỆ THUẬT THƠ THANH THẢO 1.Quan niệm nghệ thuật của Thanh Thảo 1.Quan niệm về con ngƣời Con người là loài sinh vật phát triển ở trình độ cao nhất trong vũ trụ, việc nghiên cứu và tìm hiểu về chính mình của loài người cho đến ngày nay vẫn còn tiềm ẩn bao điều bí mật, bởi thế giới tâm hồn của con người là một thế giới của những điều bí mật, những mối quan hệ của con người trong lòng xã hội thì tiềm ẩn bao điều thú vị. Con người bao giờ cũng là những mục đích cuối cùng mà thơ ca hướng tới, về điểm này các nhà thơ cũng giống như những nhà triết học luôn muốn khám phá những bản chất của con người và tạo ra những xác tín về những điều mình khám phá được. Quan niệm về con người là sự thể hiện cách nhìn nhận của nhà thơ về thế giới, về cuộc sống và về chính bản thân mình. Thanh Thảo là một trong số ít những nhà thơ ngay từ những ngày đầu cầm bút đã có những quan niệm của riêng mình về nhân sinh và về nghệ thuật.
Con người trong thơ Thanh Thảo là những người lính, người mẹ, người chị, người em, là nhân dân ta kiên cường, là những nhân vật lịch sử được nhà thơ nhìn nhận trong cái nhìn đa chiều kích với tất cả những phẩm chất của con người. Con người trong thơ Thanh Thảo có cả một thế giới tâm hồn phong phú, họ luôn trăn trở trước những được mất, vinh nhục trong cuộc đời, trong cuộc chiến tranh đầy gian khổ, hy sinh của dân tộc, hình ảnh người lính suy tư có đôi chút ngậm ngùi là hình ảnh rất khác so với hình ảnh người lính trong thơ Cách mạng truyền thống nhưng nó lại rất thật, rất đúng với tâm trạng của Nguyễn Thị Hải Yến 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật một con người được nhà thơ viết: chúng tôi đã đi không tiếc đời mình/ (nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc)/ nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc?/ cỏ sắc mà ấm quá, phải không em? [Những người đi tới biển, tr. Đó là tâm trạng đầy chất bi hùng của hình ảnh người lính trong thơ Thanh Thảo. Từ hình tượng người lính ấy nhìn rộng ra những hình ảnh con người khác trong thơ Thanh Thảo thì ta đều thấy họ sống động qua những tâm trạng, những suy tư rất đời thường mà nhà thơ đã tinh tế nắm bắt được.
Có lẽ vì thế mà cái người đọc cảm nhận được đầu tiên về thơ Thanh Thảo đó là chất đời thường, dung dị, gần gũi và nhà thơ đã thật sự thành công khi biến những điều thuộc đời sống bình thường thành những biểu tượng thơ, thành những triết lý sống sâu sắc. Chính sự dung dị hoá hình ảnh con người ấy khiến cho thơ Thanh Thảo không lên gân, không nhiều mỹ từ, không quá ngợi ca con người với những phẩm chất vĩ đại mà với nhà thơ thì ông luôn trân trọng những gì rất giản dị, khiêm nhường trong phẩm chất người, ông từng viết: tôi yêu/ chất người đầu tiên/ những giọt sương lặn vào lá cỏ/ qua nắng gắt qua bão tố/ vẫn giữ lại cái mát lành đầy sức mạnh/ vẫn long lanh bình thản trước vầng dương [Bùng nổ mùa xuân, tr. “Chất người” là mối quan tâm suốt đời thơ Thanh Thảo, ngay từ bài thơ đầu tay khi nhà thơ Thử nói về hạnh phúc ông đã hết sức trân trọng hình ảnh “Những gương mặt ngẩng lên lấp lánh chất người”. Chất người đầu tiên ấy chính là những giọt sương trong trẻo, những con người sống bằng thực chất, yêu nước thuỷ chung.
Đến sau này khi không còn cầm súng thì ông vẫn luôn tâm niệm rằng “học làm người cao hơn núi non”, chưa bao giờ lòng ông nguôi ngoai khi cuộc đời vẫn còn người ác để: có những lúc ra về lòng rỗng không/ vì phải gặp trong cơ quan một thằng cặn bã/ tôi chào đất nước tôi. Buồn quá/ đất nước cùng tôi lặng lẽ lên đường (Tôi chào đất nước tôi), và như tấm lòng một bà mẹ thương con nhà thơ lên tiếng: các con đừng làm mẹ Nguyễn Thị Hải Yến 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật xấu hổ/ đừng ba hoa chích choè đánh quả lung tung ( Tôi chào đất nước tôi). Có thể thấy quan niệm của Thanh Thảo về con người được thể hiện khá rõ ràng, con người luôn được nhà thơ đặt trong mọi mối quan hệ, thể hiện nhiều nét tính cách khác nhau, có hèn nhát, xấu xa, bỉ ổi nhưng trên hết nhà thơ luôn đề cao con người với những phẩm chất trong sáng, trung thực. Vì vậy mà con người trong thơ Thanh Thảo luôn gắn liền với chất gạo tinh khôi: những hạt gạo lên sàng/ sàng qua lửa, qua bom/ qua đắng cay vẫn còn nguyên chất gạo, chất gạo ấy gắn liền với chất nghĩa khí của những nghĩa sĩ với lý tưởng “trả nghĩa đời mình bằng máu”.
Quan niệm này đã chi phối đời thơ Thanh Thảo khi ông luôn hướng ngòi bút của mình đến những nhân vật giàu lòng trung nghĩa trong lịch sử như Cao Bá Quát, Nguyễn Trung Trực, Trương Định, Nguyễn Đình Chiểu, đến nhân dân ta trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, và ngay cả khi chiến tranh đã đi qua, ngòi bút của ông giờ đây vẫn không nguôi nỗi lòng nhân thế, những đổi thay giá trị cuộc sống, những nhân cách con người bị cuốn vào vòng xoáy của xã hội hiện đại. Quan niệm nhân sinh của Thanh Thảo chính là tinh thần nhân văn cao cả vượt qua mọi không gian và thời gian, những vần thơ viết về chiến tranh của ông gợi cho chúng ta phải suy nghĩ nhiều về mặt trái của chiến thắng, về cái giá mà mỗi con người trên đất nước này phải trả cho vinh quang của Tổ quốc. Trân trọng những phẩm chất người đồng thời Thanh Thảo cũng đớn đau cho những số phận con người, mặt trái của tấm huy chương, sự thật về nỗi đau chiến tranh, những mất mát không gì kể xiết của con người trong chiến tranh được nâng lên một tầm vóc mới trong nhân sinh quan của nhà thơ. Nhân sinh quan ấy có ý nghĩa nhân loại, ý nghĩa quốc tế, hoà chung vào ước vọng hoà bình của loài người.
Nguyễn Thị Hải Yến 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật 1.Quan niệm về thơ Quan niệm về thơ của Thanh Thảo khá phong phú, đa dạng theo cách nói, và cách nghĩ rất riêng của ông. Dường như với Thanh Thảo thơ là lẽ sống của cuộc đời nên trong quan niệm của mình ông nhìn thơ ở mọi góc cạnh, ông cho thơ một định nghĩa, ông kiếm tìm bản chất của thơ, những mối quan hệ của thơ và thế giới, và quan trọng hơn là tư tưởng cách tân, đổi mới, làm giàu cho thơ luôn thôi thúc ông từng ngày từng giờ, qua từng tác phẩm. Những quan niệm này chủ yếu được thể hiện trong những lần trả lời phỏng vấn trước báo chí, thông qua những tiểu luận phê bình của nhà thơ và đặc biệt là ở đây đó trong những tác phẩm của ông. Thanh Thảo có những định nghĩa rất thú vị về thơ, ông cho rằng: “Thơ là cái lặng lẽ của con hổ.
Ngay con hổ cũng có lúc giật mình vì tiếng lá rụng. Thơ đi giữa can trường và hoảng hốt, đi giữa cái liều và nỗi sợ. Thơ chính là con dao găm “tôi ném vào khoảng trống”(Văn Cao), nhưng người bị thương lại là chính tôi”[17, tr.5], trong đó nhà thơ đề cao sự nhạy bén của thơ, tư duy thơ và sức ám ảnh, sự “sát thương” của nó đối với người làm thơ, nói như vậy vì Thanh Thảo luôn cho rằng muôn đời thơ vẫn chỉ là chuyện rút gian rút ruột của người làm thơ, với ông: “Thơ là chữ nghĩa cũng không là chữ nghĩa, là ý thức mà không phải là ý thức, là vô thức mà không hẳn vô thức. Thơ là sự bộc lộ tận cùng của nhà thơ” [21, tr.
Cái đẹp trong thơ là một phạm trù khá phức tạp được Thanh Thảo phát biểu khá mạch lạc: “Cái đẹp của thơ bây giờ phải khác thôi.có thể “tục” (vulgarism), có thể “bẩn” (dirty) mà vẫn đẹp đấy. Bởi chỉ có Đức Mẹ Đồng Trinh mới sinh con mà hoàn toàn sạch sẽ, tinh khiết thôi. Các cuộc sinh nở bình thường khác, những cuộc sinh nở của con người, đều có phần “vulgarism” và “dirty”. Thơ cũng vậy thôi.
Có điều, cái cuối cùng là “đứa con”, là “bài thơ” như một sản phẩm tự nhiên, sống” [26, tr. Thanh Thảo nhấn mạnh điều tối kỵ trong sáng tác là Nguyễn Thị Hải Yến 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thơ Thanh Thảo nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật việc lặp lại người khác và tồi tệ hơn là việc lặp lại chính mình, thơ là sáng tạo riêng của mỗi nhà thơ, Thanh Thảo đã so sánh điều đó với công việc của người hoạ sĩ: “Xêdan chỉ lặng lẽ nhìn và trong tranh của ông, những quả táo từ từ có sức nặng toả hương thơm: nó sống. Tôi sợ những người bắt chước ông, vặt hàng đống táo ném vào tranh, họ sốt ruột ném mạnh đến rách cả lụa. Sốt ruột đến thành công, đến bất tử, cũng là sốt ruột đến cái chết” [5, tr.
Việc làm thơ vì thế được Thanh Thảo quan niệm rằng phải “cực kỳ đơn giản”, quả thực những vần thơ ông viết như được tuôn chảy từ mạch ngầm của cảm xúc, của tâm hồn nhà thơ không hề có những chau chuốt về kỹ thuật, chữ nghĩa, về những dụng ý tư tưởng nhưng tự bản thân những tác phẩm ấy lại mang trong mình tất cả, cái cách viết “cứ như không” ấy là cách viết bằng tâm hồn, bằng nhiệt huyết mà không hề có vụ lợi cá nhân, ấy là cách viết và là quan niệm thơ của Thanh Thảo.