Luận án về trí tuệ xã hội của sinh viên ngành sư phạm mầm non

Chuyên khảo giáo dục phân tích Luận án trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quang Uẩn
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Trí Tuệ Xã Hội Của Sinh Viên Sư Phạm Mầm Non
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÍ TUỆ XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM MẦM NON
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề trí tuệ xã hội
• 1.2. Những nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Nghiên cứu ở trong nước
• 1.4. Một số vấn đề lý luận tâm lý học về trí tuệ xã hội
• 1.5. Trí tuệ xã hội
• 1.6. Một số đặc điểm tâm lý của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.7. Sinh viên sư phạm mầm non
• 1.8. Những yêu cầu đối với sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9. Trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9.1. Khái niệm trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9.2. Cấu trúc trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9.3. Biểu hiện trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.10. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái quát về địa bàn và khách thể nghiên cứu
• 2.2. Địa bàn nghiên cứu
• 2.3. Khách thể nghiên cứu
• 2.4. Tổ chức nghiên cứu
• 2.4.1. Giai đoạn 1: Xây dựng cơ sở lý luận và thiết kế công cụ đo lường mức độ trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 2.4.2. Giai đoạn 2: Nghiên cứu thực trạng biểu hiện và mức độ trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 2.4.3. Giai đoạn 3: Thực nghiệm biện pháp tác động tâm lý - sư phạm rèn luyện, phát triển TTXH của SV sư phạm mầm non
• 2.5. Mức độ trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 2.6. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.6.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản
• 2.6.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 2.6.3. Phương pháp thực nghiệm tác động sư phạm
• 2.6.4. Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN TRÍ TUỆ XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM MẦM NON
• 3.1. Đánh giá chung thực trạng trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 3.2. Qua thang đo tự đánh giá
• 3.3. Thực trạng trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non qua thang đo bài tập đo nghiệm
• 3.4. Thực trạng ảnh hưởng của các yếu tố đến trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 3.4.1. Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan
• 3.4.2. Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố khách quan
• 3.5. Dự báo mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 3.6. Phân tích một số chân dung trí tuệ xã hội điển hình
• 3.6.1. Sinh viên Nguyễn Thị H.: mức độ trí tuệ xã hội ở mức cao
• 3.6.2. Sinh viên Vi Thị N.: mức độ trí tuệ xã hội ở mức trung bình
• 3.6.3. Sinh viên Hoàng Thanh Th.: mức độ trí tuệ xã hội ở mức thấp
• 3.7. Thực nghiệm tác động
• 3.8. Kết quả thực nghiệm
• 3.9. Kết luận thực nghiệm
• 3.10. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non

Nghiên cứu về trí tuệ xã hội (TTXH) của sinh viên sư phạm mầm non là một lĩnh vực quan trọng trong giáo dục hiện đại. TTXH được định nghĩa là khả năng nhận thức và tương tác hiệu quả trong các tình huống xã hội. Đặc biệt, trong bối cảnh giáo dục mầm non, trí tuệ xã hội không chỉ giúp sinh viên hiểu và giao tiếp với trẻ em mà còn ảnh hưởng đến cách họ xử lý các tình huống sư phạm. Theo nghiên cứu, sinh viên sư phạm mầm non cần phát triển các kỹ năng như khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, và giải quyết vấn đề để đáp ứng nhu cầu của nghề nghiệp. Việc nâng cao TTXH sẽ giúp họ trở thành những giáo viên hiệu quả hơn, từ đó góp phần vào sự phát triển của trẻ mầm non.

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề trí tuệ xã hội

Nghiên cứu về trí tuệ xã hội đã được thực hiện rộng rãi trên thế giới, với nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Các nghiên cứu này thường tập trung vào việc xác định khái niệm và cấu trúc của TTXH. Một số tác giả như E. Thorndike đã đưa ra khái niệm TTXH dựa trên khả năng nhận thức và ứng xử của con người. Hơn nữa, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng TTXH có thể được phát triển thông qua các hoạt động xã hội và giáo dục. Điều này đặc biệt quan trọng đối với sinh viên sư phạm mầm non, những người sẽ trực tiếp tương tác với trẻ em. Việc hiểu rõ về TTXH sẽ giúp họ có những phương pháp giáo dục phù hợp và hiệu quả hơn.

1.2. Đặc điểm tâm lý của sinh viên sư phạm mầm non

Sinh viên sư phạm mầm non thường có những đặc điểm tâm lý riêng biệt, ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ xã hội của họ. Đặc điểm này bao gồm sự nhạy cảm với cảm xúc của người khác, khả năng giao tiếp tốt và sự ham học hỏi. Những yếu tố này không chỉ giúp họ trong việc học tập mà còn trong việc xây dựng mối quan hệ với trẻ em và đồng nghiệp. Nghiên cứu cho thấy rằng sinh viên có kỹ năng xã hội tốt thường có khả năng giải quyết các tình huống khó khăn trong môi trường giáo dục hiệu quả hơn. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục và rèn luyện TTXH cho sinh viên sư phạm mầm non ngay từ khi còn học tập tại trường.

II. Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu về trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, phỏng vấn và thực nghiệm. Mục tiêu chính là đánh giá thực trạng TTXH của sinh viên và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nó. Việc sử dụng các công cụ đo lường phù hợp giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở lý luận cho việc phát triển các chương trình đào tạo nhằm nâng cao TTXH cho sinh viên. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong việc cải thiện chất lượng giáo dục mà còn góp phần vào sự phát triển toàn diện của sinh viên trong tương lai.

2.1. Khách thể nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu bao gồm sinh viên sư phạm mầm non từ các trường đại học khác nhau. Đối tượng này được chọn để đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ sinh viên trong lĩnh vực sư phạm mầm non. Việc khảo sát sẽ được thực hiện trên một mẫu lớn, bao gồm sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ tư. Điều này giúp thu thập được thông tin đa dạng và phong phú về TTXH của sinh viên ở các giai đoạn khác nhau trong quá trình học tập.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu được áp dụng bao gồm phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi, phỏng vấn sâu và quan sát. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm riêng, giúp thu thập thông tin từ nhiều góc độ khác nhau. Phương pháp khảo sát cho phép thu thập dữ liệu từ một số lượng lớn sinh viên, trong khi phỏng vấn sâu giúp hiểu rõ hơn về cảm nhận và trải nghiệm của từng cá nhân. Quan sát thực tế trong môi trường học tập cũng cung cấp thông tin quý giá về cách sinh viên tương tác và ứng xử trong các tình huống xã hội.

III. Kết quả nghiên cứu thực tiễn trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non

Kết quả nghiên cứu cho thấy trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non ở mức độ trung bình, với sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm sinh viên. Năng lực nhận thức xã hội được đánh giá cao hơn so với năng lực giải quyết tình huống xã hội. Điều này cho thấy sinh viên có khả năng nhận thức và hiểu biết về các mối quan hệ xã hội, nhưng còn hạn chế trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Các yếu tố như môi trường học tập, sự hỗ trợ từ giảng viên và hoạt động ngoại khóa có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển TTXH của sinh viên. Việc cải thiện các yếu tố này sẽ góp phần nâng cao TTXH cho sinh viên, từ đó giúp họ trở thành những giáo viên mầm non hiệu quả.

3.1. Đánh giá thực trạng trí tuệ xã hội

Thực trạng TTXH của sinh viên sư phạm mầm non cho thấy nhiều sinh viên chưa tự tin trong việc giao tiếp và xử lý các tình huống xã hội. Nghiên cứu chỉ ra rằng có sự khác biệt về TTXH giữa các sinh viên đến từ các cơ sở đào tạo khác nhau. Những sinh viên có nền tảng giáo dục tốt hơn thường có TTXH cao hơn. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải thiện chương trình đào tạo và các hoạt động ngoại khóa nhằm nâng cao TTXH cho sinh viên.

3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến trí tuệ xã hội

Nghiên cứu xác định nhiều yếu tố ảnh hưởng đến trí tuệ xã hội của sinh viên, bao gồm yếu tố chủ quan như động lực học tập và lòng yêu nghề, cũng như yếu tố khách quan như môi trường học tập và sự hỗ trợ từ giảng viên. Những sinh viên có động lực học tập cao và yêu thích nghề nghiệp thường có TTXH tốt hơn. Điều này cho thấy việc tạo ra một môi trường học tập tích cực và hỗ trợ sẽ góp phần nâng cao TTXH cho sinh viên sư phạm mầm non.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÍ TUỆ XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM MẦM NON 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề trí tuệ xã hội 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Mặc dù có rất nhiều công trình nghiên cứu về TTXH, song có thể khái quát thành 4 hướng nghiên cứu như sau: 1) Hướng nghiên cứu xác định khái niệm của TTXH: Đó là những nghiên cứu theo hướng cấu trúc của định nghĩa. Mặc dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về TTXH, tuy nhiên vẫn chưa có sự thống nhất về định nghĩa và phương pháp tiếp cận.

TTXH được hiểu khác nhau, thông qua các thành phần của nó. Cụ thể: (1) nhận thức và ứng xử của con người (E.Thorndike); (2) hành vi hoặc nhận thức xã hội (đại diện là M. O’Sullivan); (3) năng lực xã hội (đại diện là M.Tisak); (4) trí tuệ về người khác (đại diện là H.Gardner ); (5) trí thông minh thực tế (đại diện là R. Sternberg), trí tuệ cảm xúc (đại diện là P.Mayer); (6) TTXH là trí tuệ được thể hiện trên bình diện xã hội (đại diện là H.

a) Hướng nghiên cứu coi TTXH là nhận thức và ứng xử của con người (đại diện là E.Thorndike) Năm 1920, trong bài báo: “Trí tuệ và việc sử dụng nó” (Intelligence and its use) đăng trên Tạp chí Harper (Harper’s Magazine), E. Thorndike (1874 -1949) lần đầu tiên đưa ra khái niệm “trí tuệ xã hội” dựa trên sự phân chia trí tuệ con người thành 3 bộ phận bao gồm: - Trí tuệ trừu tượng (Abstract Intelligence): Năng lực để hiểu và quản lý các ý tưởng. - Trí tuệ cơ học (Mechanical Intelligence): Năng lực hiểu và quản lý đồ vật cụ thể - Trí tuệ xã hội (Social Intelligence): Năng lực hiểu và quản lý con người. Trong đó, trí tuệ cơ học và trí tuệ xã hội đề cập đến suy nghĩ và hành động liên quan trực tiếp tới các vấn đề thực tế và con người hiện thực.Thorndike là người nhấn mạnh đến việc không nên đồng nhất các loại trí tuệ, cần thiết phải mở rộng khái niệm IQ.

Bởi: “không có người nào giỏi tất cả mọi lĩnh vực. Trí tuệ thay đổi tùy theo tình huống trong cuộc sống”. Trong cuộc sống vẫn không hiếm gặp những trường hợp: “Một người kém thông minh ở hầu hết các vấn đề, có khi đang bị giam lỏng trong bệnh viện thần kinh, đang chơi trò chơi hạng nhất của cờ vua. Một người đàn ông nổi tiếng cả nước với vai trò nhà biên tập, diễn giả và giám đốc điều hành nhưng lại không thể vượt qua kỳ thi toán khi là sinh viên năm thứ nhất”.

Hướng tiếp cận phát triển đa trí tuệ này của Thorndike đã tạo nên một cuộc tranh cãi với Spearman suốt 25 năm (1920- 1945) (Spearman đề xuất lý thuyết đơn trí tuệ).Thorndike, TTXH liên quan đến năng lực của một cá nhân để hiểu, tương tác với người khác, để tham gia, hành động thích ứng với các tương tác xã hội. Thorndike nhận thấy: “Các biểu hiện của trí tuệ xã hội xảy ra rất nhiều trong trường học, trên sân chơi, trong các doanh trại, nhà máy và cửa hàng mà không cần những điều kiện chuẩn của phòng thí nghiệm hỗ trợ”. Ông nhấn mạnh sự tương tác hiệu quả giữa các cá nhân có ý nghĩa sống còn đối với thành công trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là lãnh đạo: “Người thợ máy giỏi nhất trong một nhà máy vẫn có thể thất bại khi viên quản đốc thiếu trí thông minh xã hội” [75].Thorndike cho rằng, TTXH là: (1) năng lực để hiểu và quản lý con người và (2) năng lực để cư xử một cách khôn ngoan trong các mối quan hệ người- người. Quan điểm coi TTXH là tổ hợp các năng lực này được rất nhiều những nhà tâm lý học tiếp sau này đồng thuận và kế thừa khi nghiên cứu TTXH.

b) Hướng nghiên cứu coi TTXH là hành vi hoặc nhận thức xã hội Đại diện là David Welchsler, J.Welchsler (các năm 1939, 1958), nhà tâm lý học nổi tiếng thời bấy giờ, người đã tạo ra một trong những thước đo IQ được sử dụng phổ biến nhất, lại kiên quyết bác bỏ sự tồn tại của trí tuệ xã hội. Theo ông, TTXH là trí tuệ chung được ứng dụng trong các tình huống xã hội. Ông cho rằng test WAIS (bộ trắc nghiệm nổi tiếng 9 dùng để đo IQ) có thể sử dụng để đo TTXH, cụ thể là đánh giá năng lực của cá nhân khi tiếp nhận tình huống xã hội [80]. Nếu hiểu như vậy, thì nhận thức xã hội là thành phần duy nhất của trí tuệ xã hội.

Nhưng quan điểm này chỉ tập trung vào những gì chúng ta biết về thế giới giữa các cá nhân con người mà bỏ qua những gì chúng ta thật sự thực hiện khi giao tiếp với người khác. Kết quả, những phương pháp đánh giá trí tuệ xã hội chỉ tập trung kiểm tra vào câu hỏi “chúng ta làm gì trong các tình huống xã hội” mà bỏ qua câu hỏi “chúng ta làm như thế nào trong những tình huống đó”. Một người dù có nhận thức xã hội rất tốt những lại thiếu những yếu tố cơ bản của trí tuệ xã hội, vẫn có thể thất bại khi giao tiếp với người khác.Cantor (Đại học Toronto- Canada) đã có nhiều công trình nghiên cứu khá công phu và sâu về trí tuệ xã hội. Năm 1987, hai ông xuất bản cuốn sách “Nhân cách và trí tuệ xã hội”.

Năm 1989, hai ông nghiên cứu vấn đề “trí tuệ xã hội và đánh giá nhận thức của nhân cách”. Năm 2000, hai tác giả viết “Trí tuệ xã hội” được in trong cuốn “Sổ tay trí thông minh” của Đại học Cambridge (Anh). Đây là công trình nghiên cứu rất công phu về các vấn đề của trí tuệ xã hội. Kihlstrom và Cantor cho rằng, TTXH là vốn kiến thức của cá nhân về thế giới xã hội.Trí tuệ xã hội được sinh ra để giải quyết các vấn đề của xã hội, cụ thể là điều tiết các nhiệm vụ của cuộc sống, các mối quan tâm của xã hội hiện tại [63].

Cũng nghiên cứu về vấn đề trên, năm 1965, trong tác phẩm “Phép đo lường trí tuệ xã hội”, M O'Sullivan, J.deMille (1965) cho rằng: nhận định về hành vi được xem như là năng lực đánh giá con người. Cảm xúc, động cơ, suy nghĩ, ý định, thái độ và các khuynh hướng tâm lý khác có ảnh hưởng đến các hành vi xã hội của một cá nhân [54].Guilford và cộng sự xác định rõ ràng, TTXH gồm có 2 năng lực khác nhau. Hai năng lực này tương đối độc lập với nhau trong khu vực hành vi và khu vực phi hành vi. c) Hướng nghiên cứu TTXH như 1 năng lực xã hội đại diện là M.

Theo Ford và Tisak (1983), TTXH là năng lực giải quyết các 10 tình huống xã hội cụ thể [32]; tr. Qua công trình nghiên cứu của mình, hai tác giả đã kết luận: “Các biện pháp đánh giá về TTXH đã được thích nghi trong ứng xử xã hội nên được sử dụng như là yếu tố tiên đoán về sự thể hiện hành vi ứng xử xã hội được quan sát trực tiếp hơn là các biện pháp của trí tuệ hàn lâm” [32]. Cùng quan điểm trên, H. d) Hướng nghiên cứu TTXH là trí tuệ về người khác: Trong lý thuyết Đa trí tuệ, H.Gardner phân chia thành nhiều loại trí tuệ khác nhau.

Trong đó, trí tuệ về người khác bao gồm những năng lực nhận thức rõ ràng và đáp ứng lại các tâm trạng, khí chất, động cơ và các mong muốn của người khác một cách thích hợp. Họ có khả năng xâm nhập vào tư tưởng của người khác, có khả năng động viên và hỗ trợ người khác. Những người cần có trí tuệ này là bác sỹ, điều dưỡng, người bán hàng, giáo viên. Thùy trán có vai trò quan trọng đối với loại trí tuệ này.

Các tổn thương ở thùy trán có thể làm mất khả năng thấu hiểu người khác và làm thay đổi hoàn toàn nhân cách. Sự lão suy có thể làm mất đi tất cả mọi khả năng xã hội của con người. Thực chất đây chính là kiểu TTXH mà E. e) Hướng nghiên cứu TTXH như một loại trí tuệ thực tiễn hay trí tuệ cảm xúc: R.

Sternberg cho rằng trí tuệ có 3 loại là: Trí tuệ phân tích, trí tuệ sáng tạo và trí tuệ thực tiễn. Trí tuệ thực tiễn là khả năng thích nghi với cuộc sống hàng ngày bằng kiến thức và kỹ năng sống. Trí tuệ thực tiễn có thể khiến một cá nhân hiểu cái mình cần phải làm trong một hoàn cảnh cụ thể. Theo ông, trí tuệ thực tiễn đặc biệt dựa vào việc thu được những kiến thức ngầm (Tacit Knowledge) không chính thức hơn là chính thức, học được mà không nhất thiết phải qua trường lớp.

Kiến thức ngầm này phản ánh sự hiểu biết để giải quyết một tình huống nhất định, phản ánh sự phát triển và hành động. Nó xuất hiện mà không cần được dạy phải làm gì, làm điều đó như thế nào, hoặc có thể phù hợp với việc tại sao cá nhân lại hành động như vậy [64]. 11 Manfred Amelang và Dieter Bartussek cũng gọi dạng trí tuệ này là trí tuệ thực tiễn. Tri thức trường học, tư duy logic, trí nhớ, trí sáng tạo chưa đủ để hoàn thành nhiệm vụ thực tiễn.

Sống trong cộng đồng phải chú ý đến các quy luật xã hội, sự thừa nhận và đánh giá theo chuẩn mực xã hội, biết chẩn đoán hành động của người khác, để từ đó có tổ chức, đặt kế hoạch và quyết định về hành động của mình. Yêu cầu này đòi hỏi con người phải có trí tuệ xã hội. TTXH là "năng lực hoàn thành các nhiệm vụ trong hoàn cảnh tương tác với người khác. Nó diễn ra trong hoạt động cùng với người khác với mục đích và tính xã hội nhất định".

TTXH được tạo nên bởi ba thành tố trong đó trí tuệ cảm xúc là hạt nhân. - Tự nhận thức về bản thân: hiểu về mình, đánh giá về mình - Năng lực xã hội: Gồm ba tiểu thành tố: nhận thức, xúc cảm, vận động - Trí tuệ cảm xúc: gồm bốn tiểu thành tố: nhận ra cảm xúc, biểu hiện cảm xúc, điều khiển có hiệu quả cảm xúc, sử dụng những thông tin liên quan đến cảm xúc để thúc đẩy, đặt kế hoạch và thực hiện có kết quả hành động. Dẫn theo Huỳnh Văn Sơn (2011) [14]; tr. Paul Ekman chứng minh tầm quan trọng của những biểu lộ cảm xúc trên khuôn mặt và sự giao tiếp phi ngôn ngữ.

Các nhà tâm lý học lâm sàng quan tâm đến các bệnh lý liên quan đến sự bất lực trong việc gọi tên và biểu lộ cảm xúc. Năm 1990, Salovey và Mayer đưa ra khái niệm “trí tuệ cảm xúc”.