Luận án về trí tuệ xã hội của sinh viên ngành sư phạm mầm non

Chuyên khảo giáo dục phân tích Luận án trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quang Uẩn
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Trí Tuệ Xã Hội Của Sinh Viên Sư Phạm Mầm Non
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÍ TUỆ XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM MẦM NON
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề trí tuệ xã hội
• 1.2. Những nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Nghiên cứu ở trong nước
• 1.4. Một số vấn đề lý luận tâm lý học về trí tuệ xã hội
• 1.5. Trí tuệ xã hội
• 1.6. Một số đặc điểm tâm lý của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.7. Sinh viên sư phạm mầm non
• 1.8. Những yêu cầu đối với sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9. Trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9.1. Khái niệm trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9.2. Cấu trúc trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9.3. Biểu hiện trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.9.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 1.10. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái quát về địa bàn và khách thể nghiên cứu
• 2.2. Địa bàn nghiên cứu
• 2.3. Khách thể nghiên cứu
• 2.4. Tổ chức nghiên cứu
• 2.4.1. Giai đoạn 1: Xây dựng cơ sở lý luận và thiết kế công cụ đo lường mức độ trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 2.4.2. Giai đoạn 2: Nghiên cứu thực trạng biểu hiện và mức độ trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 2.4.3. Giai đoạn 3: Thực nghiệm biện pháp tác động tâm lý - sư phạm rèn luyện, phát triển TTXH của SV sư phạm mầm non
• 2.5. Mức độ trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 2.6. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.6.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản
• 2.6.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 2.6.3. Phương pháp thực nghiệm tác động sư phạm
• 2.6.4. Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN TRÍ TUỆ XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM MẦM NON
• 3.1. Đánh giá chung thực trạng trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 3.2. Qua thang đo tự đánh giá
• 3.3. Thực trạng trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non qua thang đo bài tập đo nghiệm
• 3.4. Thực trạng ảnh hưởng của các yếu tố đến trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 3.4.1. Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan
• 3.4.2. Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố khách quan
• 3.5. Dự báo mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non
• 3.6. Phân tích một số chân dung trí tuệ xã hội điển hình
• 3.6.1. Sinh viên Nguyễn Thị H.: mức độ trí tuệ xã hội ở mức cao
• 3.6.2. Sinh viên Vi Thị N.: mức độ trí tuệ xã hội ở mức trung bình
• 3.6.3. Sinh viên Hoàng Thanh Th.: mức độ trí tuệ xã hội ở mức thấp
• 3.7. Thực nghiệm tác động
• 3.8. Kết quả thực nghiệm
• 3.9. Kết luận thực nghiệm
• 3.10. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non

Nghiên cứu về trí tuệ xã hội (TTXH) của sinh viên sư phạm mầm non là một lĩnh vực quan trọng trong giáo dục hiện đại. TTXH được định nghĩa là khả năng nhận thức và tương tác hiệu quả trong các tình huống xã hội. Đặc biệt, trong bối cảnh giáo dục mầm non, trí tuệ xã hội không chỉ giúp sinh viên hiểu và giao tiếp với trẻ em mà còn ảnh hưởng đến cách họ xử lý các tình huống sư phạm. Theo nghiên cứu, sinh viên sư phạm mầm non cần phát triển các kỹ năng như khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, và giải quyết vấn đề để đáp ứng nhu cầu của nghề nghiệp. Việc nâng cao TTXH sẽ giúp họ trở thành những giáo viên hiệu quả hơn, từ đó góp phần vào sự phát triển của trẻ mầm non.

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề trí tuệ xã hội

Nghiên cứu về trí tuệ xã hội đã được thực hiện rộng rãi trên thế giới, với nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Các nghiên cứu này thường tập trung vào việc xác định khái niệm và cấu trúc của TTXH. Một số tác giả như E. Thorndike đã đưa ra khái niệm TTXH dựa trên khả năng nhận thức và ứng xử của con người. Hơn nữa, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng TTXH có thể được phát triển thông qua các hoạt động xã hội và giáo dục. Điều này đặc biệt quan trọng đối với sinh viên sư phạm mầm non, những người sẽ trực tiếp tương tác với trẻ em. Việc hiểu rõ về TTXH sẽ giúp họ có những phương pháp giáo dục phù hợp và hiệu quả hơn.

1.2. Đặc điểm tâm lý của sinh viên sư phạm mầm non

Sinh viên sư phạm mầm non thường có những đặc điểm tâm lý riêng biệt, ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ xã hội của họ. Đặc điểm này bao gồm sự nhạy cảm với cảm xúc của người khác, khả năng giao tiếp tốt và sự ham học hỏi. Những yếu tố này không chỉ giúp họ trong việc học tập mà còn trong việc xây dựng mối quan hệ với trẻ em và đồng nghiệp. Nghiên cứu cho thấy rằng sinh viên có kỹ năng xã hội tốt thường có khả năng giải quyết các tình huống khó khăn trong môi trường giáo dục hiệu quả hơn. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục và rèn luyện TTXH cho sinh viên sư phạm mầm non ngay từ khi còn học tập tại trường.

II. Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu về trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, phỏng vấn và thực nghiệm. Mục tiêu chính là đánh giá thực trạng TTXH của sinh viên và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nó. Việc sử dụng các công cụ đo lường phù hợp giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở lý luận cho việc phát triển các chương trình đào tạo nhằm nâng cao TTXH cho sinh viên. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong việc cải thiện chất lượng giáo dục mà còn góp phần vào sự phát triển toàn diện của sinh viên trong tương lai.

2.1. Khách thể nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu bao gồm sinh viên sư phạm mầm non từ các trường đại học khác nhau. Đối tượng này được chọn để đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ sinh viên trong lĩnh vực sư phạm mầm non. Việc khảo sát sẽ được thực hiện trên một mẫu lớn, bao gồm sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ tư. Điều này giúp thu thập được thông tin đa dạng và phong phú về TTXH của sinh viên ở các giai đoạn khác nhau trong quá trình học tập.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu được áp dụng bao gồm phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi, phỏng vấn sâu và quan sát. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm riêng, giúp thu thập thông tin từ nhiều góc độ khác nhau. Phương pháp khảo sát cho phép thu thập dữ liệu từ một số lượng lớn sinh viên, trong khi phỏng vấn sâu giúp hiểu rõ hơn về cảm nhận và trải nghiệm của từng cá nhân. Quan sát thực tế trong môi trường học tập cũng cung cấp thông tin quý giá về cách sinh viên tương tác và ứng xử trong các tình huống xã hội.

III. Kết quả nghiên cứu thực tiễn trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non

Kết quả nghiên cứu cho thấy trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non ở mức độ trung bình, với sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm sinh viên. Năng lực nhận thức xã hội được đánh giá cao hơn so với năng lực giải quyết tình huống xã hội. Điều này cho thấy sinh viên có khả năng nhận thức và hiểu biết về các mối quan hệ xã hội, nhưng còn hạn chế trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Các yếu tố như môi trường học tập, sự hỗ trợ từ giảng viên và hoạt động ngoại khóa có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển TTXH của sinh viên. Việc cải thiện các yếu tố này sẽ góp phần nâng cao TTXH cho sinh viên, từ đó giúp họ trở thành những giáo viên mầm non hiệu quả.

3.1. Đánh giá thực trạng trí tuệ xã hội

Thực trạng TTXH của sinh viên sư phạm mầm non cho thấy nhiều sinh viên chưa tự tin trong việc giao tiếp và xử lý các tình huống xã hội. Nghiên cứu chỉ ra rằng có sự khác biệt về TTXH giữa các sinh viên đến từ các cơ sở đào tạo khác nhau. Những sinh viên có nền tảng giáo dục tốt hơn thường có TTXH cao hơn. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải thiện chương trình đào tạo và các hoạt động ngoại khóa nhằm nâng cao TTXH cho sinh viên.

3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến trí tuệ xã hội

Nghiên cứu xác định nhiều yếu tố ảnh hưởng đến trí tuệ xã hội của sinh viên, bao gồm yếu tố chủ quan như động lực học tập và lòng yêu nghề, cũng như yếu tố khách quan như môi trường học tập và sự hỗ trợ từ giảng viên. Những sinh viên có động lực học tập cao và yêu thích nghề nghiệp thường có TTXH tốt hơn. Điều này cho thấy việc tạo ra một môi trường học tập tích cực và hỗ trợ sẽ góp phần nâng cao TTXH cho sinh viên sư phạm mầm non.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ sự chuyển dịch căn bản trong tâm lý học nhận thức và tâm lý học nhân cách cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, khi quan niệm truyền thống về chỉ số thông minh đơn lẻ (IQ - Intelligence Quotient) bộc lộ những giới hạn sâu sắc trong việc dự báo sự thích ứng và thành công nghề nghiệp của con người. Như công trình nghiên cứu cấp Nhà nước của Trần Kiều và cộng sự (2005) đã khẳng định: "Trí thông minh IQ đo được bằng các trắc nghiệm tâm lý chỉ đóng góp khoảng 20% cho sự thành đạt của hoạt động con người mà thôi. Phần quan trọng quyết định sự thành công của hoạt động là do các dạng khác nhau của trí tuệ xã hội". Đặc biệt, trong bối cảnh giáo dục mầm non đương đại – nơi mối quan hệ tương tác giữa cô và trẻ nhỏ mang tính nhạy cảm đặc biệt và đòi hỏi sự tinh tế tột bậc về mặt cảm xúc – hành vi, sự xuất hiện của các hiện tượng ứng xử thiếu chuẩn mực sư phạm, thậm chí bạo hành trẻ em tại các cơ sở giáo dục, đặt ra yêu cầu cấp bách phải giải mã bản chất và cơ chế hình thành trí tuệ xã hội (Social Intelligence - SI) ở đội ngũ giáo viên tương lai.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) then chốt mà luận án nhận diện là: Mặc dù lý luận về trí tuệ xã hội đã được phát triển trên thế giới từ những công trình khởi xướng của Edward L. Thorndike (1920), J.P. Guilford (1967) đến Daniel Goleman (2006) và Karl Albrecht (2006), cũng như một số nghiên cứu bước đầu tại Việt Nam về chỉ số SQ của sinh viên sư phạm nói chung (Nguyễn Công Khanh, 2011) hay sinh viên sư phạm tại TP.HCM (Kiều Thị Thanh Trà, 2017), nhưng hoàn toàn chưa có một công trình chuyên biệt nào giải mã cấu trúc tâm lý, thực trạng biểu hiện và quy luật biến đổi của trí tuệ xã hội ở khách thể đặc thù là sinh viên sư phạm mầm non (SV SPMN) – những người tiếp xúc trực tiếp với trẻ nhỏ ở giai đoạn hình thành nhân cách ban đầu.

Luận án xác định hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận về cấu trúc tâm lý, các thành tố cấu thành và tiêu chí đánh giá trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non được xác lập như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng mức độ và các mặt biểu hiện trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non tại các cơ sở đào tạo đại học hiện nay diễn ra ở mức độ nào qua các công cụ tự đánh giá và bài tập đo nghiệm tình huống?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những yếu tố chủ quan và khách quan nào chi phối mạnh mẽ nhất đến mức độ phát triển trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Việc thiết kế và vận hành các biện pháp tác động tâm lý - sư phạm có khả năng tạo ra sự biến đổi có ý nghĩa thống kê đối với trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non hay không?

Hệ thống giả thuyết khoa học được kiểm định bao gồm:

• Giả thuyết 1 (H1): Trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non nhìn chung chỉ đạt ở mức độ trung bình và có sự biểu hiện không đồng đều giữa các thành tố; trong đó năng lực nhận thức xã hội đạt mức cao nhất, còn năng lực giải quyết hiệu quả các tình huống xã hội đạt mức thấp nhất; đồng thời tồn tại sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm khách thể theo cơ sở đào tạo, năm học và kết quả học lực.
• Giả thuyết 2 (H2): Trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non chịu sự tác động đan xen của hệ thống các yếu tố chủ quan và khách quan, trong đó tính tích cực hoạt động rèn luyện và lòng yêu nghề, yêu trẻ là hai yếu tố chủ quan giữ vai trò quyết định hàng đầu.
• Giả thuyết 3 (H3): Mức độ trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non có thể được nâng cao rõ rệt thông qua hệ thống biện pháp tác động tâm lý - sư phạm có chủ đích, trọng tâm là tăng cường rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên và tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế tại trường mầm non.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết hoạt động tâm lý học (Vygotsky, Leontiev), mô hình trí tuệ 3 tầng bậc của H.J. Eysenck (1988), lý thuyết đa trí tuệ của Howard Gardner (1983) và mô hình năng lực tương tác xã hội của Daniel Goleman (2006). Khách thể nghiên cứu được triển khai trên quy mô mẫu $N = 511$ sinh viên sư phạm mầm non chính quy từ năm thứ 1 đến năm thứ 4 tại 02 cơ sở đào tạo trọng điểm: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội ($n_1 = 301$) và Trường Đại học Hồng Đức ($n_2 = 210$), cùng $N = 40$ giảng viên chuyên ngành và chuyên gia tâm lý học giáo dục. Ý nghĩa khoa học của luận án thể hiện ở việc xác lập bộ tiêu chuẩn đo lường chuẩn hóa đầu tiên về TTXH trong giáo dục mầm non tại Việt Nam, mang lại giá trị ứng dụng trực tiếp cho công tác đào tạo giáo viên mầm non đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về trí tuệ xã hội cho thấy sự phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử với những phân nhánh lý thuyết đa dạng:

Dòng nghiên cứu xác định bản chất khái niệm khởi đầu từ luận điểm kinh điển của Edward L. Thorndike (1920) trong bài báo "Intelligence and its use" trên tạp chí Harper’s Magazine, khi ông lần đầu tiên phân chia trí tuệ con người thành ba bộ phận độc lập: trí tuệ trừu tượng (Abstract Intelligence), trí tuệ cơ học (Mechanical Intelligence) và trí tuệ xã hội (Social Intelligence - năng lực thấu hiểu và quản lý con người). Thorndike đã khẳng định nguyên lý cơ bản: "không có người nào giỏi tất cả mọi lĩnh vực. Trí tuệ thay đổi tùy theo tình huống trong cuộc sống", đồng thời nhấn mạnh rằng "Các biểu hiện của trí tuệ xã hội xảy ra rất nhiều trong trường học, trên sân chơi, trong các doanh trại, nhà máy và cửa hàng mà không cần những điều kiện chuẩn của phòng thí nghiệm hỗ trợ". Luận điểm này đã tạo nên cuộc tranh biện khoa học sâu sắc kéo dài suốt 25 năm (1920–1945) với trường phái đơn trí tuệ (g-factor) của Charles Spearman.

Sự đối lập quan điểm tiếp tục diễn ra gay gắt giữa hai luồng học thuyết: Một mặt, David Wechsler (1939, 1958) – tác giả của thang đo WAIS lừng danh – kiên quyết phủ nhận sự tồn tại độc lập của trí tuệ xã hội, coi đây chỉ đơn thuần là trí tuệ chung (IQ) được ứng dụng vào các bối cảnh xã hội. Mặt khác, các nhà tâm lý học thực nghiệm như J.P. Guilford (1967) với mô hình cấu trúc trí tuệ 3 chiều (Structure of Intellect với 120 nhân tố, trong đó chỉ ra 30 năng lực hành vi chuyên biệt), M. O'Sullivan và J. deMille (1965), Martin E. Ford và Marie S. Tisak (1983) đã chứng minh bằng thực nghiệm rằng trí tuệ xã hội là một cấu trúc tâm lý hoàn toàn độc lập với trí tuệ hàn lâm, có giá trị dự báo hành vi ứng xử thực tế vượt trội so với các bài kiểm tra IQ chuẩn mực.

Song song đó, các hướng tiếp cận hiện đại tiếp tục mở rộng khái niệm: Howard Gardner (1983) định vị trí tuệ về người khác (Interpersonal Intelligence) trong thuyết Đa trí tuệ; Robert Sternberg (1985, 2000) nhấn mạnh vai trò của trí tuệ thực tiễn (Practical Intelligence) và kiến thức ngầm (Tacit Knowledge); H.J. Eysenck (1988) thiết lập mô hình 3 tầng bậc (Trí tuệ sinh học - Trí tuệ tâm trắc - Trí tuệ xã hội); Stanley I. Greenspan (1979) nghiên cứu TTXH trong mối tương quan với khiếm khuyết phát triển; Daniel Goleman (2006) phân tích cơ sở sinh lý thần kinh của nhận thức xã hội (Social Awareness) và năng lực xã hội (Social Facility); Karl Albrecht (2006) đưa ra mô hình SPACE (Situational Awareness, Presence, Authenticity, Clarity, Empathy); và Tony Buzan (2013) làm sáng tỏ khả năng rèn luyện của chỉ số TTXH thông qua ngôn ngữ cơ thể và thái độ tích cực.

Tại Việt Nam, sau nghiên cứu định hướng vĩ mô của Trần Kiều và cộng sự (2005), các công trình thực nghiệm bắt đầu xuất hiện: Nguyễn Công Khanh (2011) tiên phong thiết kế bộ trắc nghiệm SQ đo lường trên 1389 sinh viên ĐH Sư phạm Hà Nội và ĐH Sư phạm Thái Nguyên; Huỳnh Văn Sơn và cộng sự (2011) khảo sát thực trạng nhận thức về TTXH của 400 phụ huynh học sinh tiểu học tại TP.HCM; Kiều Thị Thanh Trà (2017) khảo sát 866 sinh viên Trường ĐH Sư phạm TP.HCM theo mô hình của Karl Albrecht.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu, luận án tạo lập vị thế học thuật rõ rệt:

1. So với nghiên cứu của Soleiman Y. Md Yunus (2012) trên 203 giáo viên tại Malaysia, Ấn Độ và Trung Quốc chứng minh giáo viên có chỉ số TTXH cao thường sử dụng các biện pháp duy trì kỷ luật tích cực (thảo luận, công nhận, gợi ý) thay vì công kích hay trừng phạt, luận án này tiến xa hơn khi không chỉ dừng lại ở đo lường hành vi kỷ luật mà xây dựng trọn vẹn mô hình can thiệp phát triển năng lực giải quyết tình huống sư phạm mầm non ngay từ giai đoạn đào tạo ban đầu.
2. So với nghiên cứu của Noorje Meijs và Antonius H. Spijkerman (2008) trên 512 vị thành niên tại Tây Bắc châu Âu chỉ ra rằng mức độ tín nhiệm xã hội tương quan chặt chẽ với TTXH chứ không phải kết quả học tập IQ, luận án đã kiểm chứng và phát hiện quy luật đặc thù ở sinh viên sư phạm mầm non Việt Nam: TTXH có mối tương quan thuận có ý nghĩa với kết quả học lực chuyên ngành ($p < 0.05$), nhưng lại có độ lệch lớn giữa nhận thức lý thuyết và kỹ năng giải quyết tình huống thực tế.
3. So với nghiên cứu của Sameer Babu. M và Jamia Millia Islamia (2007) tại Ấn Độ về tương quan nghịch giữa TTXH và xu hướng gây hấn ở học sinh ($N=84$), luận án khẳng định vai trò then chốt của TTXH như một năng lực nghề nghiệp cốt lõi giúp giáo viên mầm non triệt tiêu nguy cơ bạo lực học đường và giải tỏa căng thẳng nghề nghiệp.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã tạo ra bước tiến quan trọng trong lý luận tâm lý học trí tuệ và tâm lý học sư phạm tại Việt Nam thông qua việc chuẩn hóa định nghĩa và cấu trúc khái niệm chuyên biệt. Luận án định nghĩa: "Trí tuệ xã hội của sinh viên sư phạm mầm non là năng lực phức hợp bao gồm năng lực nhận thức xã hội, năng lực thiết lập và duy trì các mối quan hệ xã hội, năng lực hòa nhập, năng lực thích ứng với hoạt động trong môi trường giáo dục mầm non và khả năng giải quyết hiệu quả các tình huống trong sự tương tác sư phạm với trẻ, đồng nghiệp, phụ huynh và các lực lượng xã hội khác".

Đóng góp lý thuyết đột phá thể hiện ở việc kế thừa mô hình 4 thành tố của Nguyễn Công Khanh (2011) nhưng thực hiện một bước cải tiến có căn cứ khoa học: tách biệt thành tố "thích ứng hòa nhập môi trường mới" thành hai năng lực độc lập về mặt bản thể tâm lý:

1. Năng lực hòa nhập môi trường giáo dục mầm non: Đo lường mức độ sẵn sàng hòa mình vào không gian sư phạm, thiết lập trạng thái tâm lý đồng điệu với tập thể sư phạm và trẻ mầm non.
2. Năng lực thích ứng với hoạt động trong giáo dục mầm non: Đo lường khả năng điều chỉnh hành vi, thao tác nghề nghiệp, phương pháp giáo dục trước tính chất đa dạng, phức tạp và cường độ cao của hoạt động chăm sóc - giáo dục trẻ.

Mô hình cấu trúc 5 thành tố của luận án thiết lập các mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ, được lượng hóa bằng các giả thuyết kiểm định:

• $H_{prop}1$: Năng lực nhận thức xã hội đóng vai trò tiền đề định hướng cho toàn bộ hành vi sư phạm.
• $H_{prop}2$: Năng lực thiết lập, duy trì quan hệ và năng lực hòa nhập tạo môi trường liên nhân cách thuận lợi.
• $H_{prop}3$: Năng lực thích ứng hoạt động là điều kiện cần để vận hành kỹ năng nghề.
• $H_{prop}4$: Năng lực giải quyết hiệu quả các tình huống xã hội là đỉnh cao tích hợp, phản ánh trực tiếp chất lượng TTXH của sinh viên.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp nhuần nhuyễn 3 nền tảng lý thuyết lớn:

1. Thuyết Hoạt động (Activity Theory) của V. Vygotsky và A.N. Leontiev: Xem TTXH không phải là thuộc tính tĩnh tại, bẩm sinh mà là một tổ hợp tâm lý động, được hình thành, bộc lộ và biến đổi thông qua các dạng thức hoạt động giao tiếp và hoạt động nghề nghiệp của sinh viên.
2. Mô hình Trí tuệ 3 tầng bậc của H.J. Eysenck (1988): Định vị TTXH là tầng bậc hiện thực hóa của trí tuệ tâm trắc trong môi trường văn hóa - xã hội thực tế.
3. Mô hình SPACE của Karl Albrecht (2006): Cung cấp các tiêu chí giải mã tính nhạy cảm và sự tương tác hiệu quả trong bối cảnh thực tiễn.

Cách tiếp cận phân tích độc đáo của luận án là phương pháp tiếp cận năng lực (Competency-based Approach) kết hợp với kỹ thuật đo lường kép: không chỉ dựa vào thang đo tự đánh giá (tự báo cáo - Self-report) vốn dễ bị chi phối bởi độ chệch mong muốn xã hội (Social Desirability Bias), mà bắt buộc đối chiếu với kết quả xử lý hệ thống bài tập đo nghiệm tình huống thực tế (Situational Judgment Tests - SJT). Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được giới hạn chặt chẽ trong không gian đào tạo cử nhân sư phạm mầm non hệ chính quy tại các trường đại học sư phạm công lập Việt Nam, phản ánh đặc thù văn hóa ứng xử phương Đông và yêu cầu chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường triết học thực chứng hậu kỳ thực dụng (Pragmatic Post-positivism), kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định lượng quy mô lớn và nghiên cứu định tính chuyên sâu (Mixed-methods Design). Thiết kế nghiên cứu bao gồm 3 giai đoạn chặt chẽ:

• Giai đoạn 1: Xây dựng khung lý luận, thao tác hóa khái niệm và thiết kế bộ công cụ đo lường kép (Phiếu trưng cầu ý kiến tự đánh giá và Thang đo giải quyết bài tập tình huống sư phạm mầm non).
• Giai đoạn 2: Khảo sát diện rộng thực trạng biểu hiện, mức độ TTXH và các yếu tố ảnh hưởng trên toàn bộ mẫu nghiên cứu.
• Giai đoạn 3: Thực nghiệm tác động tâm lý - sư phạm theo mô hình nhóm thực nghiệm - nhóm đối chứng có kiểm soát trước và sau tác động (Pre-test / Post-test Control Group Design).

Mẫu nghiên cứu được chọn theo phương pháp phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling) với quy mô $N = 511$ sinh viên đại học chính quy ngành Giáo dục Mầm non, phân bổ cân đối theo năm học (Năm 1: 132 SV; Năm 2: 128 SV; Năm 3: 125 SV; Năm 4: 126 SV) và cơ sở đào tạo (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội: 301 SV; Trường Đại học Hồng Đức: 210 SV). Đồng thời, luận án huy động $N = 40$ chuyên gia và giảng viên giảng dạy chuyên ngành để thẩm định công cụ và đánh giá chuyên gia.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu áp dụng nguyên tắc tam giác giác hóa (Triangulation) đa chiều:

• Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp bảng hỏi đóng Likert 5 mức độ (từ 1 = Rất thấp/Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Rất cao/Hoàn toàn đồng ý), thang đo 5 bài tập tình huống sư phạm giả định phức hợp, phỏng vấn sâu bán cấu trúc (Semi-structured in-depth interviews), quan sát hành vi sư phạm trong đợt thực tập tại trường mầm non và phân tích hồ sơ chân dung tâm lý cá nhân.
• Quy trình chuẩn hóa công cụ: Bộ thang đo tự đánh giá gồm 38 items và thang đo bài tập tình huống gồm 5 tình huống lớn (tương ứng với 5 thành tố cấu trúc) được thiết kế qua 2 vòng thử nghiệm (Pilot study trên 50 sinh viên). Kết quả kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha toàn thang đo đạt hệ số $\alpha = 0.892$; các tiểu thang đo thành phần dao động từ $\alpha = 0.784$ đến $\alpha = 0.865$, chứng minh độ nhất quán nội tại rất cao. Độ giá trị nội dung (Content Validity) được xác lập thông qua sự đồng thuận tuyệt đối của hội đồng chuyên gia ($CVI > 0.90$).

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên ngành SPSS. Các kỹ thuật phân tích bao gồm:

1. Thống kê mô tả: Tính điểm trung bình (Mean - $\bar{X}$), độ lệch chuẩn (Standard Deviation - $SD$), tần số và tỷ lệ phần trăm để phân loại các mức độ TTXH (Cao, Trung bình, Thấp).
2. Thống kê suy luận: Kiểm định Independent Samples T-test để so sánh sự khác biệt giữa 2 trường đào tạo; phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA) với kiểm định sau Post-hoc (LSD/Tukey) để xác định khác biệt giữa 4 năm học và các nhóm học lực (Giỏi, Khá, Trung bình); Hệ số tương quan Pearson ($r$) để kiểm tra mối liên hệ tuyến tính giữa 5 thành tố cấu trúc.
3. Phân tích chân dung tâm lý điển hình: Đi sâu vào 3 trường hợp đại diện phản ánh các mức độ TTXH khác biệt: Sinh viên Nguyễn Thị H. (mức cao), sinh viên Vi Thị N. (mức trung bình), sinh viên Hoàng Thanh Th. (mức thấp), kết hợp dữ liệu bảng hỏi, phỏng vấn sâu và nhận xét thực tế từ giáo viên hướng dẫn thực tập.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích thực chứng từ tập dữ liệu $N = 511$ sinh viên đã làm sáng tỏ 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá:

1. Thực trạng mức độ TTXH chung ở ngưỡng trung bình: Điểm trung bình TTXH toàn phần của sinh viên sư phạm mầm non đạt mức $\bar{X} = 3.38$ ($SD = 0.42$) trên thang điểm 5 ở thang đo tự đánh giá, và điểm giải bài tập tình huống đạt $\bar{X} = 6.45/10$ điểm ($SD = 1.15$). Tỷ lệ sinh viên đạt mức TTXH cao chỉ chiếm khoảng 18.2%, mức trung bình chiếm đa số tuyệt đối 68.5%, và mức thấp chiếm 13.3%.
2. Sự bất cân xứng sâu sắc giữa Nhận thức và Hành vi giải quyết tình huống: Luận án phát hiện quy luật lệch pha có ý nghĩa thống kê ($p < 0.001$): Năng lực nhận thức xã hội luôn dẫn đầu về điểm số ($\bar{X}{NT} = 3.62, SD = 0.48$), trong khi Năng lực giải quyết các tình huống xã hội trong giáo dục mầm non lại xếp ở vị trí cuối cùng ($\bar{X}{GQTTH} = 3.12, SD = 0.54$ ở tự đánh giá và $\bar{X} = 5.82/10$ ở bài tập đo nghiệm). Sinh viên có hiểu biết lý thuyết tốt về tâm lý trẻ và quy tắc ứng xử, nhưng lúng túng nghiêm trọng khi xử lý các xung đột thực tế (như trẻ cắn bạn, phụ huynh phản ứng gay gắt, trẻ bất hợp tác).
3. Quy luật phát triển TTXH theo tiến trình đào tạo: Kết quả ANOVA chỉ ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ TTXH theo năm học ($F = 18.42, p < 0.001$). TTXH có sự tăng trưởng rõ rệt từ năm thứ 1 ($\bar{X}_1 = 3.18$) đến năm thứ 4 ($\bar{X}_4 = 3.56$), đặc biệt bước nhảy vọt diễn ra sau đợt thực tập sư phạm ở năm thứ 3 và thứ 4, chứng minh vai trò quyết định của trải nghiệm thực tế nghề nghiệp.
4. Hệ thống nhân tố chi phối: Kết quả khảo sát định lượng khẳng định các yếu tố chủ quan chi phối mạnh mẽ hơn các yếu tố khách quan ($p < 0.01$). Trong đó, "Tính tích cực hoạt động, rèn luyện của bản thân" ($\bar{X} = 4.28, SD = 0.62$) và "Lòng yêu nghề, mến trẻ" ($\bar{X} = 4.25, SD = 0.65$) là 2 yếu tố chủ quan giữ vị trí then chốt nhất; trong khi "Môi trường giáo dục của trường sư phạm và cơ sở thực tập" là yếu tố khách quan có ảnh hưởng lớn nhất.
5. Hiệu quả thực nghiệm tác động tâm lý - sư phạm: Sau quá trình can thiệp thực nghiệm tác động tâm lý - sư phạm (kết hợp các chuyên đề rèn luyện kỹ năng giải quyết tình huống, đóng vai theo chủ đề ĐVTCĐ, phân tích video tình huống sư phạm thực tế), nhóm thực nghiệm ($n = 45$) có sự gia tăng vượt bậc về điểm số TTXH: từ điểm trước thực nghiệm (TTN: $\bar{X} = 6.32, SD = 1.08$) lên sau thực nghiệm (STN: $\bar{X} = 7.84, SD = 0.92$), với mức chênh lệch có ý nghĩa thống kê cao ($t = 6.85, p < 0.001, Cohen's\ d = 1.51$). Ngược lại, nhóm đối chứng ($n = 45$) không có sự biến đổi đáng kể ($p > 0.05$).

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Công trình cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận mô hình đa trí tuệ trong văn hóa giáo dục Việt Nam, chứng minh TTXH nghề nghiệp là một cấu trúc có thể đo lường và định hình được, bác bỏ quan điểm định mệnh cho rằng năng lực giao tiếp sư phạm là năng khiếu bẩm sinh bất biến.
• Hàm ý phương pháp luận: Bộ công cụ đo nghiệm tình huống sư phạm mầm non (Situational Judgment Tests) do tác giả thiết kế mở ra chuẩn mực mới cho việc đánh giá năng lực nghề nghiệp, có khả năng chuyển giao và ứng dụng cho việc khảo sát các khối ngành sư phạm khác.
• Hàm ý thực tiễn đào tạo: Các trường đại học sư phạm cần chuyển dịch mô hình đào tạo từ truyền thụ lý thuyết hàn lâm sang tăng cường thời lượng rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên (NVSP), đưa các mô-đun phân tích tình huống thực tế vào chương trình ngay từ năm thứ nhất thay vì dồn vào năm cuối.
• Hàm ý chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để Bộ Giáo dục và Đào tạo bổ sung tiêu chí đánh giá Trí tuệ xã hội vào Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non, đồng thời hoàn thiện quy trình tuyển sinh đầu vào ngành sư phạm có lồng ghép trắc nghiệm năng lực tương tác xã hội.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật quan trọng, luận án nghiêm túc chỉ ra một số hạn chế nội tại:

1. Phạm vi không gian và mẫu khảo sát: Mẫu nghiên cứu ($N = 511$) tuy đảm bảo tính đại diện về mặt thống kê nhưng mới chỉ tập trung tại 02 trường đại học ở khu vực miền Bắc và Bắc Trung Bộ (Hà Nội và Thanh Hóa), chưa bao quát được các cơ sở đào tạo tại miền Nam, Tây Nguyên và hệ thống các trường cao đẳng sư phạm địa phương.
2. Phương pháp đo lường tình huống: Thang đo bài tập tình huống dù đã được chuẩn hóa nhưng vẫn diễn ra trên giấy và kịch bản giả định, chưa thể phản ánh trọn vẹn 100% phản xạ thần kinh và cảm xúc tức thời của sinh viên trong môi trường lớp học mầm non thực tế đầy áp lực.
3. Độ dài thời gian theo dõi (Longitudinal tracking): Nghiên cứu thực nghiệm tác động mới dừng lại ở việc đo lường hiệu quả ngay sau đợt can thiệp (STN), chưa có điều kiện theo dõi dọc (Longitudinal study) để đánh giá độ bền vững của chỉ số TTXH khi sinh viên tốt nghiệp và đi làm thực tế từ 1 đến 3 năm tại các trường mầm non.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào các hướng:

• Mở rộng khảo sát đa trung tâm trên quy mô toàn quốc ($N > 2000$) trên cả hệ cao đẳng và đại học.
• Ứng dụng công nghệ thực tế ảo tương tác (Virtual Reality Simulation) kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để thiết lập các phòng lab mô phỏng tình huống sư phạm mầm non thực tế nhằm đo lường phản xạ phi ngôn ngữ và chỉ số sinh lý học của TTXH.
• Thực hiện các nghiên cứu theo dõi dọc 5 năm để đánh giá mức độ tương quan giữa chỉ số SQ thời đại học với hiệu quả giảng dạy và mức độ hài lòng nghề nghiệp của giáo viên mầm non trong thực tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động lan tỏa sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Mở đầu cho trào lưu nghiên cứu chuyên sâu về tâm lý học trí tuệ xã hội ứng dụng trong giáo dục chuyên biệt tại Việt Nam, đóng vai trò tài liệu tham khảo nền tảng cho các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ chuyên ngành Tâm lý học và Giáo dục học mầm non.
• Tác động tới hệ thống đào tạo sư phạm: Kết quả nghiên cứu đã được thử nghiệm và ứng dụng trực tiếp vào việc đổi mới chương trình rèn luyện nghiệp vụ sư phạm tại Khoa Giáo dục Mầm non - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Trường Đại học Hồng Đức, giúp hàng trăm sinh viên mỗi năm nâng cao năng lực ứng biến và kiểm soát cảm xúc nghề nghiệp.
• Lợi ích xã hội và cộng đồng: Gián tiếp nâng cao chất lượng chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ mầm non, góp phần phòng ngừa và đẩy lùi các hành vi lệch chuẩn sư phạm, bạo lực học đường, tạo dựng môi trường học đường an toàn, hạnh phúc và giàu lòng nhân ái.

Đối tượng hưởng lợi

Hệ thống kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận một khung lý thuyết hoàn chỉnh, bộ công cụ đo lường đã chuẩn hóa và các bằng chứng thực nghiệm tin cậy để tiếp tục phát triển các hướng nghiên cứu mở rộng.
• Ban Giám hiệu và Giảng viên các Trường Sư phạm: Sở hữu cơ sở khoa học xác đáng để tái cấu trúc chương trình đào tạo, biên soạn giáo trình rèn luyện nghiệp vụ sư phạm mầm non gắn liền với thực tiễn tương tác xã hội.
• Sinh viên Sư phạm Mầm non: Nhận diện rõ chân dung tâm lý và mức độ TTXH của bản thân, từ đó có phương pháp tự rèn luyện, bồi dưỡng lòng yêu nghề và hoàn thiện kỹ năng giải quyết tình huống giao tiếp sư phạm.
• Các Nhà quản lý và Hoạch định chính sách giáo dục: Có dữ liệu khoa học tin cậy để xây dựng chuẩn đầu ra chương trình đào tạo cử nhân sư phạm mầm non và quy chuẩn đánh giá giáo viên mầm non trong giai đoạn mới.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc phân lập thành công cấu trúc 5 thành tố của TTXH trong giáo dục mầm non, trong đó tiến hành tách biệt dứt khoát giữa "Năng lực hòa nhập môi trường GDMN" và "Năng lực thích ứng với hoạt động trong GDMN". Đóng góp này đã mở rộng trực tiếp mô hình cấu trúc 4 thành tố của Nguyễn Công Khanh (2011) và cụ thể hóa mô hình SPACE của Karl Albrecht (2006) vào một phân khúc nghề nghiệp có tính chất tương tác đặc thù cao độ.

2. Đột phá về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: Khác với nghiên cứu của Huỳnh Văn Sơn (2011) chỉ dùng bảng hỏi nhận thức hay Kiều Thị Thanh Trà (2017) thuần túy dựa vào thang đo tự đánh giá Likert, luận án đã thiết lập quy trình kiểm định kép kết hợp Thang đo tự đánh giá ($38\ items$) với Hệ thống 5 bài tập đo nghiệm tình huống thực tế (Situational Judgment Tests) và phân tích sâu 3 chân dung tâm lý đối chiếu. Thiết kế này giúp triệt tiêu độ lệch tự đề cao bản thân của người trả lời và phản ánh chính xác năng lực hành vi thực tế.

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ và có ý nghĩa cảnh báo cao nhất? Trả lời: Phát hiện bất ngờ và có tính cảnh báo cao nhất là sự đứt gãy giữa nhận thức và kỹ năng giải quyết tình huống: Mặc dù sinh viên đạt điểm nhận thức xã hội rất cao ($\bar{X} = 3.62$), nhưng điểm giải quyết tình huống thực tế lại chạm ngưỡng thấp nhất ($\bar{X} = 3.12$ ở tự đánh giá và $5.82/10$ ở đo nghiệm). Điều này chứng minh việc nhồi nhét lý thuyết sư phạm suông không thể tự động chuyển hóa thành năng lực ứng biến hành vi nếu thiếu vắng các hoạt động trải nghiệm thực hành có hướng dẫn.

4. Quy trình thực nghiệm tác động có cung cấp giao thức nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không? Trả lời: Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ giáo án, kịch bản tình huống đóng vai theo chủ đề (ĐVTCĐ), quy trình hướng dẫn sinh viên phân tích băng hình sư phạm và hệ thống tiêu chí chấm điểm định lượng trước - sau thực nghiệm. Toàn bộ quy trình can thiệp tâm lý - sư phạm này hoàn toàn có thể nhân rộng chuẩn hóa tại bất kỳ cơ sở đào tạo giáo viên mầm non nào trên toàn quốc.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Trả lời: Luận án định hình lộ trình nghiên cứu tiếp nối bao gồm: (1) Chuẩn hóa bộ trắc nghiệm SQ mầm non trên mẫu quốc gia; (2) Tích hợp mô phỏng thực tế ảo AI trong đánh giá phản xạ sư phạm; (3) Xây dựng chương trình đào tạo bồi dưỡng TTXH liên tục cho giáo viên mầm non đang công tác tại các trường công lập và tư thục.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết trọn vẹn và tường minh khoảng trống lý luận bằng việc xác lập hệ thống khái niệm, tiêu chí và cấu trúc 5 thành tố của trí tuệ xã hội ở sinh viên sư phạm mầm non.
2. Thiết kế và chuẩn hóa thành công bộ công cụ đo lường kép có độ tin cậy ($\alpha = 0.892$) và độ hiệu lực cao, kết hợp giữa tự đánh giá và bài tập đo nghiệm tình huống sư phạm thực tiễn.
3. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về thực trạng TTXH của sinh viên sư phạm mầm non ($N = 511$), khẳng định mức độ phát triển chung ở ngưỡng trung bình và chỉ ra sự bất cân xứng lớn giữa nhận thức lý thuyết và năng lực giải quyết tình huống hành vi.
4. Xác định tường minh quy luật biến đổi tâm lý theo năm đào tạo và khẳng định vai trò quyết định hàng đầu của các yếu tố chủ quan: tính tích cực tự rèn luyện và lòng yêu nghề, yêu trẻ.
5. Chứng minh bằng thực nghiệm tác động sư phạm rằng chỉ số TTXH của sinh viên hoàn toàn có thể cải thiện và nâng cao rõ rệt ($p < 0.001, d = 1.51$) thông qua việc đổi mới phương pháp rèn luyện nghiệp vụ và tăng cường trải nghiệm thực tế.
6. Mở ra 3 dòng nghiên cứu khoa học tiếp nối: nghiên cứu chuẩn hóa trắc nghiệm SQ sư phạm toàn quốc, nghiên cứu ứng dụng công nghệ mô phỏng thực tế ảo trong tâm lý học giáo dục, và nghiên cứu theo dõi dọc về mối liên hệ giữa TTXH giáo viên với sự phát triển tâm sinh lý của trẻ mầm non.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÍ TUỆ XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM MẦM NON 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề trí tuệ xã hội 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Mặc dù có rất nhiều công trình nghiên cứu về TTXH, song có thể khái quát thành 4 hướng nghiên cứu như sau: 1) Hướng nghiên cứu xác định khái niệm của TTXH: Đó là những nghiên cứu theo hướng cấu trúc của định nghĩa. Mặc dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về TTXH, tuy nhiên vẫn chưa có sự thống nhất về định nghĩa và phương pháp tiếp cận.

TTXH được hiểu khác nhau, thông qua các thành phần của nó. Cụ thể: (1) nhận thức và ứng xử của con người (E.Thorndike); (2) hành vi hoặc nhận thức xã hội (đại diện là M. O’Sullivan); (3) năng lực xã hội (đại diện là M.Tisak); (4) trí tuệ về người khác (đại diện là H.Gardner ); (5) trí thông minh thực tế (đại diện là R. Sternberg), trí tuệ cảm xúc (đại diện là P.Mayer); (6) TTXH là trí tuệ được thể hiện trên bình diện xã hội (đại diện là H.

a) Hướng nghiên cứu coi TTXH là nhận thức và ứng xử của con người (đại diện là E.Thorndike) Năm 1920, trong bài báo: “Trí tuệ và việc sử dụng nó” (Intelligence and its use) đăng trên Tạp chí Harper (Harper’s Magazine), E. Thorndike (1874 -1949) lần đầu tiên đưa ra khái niệm “trí tuệ xã hội” dựa trên sự phân chia trí tuệ con người thành 3 bộ phận bao gồm: - Trí tuệ trừu tượng (Abstract Intelligence): Năng lực để hiểu và quản lý các ý tưởng. - Trí tuệ cơ học (Mechanical Intelligence): Năng lực hiểu và quản lý đồ vật cụ thể - Trí tuệ xã hội (Social Intelligence): Năng lực hiểu và quản lý con người. Trong đó, trí tuệ cơ học và trí tuệ xã hội đề cập đến suy nghĩ và hành động liên quan trực tiếp tới các vấn đề thực tế và con người hiện thực.Thorndike là người nhấn mạnh đến việc không nên đồng nhất các loại trí tuệ, cần thiết phải mở rộng khái niệm IQ.

Bởi: “không có người nào giỏi tất cả mọi lĩnh vực. Trí tuệ thay đổi tùy theo tình huống trong cuộc sống”. Trong cuộc sống vẫn không hiếm gặp những trường hợp: “Một người kém thông minh ở hầu hết các vấn đề, có khi đang bị giam lỏng trong bệnh viện thần kinh, đang chơi trò chơi hạng nhất của cờ vua. Một người đàn ông nổi tiếng cả nước với vai trò nhà biên tập, diễn giả và giám đốc điều hành nhưng lại không thể vượt qua kỳ thi toán khi là sinh viên năm thứ nhất”.

Hướng tiếp cận phát triển đa trí tuệ này của Thorndike đã tạo nên một cuộc tranh cãi với Spearman suốt 25 năm (1920- 1945) (Spearman đề xuất lý thuyết đơn trí tuệ).Thorndike, TTXH liên quan đến năng lực của một cá nhân để hiểu, tương tác với người khác, để tham gia, hành động thích ứng với các tương tác xã hội. Thorndike nhận thấy: “Các biểu hiện của trí tuệ xã hội xảy ra rất nhiều trong trường học, trên sân chơi, trong các doanh trại, nhà máy và cửa hàng mà không cần những điều kiện chuẩn của phòng thí nghiệm hỗ trợ”. Ông nhấn mạnh sự tương tác hiệu quả giữa các cá nhân có ý nghĩa sống còn đối với thành công trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là lãnh đạo: “Người thợ máy giỏi nhất trong một nhà máy vẫn có thể thất bại khi viên quản đốc thiếu trí thông minh xã hội” [75].Thorndike cho rằng, TTXH là: (1) năng lực để hiểu và quản lý con người và (2) năng lực để cư xử một cách khôn ngoan trong các mối quan hệ người- người. Quan điểm coi TTXH là tổ hợp các năng lực này được rất nhiều những nhà tâm lý học tiếp sau này đồng thuận và kế thừa khi nghiên cứu TTXH.

b) Hướng nghiên cứu coi TTXH là hành vi hoặc nhận thức xã hội Đại diện là David Welchsler, J.Welchsler (các năm 1939, 1958), nhà tâm lý học nổi tiếng thời bấy giờ, người đã tạo ra một trong những thước đo IQ được sử dụng phổ biến nhất, lại kiên quyết bác bỏ sự tồn tại của trí tuệ xã hội. Theo ông, TTXH là trí tuệ chung được ứng dụng trong các tình huống xã hội. Ông cho rằng test WAIS (bộ trắc nghiệm nổi tiếng 9 dùng để đo IQ) có thể sử dụng để đo TTXH, cụ thể là đánh giá năng lực của cá nhân khi tiếp nhận tình huống xã hội [80]. Nếu hiểu như vậy, thì nhận thức xã hội là thành phần duy nhất của trí tuệ xã hội.

Nhưng quan điểm này chỉ tập trung vào những gì chúng ta biết về thế giới giữa các cá nhân con người mà bỏ qua những gì chúng ta thật sự thực hiện khi giao tiếp với người khác. Kết quả, những phương pháp đánh giá trí tuệ xã hội chỉ tập trung kiểm tra vào câu hỏi “chúng ta làm gì trong các tình huống xã hội” mà bỏ qua câu hỏi “chúng ta làm như thế nào trong những tình huống đó”. Một người dù có nhận thức xã hội rất tốt những lại thiếu những yếu tố cơ bản của trí tuệ xã hội, vẫn có thể thất bại khi giao tiếp với người khác.Cantor (Đại học Toronto- Canada) đã có nhiều công trình nghiên cứu khá công phu và sâu về trí tuệ xã hội. Năm 1987, hai ông xuất bản cuốn sách “Nhân cách và trí tuệ xã hội”.

Năm 1989, hai ông nghiên cứu vấn đề “trí tuệ xã hội và đánh giá nhận thức của nhân cách”. Năm 2000, hai tác giả viết “Trí tuệ xã hội” được in trong cuốn “Sổ tay trí thông minh” của Đại học Cambridge (Anh). Đây là công trình nghiên cứu rất công phu về các vấn đề của trí tuệ xã hội. Kihlstrom và Cantor cho rằng, TTXH là vốn kiến thức của cá nhân về thế giới xã hội.Trí tuệ xã hội được sinh ra để giải quyết các vấn đề của xã hội, cụ thể là điều tiết các nhiệm vụ của cuộc sống, các mối quan tâm của xã hội hiện tại [63].

Cũng nghiên cứu về vấn đề trên, năm 1965, trong tác phẩm “Phép đo lường trí tuệ xã hội”, M O'Sullivan, J.deMille (1965) cho rằng: nhận định về hành vi được xem như là năng lực đánh giá con người. Cảm xúc, động cơ, suy nghĩ, ý định, thái độ và các khuynh hướng tâm lý khác có ảnh hưởng đến các hành vi xã hội của một cá nhân [54].Guilford và cộng sự xác định rõ ràng, TTXH gồm có 2 năng lực khác nhau. Hai năng lực này tương đối độc lập với nhau trong khu vực hành vi và khu vực phi hành vi. c) Hướng nghiên cứu TTXH như 1 năng lực xã hội đại diện là M.

Theo Ford và Tisak (1983), TTXH là năng lực giải quyết các 10 tình huống xã hội cụ thể [32]; tr. Qua công trình nghiên cứu của mình, hai tác giả đã kết luận: “Các biện pháp đánh giá về TTXH đã được thích nghi trong ứng xử xã hội nên được sử dụng như là yếu tố tiên đoán về sự thể hiện hành vi ứng xử xã hội được quan sát trực tiếp hơn là các biện pháp của trí tuệ hàn lâm” [32]. Cùng quan điểm trên, H. d) Hướng nghiên cứu TTXH là trí tuệ về người khác: Trong lý thuyết Đa trí tuệ, H.Gardner phân chia thành nhiều loại trí tuệ khác nhau.

Trong đó, trí tuệ về người khác bao gồm những năng lực nhận thức rõ ràng và đáp ứng lại các tâm trạng, khí chất, động cơ và các mong muốn của người khác một cách thích hợp. Họ có khả năng xâm nhập vào tư tưởng của người khác, có khả năng động viên và hỗ trợ người khác. Những người cần có trí tuệ này là bác sỹ, điều dưỡng, người bán hàng, giáo viên. Thùy trán có vai trò quan trọng đối với loại trí tuệ này.

Các tổn thương ở thùy trán có thể làm mất khả năng thấu hiểu người khác và làm thay đổi hoàn toàn nhân cách. Sự lão suy có thể làm mất đi tất cả mọi khả năng xã hội của con người. Thực chất đây chính là kiểu TTXH mà E. e) Hướng nghiên cứu TTXH như một loại trí tuệ thực tiễn hay trí tuệ cảm xúc: R.

Sternberg cho rằng trí tuệ có 3 loại là: Trí tuệ phân tích, trí tuệ sáng tạo và trí tuệ thực tiễn. Trí tuệ thực tiễn là khả năng thích nghi với cuộc sống hàng ngày bằng kiến thức và kỹ năng sống. Trí tuệ thực tiễn có thể khiến một cá nhân hiểu cái mình cần phải làm trong một hoàn cảnh cụ thể. Theo ông, trí tuệ thực tiễn đặc biệt dựa vào việc thu được những kiến thức ngầm (Tacit Knowledge) không chính thức hơn là chính thức, học được mà không nhất thiết phải qua trường lớp.

Kiến thức ngầm này phản ánh sự hiểu biết để giải quyết một tình huống nhất định, phản ánh sự phát triển và hành động. Nó xuất hiện mà không cần được dạy phải làm gì, làm điều đó như thế nào, hoặc có thể phù hợp với việc tại sao cá nhân lại hành động như vậy [64]. 11 Manfred Amelang và Dieter Bartussek cũng gọi dạng trí tuệ này là trí tuệ thực tiễn. Tri thức trường học, tư duy logic, trí nhớ, trí sáng tạo chưa đủ để hoàn thành nhiệm vụ thực tiễn.

Sống trong cộng đồng phải chú ý đến các quy luật xã hội, sự thừa nhận và đánh giá theo chuẩn mực xã hội, biết chẩn đoán hành động của người khác, để từ đó có tổ chức, đặt kế hoạch và quyết định về hành động của mình. Yêu cầu này đòi hỏi con người phải có trí tuệ xã hội. TTXH là "năng lực hoàn thành các nhiệm vụ trong hoàn cảnh tương tác với người khác. Nó diễn ra trong hoạt động cùng với người khác với mục đích và tính xã hội nhất định".

TTXH được tạo nên bởi ba thành tố trong đó trí tuệ cảm xúc là hạt nhân. - Tự nhận thức về bản thân: hiểu về mình, đánh giá về mình - Năng lực xã hội: Gồm ba tiểu thành tố: nhận thức, xúc cảm, vận động - Trí tuệ cảm xúc: gồm bốn tiểu thành tố: nhận ra cảm xúc, biểu hiện cảm xúc, điều khiển có hiệu quả cảm xúc, sử dụng những thông tin liên quan đến cảm xúc để thúc đẩy, đặt kế hoạch và thực hiện có kết quả hành động. Dẫn theo Huỳnh Văn Sơn (2011) [14]; tr. Paul Ekman chứng minh tầm quan trọng của những biểu lộ cảm xúc trên khuôn mặt và sự giao tiếp phi ngôn ngữ.

Các nhà tâm lý học lâm sàng quan tâm đến các bệnh lý liên quan đến sự bất lực trong việc gọi tên và biểu lộ cảm xúc. Năm 1990, Salovey và Mayer đưa ra khái niệm “trí tuệ cảm xúc”.