Luận văn nghiên c ứu tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây hương li ệu và gia vị của cộng đồng các dân tộc tại khu rừng du lịch văn hóa xã mẫu sơn

Nghiên cứu tri thức bản địa Mẫu Sơn về cây hương liệu là vô cùng quan trọng. 58 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Hoàng Thị Phương
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Tri Thức Bản Địa Về Khai Thác Tài Nguyên Cây Hương Liệu Tại Mẫu Sơn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu của đề tài
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Tình hình trên thế giới
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tri Thức Bản Địa Về Cây Hương Liệu

Nghiên cứu tri thức bản địa Mẫu Sơn về cây hương liệu là vô cùng quan trọng. Rừng Mẫu Sơn là một kho tàng tài nguyên thực vật Mẫu Sơn quý giá, cung cấp nhiều loại cây hương liệu Mẫu Sơn và gia vị cho cộng đồng các dân tộc nơi đây. Từ xa xưa, người dân đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm trong việc khai thác cây hương liệu truyền thống và sử dụng chúng cho mục đích ẩm thực, y học và văn hóa. Tuy nhiên, những kiến thức này đang dần bị mai một do nhiều yếu tố tác động. Việc nghiên cứu và bảo tồn tri thức bản địa này không chỉ giúp duy trì bản sắc văn hóa mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững cây hương liệu tại địa phương. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các loài cây hương liệu, ghi nhận kinh nghiệm khai thác cây hương liệu và sử dụng của người dân, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên này.

1.1. Tầm quan trọng của tri thức bản địa về cây hương liệu

Tri thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên thực vật Mẫu Sơn. Nó bao gồm những hiểu biết sâu sắc về đặc tính sinh học, sinh thái của các loài cây, cũng như các phương pháp khai thác bền vững và chế biến truyền thống. Những kiến thức này được truyền lại qua nhiều thế hệ và đã được kiểm chứng qua thực tế. Việc bảo tồn và phát huy tri thức bản địa giúp cộng đồng địa phương chủ động trong việc sử dụng cây hương liệu một cách hiệu quả và bảo vệ môi trường.

1.2. Thực trạng mai một tri thức bản địa và nguy cơ mất nguồn gen

Hiện nay, tri thức bản địa về cây hương liệu đang bị mai một do nhiều nguyên nhân, bao gồm sự thay đổi lối sống, sự du nhập của các loại cây trồng mới và sự thiếu quan tâm của thế hệ trẻ. Điều này dẫn đến nguy cơ mất đi những kinh nghiệm quý báu trong việc sử dụng và bảo tồn tài nguyên thực vật Mẫu Sơn. Đồng thời, việc khai thác quá mức và không bền vững cũng gây ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học và nguồn gen của các loài cây hương liệu.

II. Thách Thức Bảo Tồn Tri Thức Bản Địa Về Cây Hương Liệu

Việc bảo tồn tri thức bản địa về cây hương liệu tại Mẫu Sơn đối mặt với nhiều thách thức. Sự thay đổi kinh tế - xã hội, đặc biệt là sự phát triển của du lịch, đã làm thay đổi tập quán sinh hoạt và sản xuất của người dân. Thế hệ trẻ ít quan tâm đến những kiến thức truyền thống, dẫn đến sự đứt gãy trong việc kế thừa. Bên cạnh đó, việc khai thác tài nguyên thực vật Mẫu Sơn một cách thiếu kiểm soát cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến nguồn cung cây hương liệu. Cần có những giải pháp đồng bộ để giải quyết những thách thức này, bao gồm việc nâng cao nhận thức cộng đồng, hỗ trợ các hoạt động bảo tồn và phát huy văn hóa sử dụng cây hương liệu, và xây dựng các mô hình phát triển bền vững cây hương liệu gắn với du lịch cộng đồng.

2.1. Ảnh hưởng của du lịch đến tri thức bản địa và tài nguyên

Sự phát triển của du lịch cộng đồng Mẫu Sơn mang lại nhiều cơ hội kinh tế cho người dân địa phương, nhưng đồng thời cũng tạo ra những áp lực lên tài nguyên thực vật Mẫu Sơn và văn hóa sử dụng cây hương liệu. Việc khai thác cây hương liệu để phục vụ du lịch có thể dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn cung nếu không được quản lý chặt chẽ. Ngoài ra, sự giao thoa văn hóa cũng có thể làm thay đổi những giá trị truyền thống và kiến thức bản địa.

2.2. Thiếu hụt chính sách bảo tồn và phát huy tri thức bản địa

Hiện nay, các chính sách bảo tồn tri thức bản địa và tài nguyên thực vật Mẫu Sơn còn thiếu và chưa đồng bộ. Cần có những quy định cụ thể về việc quản lý và sử dụng cây hương liệu, cũng như các biện pháp hỗ trợ cộng đồng địa phương trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Việc xây dựng các chương trình giáo dục và đào tạo về tri thức bản địa cũng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo sự kế thừa và phát triển bền vững.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tri Thức Bản Địa Về Cây Hương Liệu

Nghiên cứu tri thức bản địa về cây hương liệu tại Mẫu Sơn đòi hỏi sự kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng. Phương pháp phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm với cộng đồng các dân tộc Mẫu Sơn, đặc biệt là người Dao Mẫu Sơn và người Nùng Mẫu Sơn, giúp thu thập thông tin chi tiết về các loài cây hương liệu, cách sử dụng và giá trị văn hóa. Phương pháp điều tra thực địa và thu thập mẫu vật giúp xác định thành phần loài và phân bố của cây hương liệu trong khu vực. Phân tích dữ liệu định lượng giúp đánh giá mức độ sử dụng và tầm quan trọng của các loài cây hương liệu đối với đời sống của người dân.

3.1. Phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm với người dân địa phương

Phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm là phương pháp quan trọng để thu thập thông tin chi tiết về tri thức bản địa về cây hương liệu. Cần lựa chọn những người cung cấp tin (NCCT) có uy tín và kinh nghiệm trong cộng đồng, bao gồm những người lớn tuổi, thầy thuốc nam và những người có kiến thức sâu rộng về cây thuốc nam Mẫu Sơn và bài thuốc dân gian Mẫu Sơn.

3.2. Điều tra thực địa và thu thập mẫu vật cây hương liệu

Điều tra thực địa giúp xác định thành phần loài và phân bố của cây hương liệu trong khu vực nghiên cứu. Cần thu thập mẫu vật và xác định tên khoa học của các loài cây hương liệu. Đồng thời, cần ghi chép thông tin về đặc điểm sinh thái, đặc điểm sinh thái cây hương liệu và môi trường sống của các loài cây hương liệu.

3.3. Phân tích dữ liệu định lượng và định tính

Dữ liệu thu thập được từ phỏng vấn và điều tra thực địa cần được phân tích một cách khoa học. Phân tích dữ liệu định lượng giúp đánh giá mức độ sử dụng và tầm quan trọng của các loài cây hương liệu. Phân tích dữ liệu định tính giúp hiểu sâu hơn về văn hóa sử dụng cây hương liệu và tri thức bản địa liên quan.

IV. Ứng Dụng Tri Thức Bản Địa Về Cây Hương Liệu Mẫu Sơn

Kết quả nghiên cứu về tri thức bản địa về cây hương liệu tại Mẫu Sơn có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực. Trong lĩnh vực bảo tồn, những thông tin về các loài cây hương liệu quý hiếm và nguy cấp giúp xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả. Trong lĩnh vực phát triển kinh tế, những kiến thức về giá trị kinh tế của cây hương liệu giúp người dân địa phương phát triển các mô hình sản xuất và kinh doanh bền vững. Trong lĩnh vực du lịch, những câu chuyện và truyền thống liên quan đến cây hương liệu có thể được khai thác để tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo và hấp dẫn.

4.1. Bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn gen cây hương liệu

Nghiên cứu giúp xác định các loài cây hương liệu cần ưu tiên bảo tồn và đề xuất các biện pháp bảo tồn phù hợp. Điều này góp phần bảo vệ đa dạng sinh học Mẫu Sơn và nguồn gen quý giá của các loài cây hương liệu.

4.2. Phát triển sản phẩm từ cây hương liệu gắn với du lịch

Nghiên cứu giúp người dân địa phương phát triển các sản phẩm từ cây hương liệu Mẫu Sơn độc đáo và hấp dẫn, phục vụ nhu cầu của khách du lịch. Điều này tạo ra nguồn thu nhập ổn định và góp phần phát triển bền vững cây hương liệu.

4.3. Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị cây hương liệu

Nghiên cứu giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị kinh tế của cây hương liệu, giá trị văn hóa và tầm quan trọng của việc bảo tồn tài nguyên thực vật Mẫu Sơn. Điều này tạo động lực cho người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn và phát triển cây hương liệu.

V. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Bền Vững Cây Hương Liệu

Để bảo tồn và phát triển bền vững cây hương liệu tại Mẫu Sơn, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Cần tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép. Cần xây dựng các mô hình trồng cây hương liệu dưới tán rừng, kết hợp với các loại cây trồng khác để tăng hiệu quả kinh tế. Cần hỗ trợ người dân địa phương trong việc chế biến và tiêu thụ sản phẩm từ cây hương liệu, tạo ra chuỗi giá trị gia tăng. Cần tăng cường hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng địa phương để chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm.

5.1. Quản lý và bảo vệ rừng ngăn chặn khai thác trái phép

Tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát và xử lý nghiêm các hành vi khai thác tài nguyên thực vật Mẫu Sơn trái phép. Xây dựng các quy chế quản lý rừng cộng đồng, giao quyền quản lý rừng cho người dân địa phương.

5.2. Xây dựng mô hình trồng cây hương liệu dưới tán rừng

Hỗ trợ người dân địa phương xây dựng các mô hình trồng cây hương liệu dưới tán rừng, kết hợp với các loại cây trồng khác để tăng hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường. Lựa chọn các loài cây hương liệu phù hợp với điều kiện sinh thái của từng vùng.

5.3. Hỗ trợ chế biến và tiêu thụ sản phẩm từ cây hương liệu

Hỗ trợ người dân địa phương trong việc chế biến và tiêu thụ sản phẩm từ cây hương liệu Mẫu Sơn, tạo ra chuỗi giá trị gia tăng. Xây dựng thương hiệu và quảng bá các sản phẩm từ cây hương liệu trên thị trường.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Tri Thức Bản Địa Về Cây Hương Liệu

Nghiên cứu tri thức bản địa về cây hương liệu tại Mẫu Sơn cần được tiếp tục và mở rộng trong tương lai. Cần nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học và tác dụng dược lý của các loài cây hương liệu. Cần đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và cây hương liệu đến sự phân bố và sinh trưởng của các loài cây hương liệu. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu về tri thức bản địa và tài nguyên thực vật Mẫu Sơn, phục vụ công tác quản lý và bảo tồn.

6.1. Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng dược lý

Nghiên cứu sâu hơn về thành phần hóa học và tác dụng dược lý của các loài cây hương liệu, đặc biệt là các loài cây thuốc nam Mẫu Sơn. Điều này giúp khai thác tối đa giá trị sử dụng của các loài cây hương liệu.

6.2. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến cây hương liệu

Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và cây hương liệu đến sự phân bố và sinh trưởng của các loài cây hương liệu. Đề xuất các giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

6.3. Xây dựng cơ sở dữ liệu về tri thức bản địa và tài nguyên

Xây dựng cơ sở dữ liệu về tri thức bản địa và tài nguyên thực vật Mẫu Sơn, phục vụ công tác quản lý và bảo tồn. Chia sẻ thông tin và kiến thức với cộng đồng địa phương và các nhà nghiên cứu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây hương liệu và gia vị của cộng đồng các dân tộc tại khu rừng du lịch văn hóa xã Mẫu Sơn - Huyện Lộc Bình - Tỉnh Lạng Sơn" do sinh viên Hoàng Thị Phương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Hồ Ngọc Sơn tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên (chuyên ngành Lâm nghiệp, khóa 2011 – 2015). Đề tài bắt nguồn từ thực tiễn tài nguyên rừng là nguồn cung cấp lâm sản ngoài gỗ thiết yếu cho đời sống người dân vùng cao, trong đó các loài cây hương liệu và gia vị giữ vai trò quan trọng trong ẩm thực, y học dân gian và tạo nguồn thu nhập. Tuy nhiên, các tri thức bản địa tích lũy qua nhiều thế hệ chủ yếu được lưu truyền bằng phương thức truyền khẩu, đang đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng dưới tác động của quá trình giao lưu văn hóa và áp lực khai thác thương mại tự phát.

Địa bàn nghiên cứu là xã Mẫu Sơn, một xã vùng cao biên giới phía Bắc thuộc huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn. Khu vực này có địa hình núi cao hiểm trở (độ cao trung bình 800 m so với mực nước biển, đỉnh cao nhất là Phia Pò cao 1.541 m, độ dốc phần lớn trên 20°), khí hậu mang tính chất á nhiệt đới núi cao mát mẻ và lượng mưa hàng năm lớn (2.000 – 2.400 mm). Toàn xã có 279 hộ gia đình với 1.238 nhân khẩu cư trú tại 8 thôn bản, trong đó đồng bào dân tộc Dao chiếm tới 97% dân số. Mặc dù hệ thực vật rừng du lịch văn hóa Mẫu Sơn sở hữu nhiều loài cây gia vị đặc sản có giá trị kinh tế cao, trước năm 2015 chưa có công trình nào tiến hành điều tra, hệ thống hóa một cách bài bản nguồn tài nguyên này cùng các kinh nghiệm bản địa đi kèm.

Văn bản xác định 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định được thành phần loài và giá trị sử dụng của các loài thực vật sử dụng làm hương liệu và gia vị trên địa bàn nghiên cứu.
2. Xác định được kiến thức bản địa liên quan đến các loài cây hương liệu và gia vị (tên loài, bộ phận sử dụng, cách thức thu hái, sử dụng...).
3. Lựa chọn được các loài cây hương liệu và gia vị có giá trị kinh tế, quan trọng để bảo tồn và phát triển.
4. Xác định được nguyên nhân suy thoái và đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần bảo tồn và phát triển các loài thực vật rừng làm hương liệu và gia vị.

Đối tượng nghiên cứu là các loài thực vật được cộng đồng các dân tộc địa phương khai thác, sử dụng làm hương liệu, gia vị cùng toàn bộ hệ thống tri thức bản địa liên quan đến việc thu hái, chế biến và bảo quản. Phạm vi không gian nghiên cứu giới hạn trong địa giới hành chính xã Mẫu Sơn với tổng diện tích tự nhiên 6.829,75 ha (bao gồm 3.492,58 ha đất lâm nghiệp). Phạm vi thời gian thực hiện công tác ngoại nghiệp và nội nghiệp kéo dài từ tháng 8 năm 2014 đến tháng 12 năm 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, tác giả tiếp cận nghiên cứu dựa trên các định nghĩa khoa học về gia vị và hệ thống lý luận về tri thức bản địa (Indigenous Knowledge - IK). Khóa luận viện dẫn các nghiên cứu của Trần Văn Điền và Hồ Ngọc Sơn (2014), Dương Thị Giang (2013), Mai Thanh Sơn và cộng sự (2011) để làm rõ bản chất của tri thức bản địa: đó là hệ thống hiểu biết, kinh nghiệm thực tiễn thích ứng với môi trường tự nhiên và xã hội, được tích lũy lâu đời, mang tính chọn lọc, phản ánh đặc tính văn hóa của cộng đồng và phần lớn tồn tại dưới dạng truyền khẩu. Về mặt phân loại thực vật học, đề tài sử dụng tài liệu "Cây cỏ Việt Nam" của Phạm Hoàng Hộ (1999) và đối chiếu với bộ "Danh lục các loài thực vật Việt Nam" làm quy chuẩn kiểm tra, chỉnh lý tên khoa học.

Phương pháp nghiên cứu được xây dựng kết hợp giữa điều tra dân tộc học và phương pháp điều tra thực vật học truyền thống:

• Phương pháp ngoại nghiệp:
  • Kế thừa tài liệu thứ cấp: Thu thập số liệu thống kê về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và phương án quản lý bảo vệ rừng năm 2013 của Ủy ban nhân dân xã Mẫu Sơn.
  • Kỹ thuật Liệt kê tự do (Free listing): Lập mẫu phỏng vấn người cung cấp tin (NCCT) được lựa chọn theo phương pháp ngẫu nhiên - phân tầng dựa trên các tiêu chí dân tộc, lứa tuổi và giới tính. Quá trình phỏng vấn ghi nhận tên cây theo tiếng địa phương (tiếng Dao) và áp dụng đường cong tích lũy xác định điểm dừng khi số lượng loài cây mới không còn tăng thêm.
  • Điều tra theo tuyến cùng người cung cấp tin quan trọng: Tuyến điều tra được thiết lập dựa trên hiện trạng thảm thực vật và địa hình. Tác giả cùng các NCCT quan trọng (những người già, phụ nữ am hiểu về cây cỏ) đi thực địa để ghi nhận vị trí phân bố, dạng sống, môi trường sống, bộ phận sử dụng và cách thức sử dụng từng loài bắt gặp.
  • Phương pháp thực vật học dân tộc học: Thu thập mẫu tiêu bản theo quy chuẩn (kích thước mẫu 41 x 29 cm; thu 3 – 5 mẫu lặp đối với cây gỗ hoặc 3 – 5 cá thể đối với cây thảo). Tiến hành ghi chép các đặc điểm hình thái không lưu giữ được trên mẫu khô (mùi vị, màu sắc hoa quả tươi, dịch nhựa). Mẫu vật sau đó được ép báo, phơi khô và định tên khoa học bằng phương pháp hình thái so sánh.
  • Phương pháp đánh giá mức độ đe dọa để ưu tiên bảo tồn: Xây dựng thang đánh giá định lượng gồm 4 tiêu chí: (1) Độ hữu ích của loài đối với người dân địa phương (0 – 2 điểm); (2) Mức độ dễ xâm nhập của vị trí mọc (0 – 1 điểm); (3) Tính chuyên biệt về nơi sống (0 – 2 điểm); (4) Mức độ tác động của con người đến sự sống của loài (0 – 2 điểm). Tổng điểm dao động từ 0 đến 7 điểm; các loài đạt tổng số điểm từ 4 trở lên được xếp vào diện ưu tiên bảo tồn và phát triển.
• Phương pháp nội nghiệp: Dữ liệu điều tra định tính và định lượng được làm sạch, loại bỏ các tên đồng nghĩa, tính toán tần số xuất hiện, lập danh lục phân loại học và xử lý biểu đồ cơ cấu dạng sống bằng các công cụ tính toán văn phòng.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh các nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ tự nhiên đang suy giảm do khai thác quá mức. Tác giả khẳng định giá trị của việc lưu giữ tri thức bản địa của cộng đồng các dân tộc miền núi, đặc biệt là người Dao tại Mẫu Sơn; đồng thời nêu rõ 4 mục tiêu nghiên cứu và phân tích ý nghĩa khoa học cùng ý nghĩa thực tiễn trong công tác quản lý tài nguyên rừng bền vững.

Phần 2: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương tổng quan khái quát lịch sử khai thác, sử dụng và thương mại cây hương liệu, gia vị trên phạm vi quốc tế (từ thời cổ đại qua Ai Cập, Ấn Độ, châu Âu trung cổ đến thị trường hiện đại trị giá hàng tỷ USD) và trong nước (với tiềm năng hơn 3.000 loài cây nguyên liệu có mạch của Việt Nam). Bên cạnh đó, tác giả tổng hợp hệ thống lý luận về tri thức bản địa và cung cấp số liệu chi tiết về điều kiện tự nhiên, tài nguyên đất đai (6.829,75 ha tự nhiên; 2.952,60 ha rừng phòng hộ; 955,48 ha rừng sản xuất) và đặc điểm nhân khẩu học, kinh tế - xã hội của xã Mẫu Sơn năm 2013.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương mô tả chi tiết đối tượng, địa điểm, thời gian thực hiện (tháng 8 – tháng 12 năm 2014); xác định cụ thể 3 nhóm nội dung điều tra thực địa. Chương này thuyết minh tường tận quy trình thu thập số liệu ngoại nghiệp: kỹ thuật phỏng vấn liệt kê tự do, thiết lập đường cong bão hòa mẫu, quy trình thu và xử lý mẫu tiêu bản thực vật, phương pháp so sánh hình thái để định danh và khung thang điểm 4 tiêu chí đánh giá mức độ đe dọa của loài.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Đây là chương trọng tâm của khóa luận, bao gồm 4 nội dung kết quả thực nghiệm:

• Thành phần loài thực vật: Ghi nhận 22 loài thực vật làm hương liệu và gia vị, lập danh mục phân loại học chi tiết, xác định tỷ lệ dạng sống và môi trường phân bố.
• Tri thức bản địa trong khai thác, chế biến và bảo quản: Phân tích tập quán khai thác quanh năm mang tính thủ công, tận thu; mô tả chi tiết kinh nghiệm xử lý sau thu hoạch cho từng loài (dùng tươi, phơi khô, treo gác bếp, ngâm muối, ngâm mật ong, ủ bánh men rượu).
• Xác định loài ưu tiên bảo tồn: Tổng hợp bảng tính điểm mức độ đe dọa của 22 loài, chỉ ra 4 loài đạt ngưỡng điểm ưu tiên bảo tồn (từ 4 đến 5 điểm).
• Nguyên nhân suy thoái và giải pháp: Chỉ rõ 7 nguyên nhân làm suy giảm tài nguyên và đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện từ chính sách, kỹ thuật lâm sinh đến sinh kế cộng đồng.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Tác giả tóm tắt các phát hiện chủ yếu về số lượng loài, sự phân bố sinh thái, đặc trưng phương thức thu hái thủ công và kinh nghiệm chế biến gia vị của đồng bào Mẫu Sơn; đồng thời nêu các kiến nghị nhằm hỗ trợ kỹ thuật và nguồn lực bảo tồn gen thực vật quý.

Kết quả và đóng góp

1. Thành phần loài và cơ cấu dạng sống

Khóa luận đã thống kê được 22 loài thực vật rừng thuộc 14 họ thực vật khác nhau được cộng đồng các dân tộc tại xã Mẫu Sơn khai thác và sử dụng làm hương liệu, gia vị. Trong đó, có 16 loài đã xác định được đầy đủ tên khoa học và họ thực vật, còn 6 loài mới chỉ ghi nhận được tên địa phương do hạn chế về mẫu vật sinh sản tại thời điểm điều tra thực địa. Hai họ có số lượng loài ghi nhận nhiều nhất là họ Cam (Rutaceae) với 2 loài (Chanh rừng, Mác mật) và họ Gừng (Zingiberaceae) với 2 loài (Riềng, Gừng đỏ); 12 họ còn lại mỗi họ ghi nhận 1 loài.

STT	Tên phổ thông	Tên địa phương	Tên khoa học	Họ thực vật	Dạng sống	Bộ phận sử dụng	Công dụng chính
1	Quả hồi	Piều cióc	Illicium verum	Họ Hồi (Illiciaceae)	Gỗ	Quả	Gia vị tẩm, ướp
2	Dây giang	Po chan hêy	Aganonerion polymorphum	Họ Trúc đào (Apocynaceae)	Dây leo	Lá, ngọn	Nấu canh chua
3	Riềng	Kha đông	Alpinia officinarum	Họ Gừng (Zingiberaceae)	Thân thảo	Củ	Chấm, xào, kho
4	Gừng đỏ	Zơrơng – Sung sị	Zingiber purpureum	Họ Gừng (Zingiberaceae)	Thân thảo	Củ	Chấm, xào, kho, nấu canh
5	Quế	Quế	Cinnamomum verum	Họ Long não (Lauraceae)	Gỗ	Vỏ, lá	Hương thơm men rượu, lẩu
6	Mộc nhĩ	Vịt hủ linh	Auricularia polytricha	Họ Mao mộc nhĩ (Auriculariaceae)	Nấm	Thân	Xào, nấu canh, làm bánh
7	Nấm hương	Trẩu kiếp	Lentinula edodes	Họ Nấm tán (Pleurotaceae)	Nấm	Thân	Xào, nấu canh, làm bánh
8	Chanh rừng	Vầm duầy pít piấu	Atalantia citroides	Họ Cam (Rutaceae)	Gỗ	Lá, quả	Chấm, xào, kho, ngâm muối, ngâm mật ong
9	Mác mật	Mác mật	Clausena lansium	Họ Cam (Rutaceae)	Gỗ	Lá, quả	Món quay, chấm, xào, kho, ngâm măng ớt
10	Quả dọc	Mác báo	Garcinia multiflora	Họ Bứa (Clusiaceae)	Gỗ	Quả	Nấu canh chua
11	Cúc tần	Cúc tân	Pluchea indica	Họ Cúc (Asteraceae)	Thân thảo	Lá, ngọn	Tần gà, chế biến thịt
12	Lá gai	Biấu pan	Boehmeria nivea	Họ Gai (Urticaceae)	Thân thảo	Lá	Làm bánh
13	Rau răm	Là lìu	Persicaria odorata	Họ Rau răm (Polygonaceae)	Thân thảo	Lá, ngọn	Gia vị ăn kèm
14	Mùi tàu	Hỏm táy	Eryngium foetidum	Họ Hoa tán (Umbelliferae)	Cây bụi	Lá	Chấm, ăn kèm
15	Lá mơ	Lá mơ	Paederia lanuginosa	Họ Thiến thảo (Rubiaceae)	Dây leo	Lá	Gia vị ăn kèm
16	Lá men	Pình đìa nòn	Uvaria calamistrata	Họ Na (Annonaceae)	Cây bụi	Lá	Tạo hương thơm men rượu
17	-	Mìa đang	Chưa xác định	Chưa xác định	Cây bụi	Cả cây	Tạo hương thơm men rượu
18	-	Làu kìm	Chưa xác định	Chưa xác định	Gỗ	Lá	Xào thịt
19	-	Tẳng hả piêu	Chưa xác định	Chưa xác định	Gỗ	Quả	Gia vị chua
20	-	Kìu shỏi	Chưa xác định	Chưa xác định	Cây bụi	Lá	Nấu phở, xào rau
21	-	Lày nhàm	Chưa xác định	Chưa xác định	Cây bụi	Lá	Nấu phở
22	-	Ngỏi	Chưa xác định	Chưa xác định	Cây bụi	Lá, ngọn	Rán trứng, làm bánh

Về cơ cấu dạng sống, các loài thực vật phân bố theo tỷ lệ:

• Cây thân gỗ: 7 loài, chiếm tỷ lệ 32%
• Cây bụi: 6 loài, chiếm tỷ lệ 27%
• Cây thân thảo: 5 loài, chiếm tỷ lệ 23%
• Dây leo: 2 loài, chiếm tỷ lệ 9%
• Nấm: 2 loài, chiếm tỷ lệ 9%

Về bộ phận sử dụng, lá là bộ phận được thu hái nhiều nhất với 15/22 loài (chiếm 68,18%), kế đến là quả, củ, thân nấm, ngọn, vỏ cây và cả cây. Môi trường phân bố của các loài rất đa dạng, xuất hiện từ rừng rậm, rừng thưa, đồi núi, trảng cây bụi ven rừng đến ven khe suối, đường đi và vườn nhà.

2. Tri thức bản địa trong khai thác, chế biến và bảo quản

Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt động khai thác của đồng bào dân tộc Dao tại Mẫu Sơn hoàn toàn mang tính thủ công, sử dụng các công cụ lao động quen thuộc như tay bẻ, dao chặt, cuốc, xẻng, thuổng. Người dân không có mùa khai thác tập trung cố định mà thu hái quanh năm kết hợp trong các chuyến đi làm nương rẫy, đi hái thuốc hoặc săn bắt. Đa phần sản phẩm thu hái phục vụ nhu cầu tự cung tự cấp hàng ngày trong gia đình; chỉ có một số loài đặc sản có giá trị kinh tế cao như Quả hồi, Mác mật, Chanh rừng, Lá men mới được thu hái số lượng lớn để bán ra thị trường hoặc chợ phiên.

Kỹ thuật chế biến và bảo quản sau thu hoạch phản ánh sâu sắc kinh nghiệm dân gian:

• Đối với nhóm cây gia vị nấu ăn thông thường: Rửa sạch dùng tươi trực tiếp (Dây giang, Cúc tần, Rau răm, Lá mơ, Làu kìm, Kìu shỏi, Lày nhàm, Ngỏi).
• Đối với nhóm bảo quản lâu dài: Phơi khô tự nhiên hoặc gác trên giàn bếp (Quả hồi, Mộc nhĩ, Nấm hương, Vỏ quế, Vỏ quả dọc, Quả mác mật). Riêng Chanh rừng có kỹ thuật chế biến ngâm muối hoặc ngâm mật ong.
• Đối với nhóm làm bánh và bánh men rượu truyền thống: Lá gai được tước bỏ gân, nấu kỹ và nghiền nhỏ làm bánh; Lá men, Quế và toàn bộ thân cây Mìa đang được băm nhỏ, phơi khô, nghiền thành bột mịn để phối chế làm chất tạo hương thơm cho men rượu Mẫu Sơn.

3. Phân hạng mức độ đe dọa và danh mục loài ưu tiên bảo tồn

Kết quả tính điểm dựa trên 4 tiêu chí sinh thái học và nhân văn học đã xác lập mức độ đe dọa của 22 loài thực vật nghiên cứu:

STT	Tên cây	Độ hữu ích (0 - 2)	Mức độ dễ xâm nhập (0 - 1)	Tính chuyên biệt nơi sống (0 - 2)	Mức độ tác động sống (0 - 2)	Tổng điểm đe dọa	Đánh giá ưu tiên
1	Lá men	2	1	1	1	5	Ưu tiên bảo tồn
2	Mìa đang	2	1	1	1	5	Ưu tiên bảo tồn
3	Chanh rừng	2	1	0	1	4	Ưu tiên bảo tồn
4	Gừng đỏ	2	1	1	0	4	Ưu tiên bảo tồn
5	Quả hồi	2	1	0	0	3	Không ưu tiên
6	Mác mật	2	1	0	0	3	Không ưu tiên
7	Riềng	1	1	1	0	3	Không ưu tiên
8	Mộc nhĩ	1	0	1	1	3	Không ưu tiên
9	Nấm hương	1	0	1	1	3	Không ưu tiên
10	Mùi tàu	1	1	1	0	3	Không ưu tiên
11	Lá gai	1	1	1	0	3	Không ưu tiên
12	Rau răm	1	1	1	0	3	Không ưu tiên
13	Dây giang	1	1	0	0	2	Không ưu tiên
14	Làu kìm	1	0	1	0	2	Không ưu tiên
15	Kìu shỏi	1	1	0	0	2	Không ưu tiên
16	Cúc tần	1	1	0	0	2	Không ưu tiên
17	Quả dọc	1	0	1	0	2	Không ưu tiên
18	Tẳng hả piêu	1	0	1	0	2	Không ưu tiên
19	Lày nhàm	1	1	0	0	2	Không ưu tiên
20	Lá mơ	1	1	0	0	2	Không ưu tiên
21	Quế	1	1	0	0	2	Không ưu tiên
22	Ngỏi	1	1	0	0	2	Không ưu tiên

Căn cứ vào bảng phân hạng, khóa luận xác định 4 loài cần ưu tiên bảo tồn hàng đầu gồm: Lá men (5 điểm), Mìa đang (5 điểm), Chanh rừng (4 điểm) và Gừng đỏ (4 điểm). Đây là những loài có giá trị kinh tế cao, phân bố ở những khu vực địa hình tương đối dễ tiếp cận nên thường xuyên chịu áp lực khai thác tận diệt (đào cả củ rễ hoặc chặt toàn bộ cây) từ phía người dân, khiến trữ lượng tự nhiên suy thoái nhanh chóng.

4. Giải pháp đề xuất của tác giả

Khóa luận đã kiến nghị 11 giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên cây hương liệu, gia vị tại Mẫu Sơn:

• Nhóm giải pháp quản lý - quy hoạch: Rà soát, đẩy nhanh tiến độ giao đất giao rừng hợp lý; nghiêm cấm và xử phạt hành vi xâm hại rừng tự nhiên; vận động đồng bào chấm dứt tình trạng đốt phá rừng làm nương rẫy để chuyển dịch sang canh tác định canh định cư.
• Nhóm giải pháp kỹ thuật - lâm sinh: Xây dựng các mô hình nông lâm kết hợp kết hợp trồng cây bản địa; hỗ trợ người dân lập vườn gây trồng cây gia vị tại gia đình để giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên; áp dụng biện pháp lâm sinh phát dọn dây leo, bụi rậm và tỉa bớt cây phi mục đích để thúc đẩy khả năng tái sinh tự nhiên của các loài hương liệu; tổ chức nghiên cứu nhân giống, nuôi cấy mô bảo tồn nguồn gen quý.
• Nhóm giải pháp truyền thông - xã hội: Mở các lớp tập huấn cộng đồng chuyển giao kỹ thuật gây trồng; phối hợp giữa chính quyền và người dân lập hồ sơ ghi chép tri thức bản địa; điều tra khoanh vùng và cắm mốc các khu vực cây gia vị đang tái sinh; thành lập quỹ bảo vệ rừng thôn bản gắn với quy ước khen thưởng và xử phạt.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự chỉ ra một số hạn chế khách quan phát sinh trong quá trình triển khai:

• Còn 6 loài thực vật làm hương liệu, gia vị (Mìa đang, Làu kìm, Tẳng hả piêu, Kìu shỏi, Lày nhàm, Ngỏi) chưa xác định được tên khoa học và vị trí phân loại đến họ thực vật. Nguyên nhân do thời gian thực tập ngoại nghiệp của sinh viên không trùng khớp với chu kỳ sinh trưởng, ra hoa và kết quả của loài, đồng thời mật độ cá thể của các loài này ngoài thực địa còn lại rất ít, gây khó khăn cho việc thu thập đầy đủ mẫu vật chuẩn.
• Thời gian nghiên cứu thực địa tương đối ngắn (5 tháng, từ tháng 8 đến tháng 12 năm 2014) nên chưa bao quát được toàn bộ biến động theo mùa của các loài thực vật rừng.
• Các dẫn liệu về sản lượng khai thác và trữ lượng lâm phần chủ yếu dừng lại ở mức điều tra định tính và ước lượng qua phỏng vấn người dân, chưa tiến hành lập ô tiêu chuẩn định lượng lâm học chi tiết.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, văn bản đề xuất:

• Cần có sự tham gia của các chuyên gia và nhà nghiên cứu chuyên sâu để tiếp tục theo dõi, thu thập mẫu hoa và quả nhằm hoàn thành việc giám định tên khoa học cho các loài chưa được định danh.
• Tiến hành các nghiên cứu chuyên sâu về phân tích hoạt chất sinh học, thành phần hóa học của tinh dầu đối với các loài cây đặc hữu có giá trị kinh tế như Chanh rừng, Lá men, Mìa đang.
• Đẩy mạnh thử nghiệm nhân giống nhân tạo, nuôi cấy mô và phát triển mô hình trồng trọt thương phẩm dưới tán rừng nhằm phục vụ công tác bảo tồn nguồn gen trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ.

Giá trị tham khảo

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị Phương mang lại giá trị tham khảo rõ rệt đối với nhiều nhóm đối tượng và công tác nghiên cứu chuyên ngành:

• Đối với sinh viên và học viên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Thực vật học và Dân tộc học: Cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết về quy trình điều tra thực vật học dân tộc học (Ethnobotany) tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số; đặc biệt là kỹ thuật ứng dụng phương pháp phỏng vấn liệt kê tự do (Free listing) kết hợp đường cong bão hòa mẫu phỏng vấn để xác định ngưỡng dừng điều tra xã hội học.
• Đối với cán bộ quản lý lâm nghiệp và chính quyền địa phương: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa về danh mục 22 loài cây hương liệu, gia vị phân bố tại khu rừng du lịch văn hóa Mẫu Sơn, kèm theo khung tiêu chí đánh giá mức độ đe dọa (thang điểm 4 chỉ số). Đây là công cụ hữu ích cho Hạt Kiểm lâm huyện Lộc Bình và UBND xã Mẫu Sơn trong việc xây dựng phương án quản lý bảo vệ rừng, quy hoạch vùng khoanh nuôi xúc tiến tái sinh và lựa chọn loài cây ưu tiên đưa vào các chương trình sinh kế nông lâm kết hợp.
• Các phần nội dung có giá trị tham khảo cao nhất:
  • Bảng danh mục và bảng mô tả đặc điểm hình thái, bộ phận sử dụng, công dụng (Bảng 4.1 và Bảng 4.2): Ghi nhận chính xác tên gọi bằng tiếng dân tộc Dao của các loài thực vật địa phương.
  • Phương pháp chấm điểm phân hạng mức độ đe dọa (Bảng 4.4): Khung phương pháp luận định lượng hóa mức độ rủi ro của lâm sản ngoài gỗ dễ áp dụng cho các đề tài nghiên cứu tương tự ở các khu bảo tồn và vườn quốc gia khác.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận đã ghi nhận được bao nhiêu loài thực vật làm hương liệu và gia vị tại xã Mẫu Sơn, trong đó có bao nhiêu loài đã và chưa xác định được tên khoa học?
Nghiên cứu ghi nhận được tổng cộng 22 loài thực vật thuộc 14 họ thực vật khác nhau được người dân khai thác làm hương liệu và gia vị. Trong đó, có 16 loài đã được định danh chính xác tên khoa học và họ thực vật; còn lại 6 loài mới chỉ ghi nhận được tên địa phương (gồm: Mìa đang, Làu kìm, Tẳng hả piêu, Kìu shỏi, Lày nhàm, Ngỏi) do chưa thu thập đủ mẫu vật hoa/quả ngoài thực địa.

Dạng sống nào của các loài cây gia vị chiếm ưu thế tại địa bàn nghiên cứu và bộ phận nào của cây được thu hái phổ biến nhất?
Dạng sống chiếm tỷ lệ cao nhất là cây thân gỗ với 7 loài (chiếm 32%), tiếp theo là cây bụi với 6 loài (chiếm 27%), cây thân thảo với 5 loài (chiếm 23%), dây leo và nấm mỗi loại có 2 loài (chiếm 9%). Bộ phận được người dân thu hái nhiều nhất là lá (15/22 loài, chiếm 68,18%), kế đến là quả, củ, thân nấm, ngọn non, vỏ và cả cây.

Những loài thực vật nào được xếp vào nhóm cần ưu tiên bảo tồn cao nhất và dựa trên tiêu chí nào?
Dựa trên thang đánh giá gồm 4 tiêu chí (Độ hữu ích, Mức độ dễ xâm nhập, Tính chuyên biệt nơi sống, Mức độ tác động đến sự sống) với ngưỡng lựa chọn từ 4 điểm trở lên, có 4 loài được xếp vào diện ưu tiên bảo tồn cao nhất gồm: Lá men (5 điểm), Mìa đang (5 điểm), Chanh rừng (4 điểm) và Gừng đỏ (4 điểm).

Cộng đồng dân tộc nào là đối tượng cung cấp thông tin chính trong nghiên cứu và phương thức khai thác tài nguyên của họ diễn ra như thế nào?
Đối tượng cung cấp thông tin chính là đồng bào dân tộc Dao, chiếm 97% dân số của xã Mẫu Sơn. Phương thức khai thác hoàn toàn thủ công, mang tính tự phát và tận thu bằng các công cụ thô sơ (tay, dao, cuốc, xẻng, thuổng); việc thu hái diễn ra quanh năm khi người dân đi nương, hái thuốc hoặc săn bắt mà không có mùa vụ khai thác quy chuẩn.

Đâu là những nguyên nhân chính khiến nguồn tài nguyên cây hương liệu và gia vị tại Mẫu Sơn bị suy giảm?
Nguyên nhân suy thoái bắt nguồn từ sức ép gia tăng dân số mở rộng đất canh tác lấn rừng; tập quán du canh đốt phá rừng làm nương rẫy; áp lực đời sống khó khăn khiến người dân khai thác tận diệt bán ra chợ phiên; nhận thức bảo vệ và kiến thức về tái sinh của người dân còn thấp; địa hình chia cắt gây cản trở công tác tuần tra kiểm soát; quản lý nhà nước cấp cơ sở chưa nghiêm và người dân chưa có tập quán gây trồng các loài cây rừng này trong vườn nhà.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Hoàng Thị Phương đã hệ thống hóa và tài liệu hóa được 22 loài thực vật rừng làm hương liệu và gia vị cùng các tri thức bản địa đặc trưng của đồng bào dân tộc Dao tại xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn. Công trình làm sáng tỏ tập quán thu hái thủ công, kinh nghiệm chế biến các sản phẩm ẩm thực, bánh men rượu truyền thống, đồng thời xác lập được thang điểm định lượng nhằm chỉ ra 4 loài thực vật chịu áp lực đe dọa cao nhất cần ưu tiên bảo tồn gồm Lá men, Mìa đang, Chanh rừng và Gừng đỏ. Những phát hiện thực địa và hệ thống giải pháp lâm sinh - chính xã hội được đề xuất trong khóa luận cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học thiết thực cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế lâm sản ngoài gỗ bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên thiên nhiên đặc biệt và vô cùng quý giá, những giá trị của rừng mang lại cho con người rất lớn. Rừng cung cấp một khối lượng lớn gỗ và lâm sản cho các ngành công nghiệp, cung cấp nguyên liệu cho các ngành chế biến, lương thực thực phẩm cho cuộc sống của người dân sống trong và gần rừng. Ngoài ra rừng còn có ý nghĩa rất lớn trong nghiên cứu khoa học, bảo tồn đa dạng sinh học, góp phần bảo vệ nguồn nước, đất, điều hòa khí hậu, hạn chế một số thiên tai như: hạn hán, lũ lụt, gió bão, đặc biệt là sự nóng lên của trái đất, đồng thời rừng cũng tạo cảnh quan phục vụ cho du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Vì thế vai trò của rừng ngày càng trở nên quan trọng.

Ngay từ khi mới hình thành, loài người đã biết sử dụng cây cỏ vào mục đích duy trì sự tồn tại và phát triển của mình. Thủa sơ khai, con người sử dụng thực vật chỉ đơn giản là phục vụ nhu cầu sinh học đó là cái ăn và chỗ ở. Dần dần theo sự phát triển, con người bắt đầu khai thác thực vật vào cả các mục đích xã hội khác như: các dạng đồ uống, đồ mặc, đồ trang trí, chăm sóc sức khoẻ. Theo thời gian, vốn kiến thức về mối quan hệ giữa con người và cây cỏ ngày càng phong phú và được chọn lọc một cách kỹ càng.

Tuỳ từng đất nước, dân tộc, cộng đồng mà các loài cây, các bộ phận của cây được sử dụng theo những mục đích khác nhau, tác dụng khác nhau. Từ xa xưa, các loại cây cỏ đã được sử dụng để làm hương liệu và gia vị. Hương liệu và gia vị đóng vai trò thiết yếu trong cuộc sống của con người, vì thế chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp các loại gia vị khắp ở khắp nơi, ngay cả trong gian bếp của nhà mình. 2 Ở Việt Nam có rất nhiều loại hương liệu và gia vị đặc trưng của từng dân tộc, từng vùng miền trên khắp đất nước.

Mỗi nơi lại có cách điều chế, sử dụng riêng của mình, có những cách thức vô cùng đặc biệt được gọi là bí quyết chỉ truyền cho người trong nhà, hoặc nội bộ dòng tộc, hình thành nên những loại hương liệu và gia vị đặc sản. Lạng Sơn là một tỉnh nằm ở biên giới phía bắc có đường biên giới với Trung Quốc dài 253km. Phía bắc Lạng Sơn giáp tỉnh Cao Bằng, phía nam giáp tỉnh Bắc Giang, phía đông giáp tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc), phía đông nam giáp tỉnh Quảng Ninh, phía tây - tây nam giáp tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên. Lộc Bình là huyện nằm ở phía Đông của tỉnh Lạng Sơn.

Huyện lỵ là thị trấn Lộc Bình, cách thành phố Lạng Sơn 20km về phía Đông Nam. Trong địa bàn huyện có khu rừng du lịch văn hóa Mẫu Sơn có hệ thực vật khá phong phú. Với sự đa dạng về thành phần dân tộc, kiến thức bản địa về các loài cây hương liệu và gia vị nơi đây khá phong phú. Để góp phần bảo tồn kiến thức về cây hương liệu và gia vị được tích luỹ cũng như bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý các loài cây hương liệu và gia vị, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây hương liệu và gia vị của cộng đồng các dân tộc tại khu rừng du lịch văn hóa xã Mẫu Sơn - Huyện Lộc Bình - Tỉnh Lạng sơn”.

Mục tiêu của đề tài - Xác định được thành phần loài và giá trị sử dụng của các loài thực vật sử dụng làm hương liệu và gia vị trên địa bàn nghiên cứu. - Xác định được kiến thức bản địa liên quan đến các loài cây hương liệu và gia vị (tên loài, bộ phận sử dụng, cách thức thu hái, sử dụng…) - Lựa chọn được các loài cây hương liệu và gia vị có giá trị kinh tế, quan trọng để bảo tồn và phát triển. 3 - Xác định được nguyên nhân suy thoái và đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần bảo tồn và phát triển các loài thực vật rừng làm hương liệu và gia vị. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Việc nghiên cứu đề tài trước hết là một phương pháp tốt để tự hệ thống và củng cố lại những kiến thức đã học. - Giúp sinh viên có cơ hội vận dụng lý thuyết vào thực tế. Biết cách thu thập, phân tích và xử lý thông tin cũng như kỹ năng tiếp cận và làm việc với cộng đồng thôn bản và người dân. - Làm tiền đề cho sinh viên sau khi ra trường có thêm kiến thức để vững vàng bước vào cuộc sống sau này.

Ý nghĩa trong thực tiễn - Giúp bảo tồn kiến thức bản địa về các loài cây được sử dụng làm hương liệu và gia vị. - Bổ sung thêm kiến thức bản địa vào kho tàng kiến thức dân tộc. - Nâng cao ý thức trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên rừng và kết hợp hiệu quả sử dụng tài nguyên rừng với hiệu quả bảo vệ môi trường. - Tìm ra giá trị sử dụng, đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển các loài cây hương liệu và gia vị.

4 Phần 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Gia vị, theo định nghĩa của các nhà khoa học và sinh học, là những loại thực phẩm, rau thơm (thường có tinh dầu) hoặc các hợp chất hóa học cho thêm vào món ăn, có thể tạo những kích thích tích cực nhất định lên cơ quan vị giác, khứu giác và thị giác đối với người ẩm thực. Gia vị làm cho thức ăn có cảm giác ngon hơn, kích thích hệ thống tiêu hóa của người ăn khiến thực phẩm dễ tiêu hóa, đồng thời có thể chế hóa theo những nguyên lý tương sinh, âm dương phối triển đối với các loại thực phẩm đặc biệt. Hiện nay, trong nước và trên thế giới đã và đang sử dụng rất nhiều các loài thực vật rừng làm hương liệu và gia vị.

Các loài cây này được thu hái và sử dụng dựa trên cơ sở từ những kinh nghiệm kiến thức tích lũy qua nhiều thế hệ, ngày nay những kiến thức này đang có nguy cơ mai một. Do đó gìn giữ vốn kiến thức, kinh nghiệm quý báu trong việc sử dụng các loài thực vật rừng làm gia vị là việc hết sức cần thiết. Tuy nhiên để phát triển bền vững thì cần phải kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa tri thức cộng đồng và tri thức khoa học. Tri thức bản địa đã và đang góp phần quan trọng trong việc ổn định đời sống cộng đồng.

Đây là cơ sở quan trọng để tiến hành thực hiện đề tài nhằm thu thập được những tri thức bản địa quan trọng về thành phần loài, nơi phân bố, giá trị sử dụng, hiện trạng ngoài tự nhiên và khả năng gây trồng các loài thực vật rừng được sử dụng làm hương liệu và gia vị tại xã Mẫu Sơn – huyện Lộc Bình – tỉnh Lạng Sơn. Trên cơ sở đó đưa ra được những giải pháp nhằm phát triển, bảo tồn và khai thác bền vững nguồn gen quý giá này. Tìm hiểu chung về tri thức bản địa 5 Kiến thức bản địa (indigenous knowledge), kiến thức địa phương (local knowledge) hay tri thức truyền thống (traditional knowledge) là hệ thống tri thức mà người dân ở một cộng đồng tích lũy và phát triển dựa trên kinh nghiệm, đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn và thường xuyên thay đổi để thích nghi với môi trường văn hóa, xã hội (Trần Văn Điền, Hồ Ngọc Sơn, 2014) [4]. Tri thức bản địa được duy trì, phát triển trong một thời gian dài với sự tương tác qua lại rất gần gũi giữa con người với môi trường tự nhiên.

Tập hợp những hiểu biết, kiến thức và ý nghĩa này là một phần của tổng hợp văn hoá bao gồm cả hệ thống ngôn ngữ, cách định danh và phân loại, phương thức sử dụng tài nguyên, các lễ nghi, giá trị tinh thần và thế giới quan. Những tri thức này là nền tảng cơ sở để đưa ra những quyết định về nhiều phương diện cơ bản của cuộc sống hàng ngày tại địa phương như khai thác tự nhiên, các hệ thống canh tác và chăn nuôi, tìm kiếm nguồn nước, tự bảo vệ và chăm sóc sức khoẻ bản thân; và sự thích nghi với những thay đổi của môi trường. Tri thức bản địa sử dụng nguồn tài nguyên của địa phương, ít phụ thuộc vào nguồn cung cấp từ bên ngoài. Tri thức bản địa chủ yếu được truyền miệng từ đời này sang đời khác, ít khi được lưu trữ bằng văn bản ghi chép.

Tri thức bản địa được hình thành trong quá trình trải nghiệm và đúc kết thành tri thức, luôn có sự chọn lọc trong quá trình vận động của cuộc sống, hướng đến sự thích nghi với đặc điểm văn hoá, xã hội và môi trường. Tri thức bản địa luôn được làm giàu qua việc tích hợp các kinh nghiệm mới hoặc tri thức mới có được từ quá trình tiếp biến văn hoá (Dương Thị Giang, 2013) [5]. Tri thức bản địa không hạn chế ở những người dân nông thôn. Trên thực thế, bất kỳ nhóm cộng đồng nào cũng có tri thức bản địa: Nông thôn và thành thị; người định cư và người du cư; người bản địa và người nhập cư.

Quá trình giao lưu, xáo trộn dân cư cũng sẽ dẫn đến việc hình thành các tri thức 6 bản địa mới, trên cơ sở của quá trình tiếp xúc và biến đổi, đào thải (những gì không còn phù hợp) và tích hợp (tiếp thu những yếu tố mới, có ích cho cuộc sống), thường được gọi bằng một thuật ngữ mang tính bao quát hơn là tri thức địa phương (local knowledge). Chính vì vậy, tri thức bản địa phản ánh đặc tính của lứa tuổi, giới tính và đặc điểm của nhóm xã hội: Những người già có nhiều loại kiến thức khác so với thế hệ trẻ; phụ nữ có những tri thức khác so với nam giới; người có học thức và người ít học tích hợp được các vốn tri thức khác nhau. Có những kiến thức chung, được tất cả mọi người trong cộng đồng hiểu biết; cũng có những kiến thức cùng chia sẻ, có nhiều người biết nhưng không phải toàn bộ cộng đồng; lại có những kiến thức chuyên nghiệp/chuyên biệt, chỉ có ở một số ít người (ví dụ chỉ có một số ít người dân là thầy thuốc, thầy cúng, nghệ nhân, bà đỡ hoặc thợ thủ công…) (Mai Thanh Sơn, Lê Đinh Phùng, Lê Đức Thịnh, 2011) [9].