Luận văn đánh giá tính đa dạng sinh học thực vật hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện tiên yên tỉnh quảng ninh làm cơ sở khoa học cho sử dụng hợp lý và phát triển bền vững

Tài liệu nghiên cứu Luận văn đánh giá tính đa dạng sinh học thực vật hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện tiên yên tỉnh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Nguyễn Văn A
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Văn C
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Đánh giá đa dạng sinh học thực vật rừng ngập mặn huyện Tiên Yên, Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Những nghiên cứu về đa dạng sinh học hệ thực vật
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Ở Việt Nam
• 1.2. Nghiên cứu đa dạng quần xã thực vật
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Ở Việt Nam
• 1.3. Các nghiên cứu về đa dạng sinh học hệ sinh thái rừng ngập mặn trên Thế giới và ở Việt Nam
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.4. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 1.4.1. Vị trí địa lý khu vực nghiên cứu
• 1.4.2. Điều kiện địa hình, địa mạo
• 1.4.3. Điều kiện khí hậu, thủy văn, hải văn
• 1.4.4. Đặc điểm thổ nhưỡng
• 1.4.5. Kinh tế xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp kế thừa, thống kê, phân tích, tổng hợp và đánh giá
• 2.2.2. Phương pháp điều tra khảo sát thực địa
• 2.2.3. Phương pháp viễn thám, hệ thống thông tin địa lý
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khái quát đánh giá nhân tố sinh thái hình thành đa dạng sinh học thực vật
• 3.1.1. Nhân tố sinh thái tự nhiên
• 3.2. Đa dạng sinh học hệ thực vật hệ sinh thái rừng ngập mặn cửa sông ven biển huyện Tiên Yên
• 3.2.1. Đa dạng loài thực vật
• 3.2.2. Đa dạng cấu trúc hệ thống hệ thực vật
• 3.2.3. Đa dạng dạng sống hệ thực vật
• 3.2.4. Đặc trưng các yếu tố địa lý hệ thực vật
• 3.2.5. Giá trị đa dạng sinh học thực vật hệ sinh thái ngập mặn huyện Tiên Yên
• 3.2.5.1. Đa dạng thảm thực vật
• 3.3. Định hướng sử dụng hợp lý và phát triển bền vững hệ sinh thái RNM huyện Tiên Yên
• 3.3.1. Xây dựng quy hoạch chi tiết và đồng bộ để phát huy những giá trị và chức năng đa dạng của rừng ngập mặn
• 3.3.2. Xây dựng kế hoạch giám sát và đánh giá hiện trạng rừng
• 3.3.3. Thực hiện các chương trình phục hồi rừng ngập mặn, phù hợp với điều kiện tự nhiên và diễn thế sinh thái
• 3.3.4. Giám sát tác động môi trường nước của hệ sinh thái
• 3.3.5. Các giải pháp về kinh tế – xã hội
• 3.3.6. Phát triển du lịch sinh thái
• 3.3.7. Bảo tồn giá trị đa dạng sinh học
• 3.3.8. Nâng cao nhận thức về vai trò, giá trị HSTRNM cho các nhà quản lý ở cấp địa phương, các tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư vùng RNM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về đa dạng sinh học thực vật rừng ngập mặn huyện Tiên Yên Quảng Ninh

Đánh giá đa dạng sinh học thực vật rừng ngập mặn tại huyện Tiên Yên, Quảng Ninh là một nghiên cứu quan trọng nhằm xác định và phân tích các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ thực vật trong khu vực này. Hệ sinh thái rừng ngập mặn không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển mà còn cung cấp nhiều dịch vụ sinh thái thiết yếu cho cộng đồng địa phương. Nghiên cứu này sẽ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của hệ sinh thái rừng ngập mặn và thúc đẩy các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Tầm quan trọng của rừng ngập mặn

Rừng ngập mặn là một trong những hệ sinh thái có giá trị cao, không chỉ về mặt sinh thái mà còn về mặt kinh tế. Chúng cung cấp nơi cư trú cho nhiều loài động thực vật, đồng thời bảo vệ bờ biển khỏi xói mòn và tác động của sóng biển. Theo nghiên cứu của IUCN, rừng ngập mặn có khả năng hấp thụ carbon cao, góp phần vào việc giảm thiểu biến đổi khí hậu. Việc bảo tồn đa dạng sinh học trong rừng ngập mặn là cần thiết để duy trì các chức năng sinh thái và dịch vụ mà chúng cung cấp cho con người.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá đa dạng sinh học thực vật trong rừng ngập mặn huyện Tiên Yên. Phương pháp điều tra thực địa được sử dụng để thu thập dữ liệu về các loài thực vật, cấu trúc thảm thực vật và các yếu tố sinh thái khác. Ngoài ra, phương pháp viễn thám và hệ thống thông tin địa lý (GIS) cũng được áp dụng để phân tích và đánh giá tình trạng rừng ngập mặn. Các dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để xác định mức độ đa dạng sinh học và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ thực vật.

2.1. Điều tra thực địa

Điều tra thực địa là phương pháp chính trong nghiên cứu này, cho phép thu thập thông tin trực tiếp về các loài thực vật và cấu trúc của hệ sinh thái. Các khu vực nghiên cứu được chọn lựa kỹ lưỡng để đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ hệ sinh thái rừng ngập mặn. Dữ liệu về số lượng loài, mật độ và phân bố của các loài thực vật sẽ được ghi chép và phân tích để đánh giá đánh giá sinh thái của khu vực.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy huyện Tiên Yên có sự phong phú về đa dạng sinh học thực vật trong hệ sinh thái rừng ngập mặn. Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật đặc hữu và quý hiếm, đồng thời chỉ ra rằng các yếu tố sinh thái như độ mặn, độ pH và chế độ thủy văn có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và phát triển của các loài thực vật. Việc bảo tồn và phát triển bền vững hệ sinh thái này là rất cần thiết để duy trì đánh giá môi trường và các dịch vụ sinh thái mà nó cung cấp.

3.1. Đánh giá đa dạng loài thực vật

Nghiên cứu đã ghi nhận được hơn 100 loài thực vật trong khu vực rừng ngập mặn huyện Tiên Yên, trong đó có nhiều loài có giá trị kinh tế cao. Sự đa dạng này không chỉ thể hiện qua số lượng loài mà còn qua cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái. Các loài thực vật như đước, mắm, và bần chua đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống cho nhiều loài động vật. Việc bảo tồn đa dạng sinh học thực vật là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực.

IV. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn đa dạng sinh học thực vật rừng ngập mặn huyện Tiên Yên, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc xây dựng quy hoạch chi tiết cho khu vực rừng ngập mặn, kết hợp với các chương trình phục hồi và bảo tồn là rất cần thiết. Đồng thời, nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của rừng ngập mặn trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế cũng là một yếu tố quan trọng. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn thúc đẩy phát triển bền vững cho khu vực.

4.1. Quy hoạch và phục hồi rừng ngập mặn

Quy hoạch và phục hồi rừng ngập mặn cần được thực hiện một cách đồng bộ và có kế hoạch. Các biện pháp phục hồi như trồng cây, bảo vệ các khu vực rừng ngập mặn hiện có và giảm thiểu tác động của con người là rất cần thiết. Việc thực hiện các chương trình giám sát và đánh giá hiện trạng rừng cũng sẽ giúp theo dõi và điều chỉnh các hoạt động bảo tồn một cách hiệu quả. Điều này không chỉ giúp duy trì đánh giá sinh thái mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững cho cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng ngập mặn (RNM) huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh, nằm trong vùng duyên hải Bắc Bộ, có diện tích khoảng 6.400 ha, đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế xã hội địa phương. Khu vực này chịu ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới gió mùa với nhiệt độ trung bình năm dao động từ 14,2°C đến 29°C và tổng lượng mưa hàng năm khoảng 1.182 - 3.159 mm, tập trung chủ yếu vào các tháng mùa hè. RNM tại Tiên Yên không chỉ là nơi cư trú của đa dạng các loài thực vật và động vật mà còn là nguồn tài nguyên kinh tế quan trọng cho cộng đồng dân cư ven biển.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào đánh giá tính đa dạng sinh học thực vật của hệ sinh thái RNM huyện Tiên Yên, phân tích giá trị kinh tế xã hội của đa dạng sinh học trong khu vực, đồng thời đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý và phát triển bền vững hệ sinh thái này. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các xã ven biển như Hải Lạng, Tiên Lãng, Đông Ngũ, Đông Hải, Đồng Rui, với thời gian khảo sát thực địa từ năm 2014 đến 2015.

Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch, quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng và các nhà quản lý về vai trò của RNM trong phát triển kinh tế bền vững và bảo vệ môi trường ven biển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về đa dạng sinh học và hệ sinh thái rừng ngập mặn, bao gồm:

• Lý thuyết hệ sinh thái: Nhấn mạnh mối liên kết giữa các thành phần sinh vật và môi trường vật lý, đặc biệt là vai trò của RNM trong chu trình dinh dưỡng và bảo vệ bờ biển.
• Mô hình phân loại thảm thực vật của UNESCO (1973) và các hệ thống phân loại thực vật của các nhà khoa học như Raunkiaer (1937) về dạng sống thực vật, giúp phân tích cấu trúc và thành phần loài trong hệ thực vật RNM.
• Khái niệm đa dạng sinh học theo IUCN, tập trung vào đánh giá mức độ phong phú loài, cấu trúc quần xã và giá trị sử dụng của các loài thực vật trong hệ sinh thái.

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng loài, đa dạng cấu trúc hệ thực vật, dạng sống thực vật, yếu tố địa lý thực vật và giá trị kinh tế - sinh thái của RNM.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập số liệu sơ cấp qua khảo sát thực địa tại các xã ven biển huyện Tiên Yên từ năm 2014 đến 2015, kết hợp với số liệu thứ cấp từ các báo cáo khoa học, tài liệu địa phương và các cơ quan quản lý.
• Phương pháp điều tra khảo sát thực địa: Thiết lập các tuyến khảo sát và điểm lấy mẫu trải rộng trên toàn bộ hệ sinh thái RNM, sử dụng GPS để định vị chính xác, thu thập mẫu vật và dữ liệu về thành phần loài, cấu trúc quần xã.
• Phân tích và đánh giá: Áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích đa dạng sinh học, phân loại dạng sống theo Raunkiaer, phân tích yếu tố địa lý thực vật dựa trên phổ phân bố loài. Sử dụng phần mềm GIS (Mapinfo 15.0, ARC GIS) để xây dựng bản đồ thảm thực vật và phân tích không gian.
• Timeline nghiên cứu: Thu thập và tổng hợp dữ liệu từ 2014-2015, phân tích và đánh giá trong năm 2016, hoàn thiện luận văn năm 2017.

Cỡ mẫu khảo sát thực địa được lựa chọn đảm bảo đại diện cho các quần xã thực vật chính trong hệ sinh thái RNM, với hơn 386 loài thực vật bậc cao có mạch được xác định.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài thực vật phong phú: Hệ sinh thái RNM huyện Tiên Yên ghi nhận 386 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 271 chi và 91 họ, trong đó ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 84 họ và 92,33% số loài. So với hệ thực vật ngập mặn tỉnh Thái Bình, số loài tại Tiên Yên cao hơn gần 1,5 lần, phản ánh điều kiện tự nhiên ổn định và lâu đời.

2. Cấu trúc hệ thực vật đặc thù: Hệ số chi là 1,4 và hệ số họ là 2,97, thấp hơn nhiều so với hệ thực vật Việt Nam nói chung (hệ số chi 4,4; hệ số họ 8,4), cho thấy RNM Tiên Yên là hệ thực vật đặc thù trong môi trường nghiêm ngặt, chịu ảnh hưởng mạnh của độ mặn và ngập nước.

3. Phân bố dạng sống thực vật: Phân tích dạng sống theo Raunkiaer cho thấy 26% là cây chồi trên (Phanerophytes), 51,97% là các dạng sống thấp như cây chồi thấp (Chamaephytes), cây có chồi sát mặt đất (Hemicryptophytes) và cây có chồi dưới đất (Cryptophytes), còn lại 21,78% là cây sống một năm (Therophytes). Điều này phản ánh sự thích nghi sinh thái đa dạng của thực vật với điều kiện ngập mặn.

4. Giá trị sử dụng đa dạng: Trong tổng số 386 loài, có 355 loài (91,96%) có giá trị sử dụng, bao gồm 12 loài gỗ, 80 loài làm thức ăn cho người, 33 loài làm thức ăn cho gia súc và 171 loài cây thuốc. Các loài cây thuốc phổ biến như Thìa là (Anethum graveolens), Cần tây (Apium graveolens), Rau mùi (Coriandrum sativum) đóng vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy RNM huyện Tiên Yên là một trong những hệ sinh thái ngập mặn đa dạng sinh học phong phú nhất vùng Đông Bắc Việt Nam, với sự đa dạng loài vượt trội so với các khu vực tương tự như tỉnh Thái Bình. Sự phong phú này được duy trì nhờ điều kiện tự nhiên ổn định, bao gồm khí hậu nhiệt đới gió mùa, chế độ thủy triều nhật triều điển hình với biên độ 3-4 m, và đất phù sa ven biển giàu dinh dưỡng.

Cấu trúc hệ thực vật đặc thù với tỷ lệ cao các dạng sống thấp cho thấy sự thích nghi sinh thái của thực vật với môi trường ngập mặn, độ mặn và ngập nước biến động. So sánh với các nghiên cứu trên thế giới, như nghiên cứu của Tomlinson (1986) về ảnh hưởng nhiệt độ và độ mặn đến sự phát triển cây ngập mặn, kết quả tại Tiên Yên phù hợp với các điều kiện sinh trưởng tối ưu của cây ngập mặn.

Giá trị sử dụng đa dạng của các loài thực vật trong RNM không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh kế của cộng đồng dân cư mà còn góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm và duy trì chức năng sinh thái của hệ sinh thái. Tuy nhiên, các tác động nhân sinh như khai thác quá mức, phát triển khu công nghiệp ven biển và ô nhiễm môi trường đang đe dọa sự bền vững của RNM. Biểu đồ phân bố dạng sống và bản đồ phân bố các quần xã thực vật có thể minh họa rõ ràng sự phân bố và mức độ đa dạng sinh học trong khu vực, hỗ trợ cho công tác quản lý và bảo tồn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng quy hoạch chi tiết và đồng bộ nhằm phát huy giá trị đa dạng sinh học và chức năng sinh thái của RNM huyện Tiên Yên. Quy hoạch cần được hoàn thiện trong vòng 2 năm, do UBND tỉnh Quảng Ninh phối hợp với các sở ngành liên quan thực hiện.

2. Thiết lập hệ thống giám sát và đánh giá hiện trạng rừng ngập mặn định kỳ hàng năm, sử dụng công nghệ viễn thám và GIS để theo dõi biến động diện tích, chất lượng rừng và đa dạng sinh học. Cơ quan chủ trì là Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh.

3. Thực hiện các chương trình phục hồi rừng ngập mặn phù hợp với điều kiện tự nhiên và diễn thế sinh thái, ưu tiên trồng các loài cây chủ lực như Đước (Rhizophora apiculata), Mắm biển (Avicennia marina), Vẹt dù (Bruguiera gymnorrhiza). Thời gian triển khai từ 3-5 năm, phối hợp giữa chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ.

4. Giám sát và kiểm soát tác động môi trường nước ven biển, đặc biệt là các khu vực gần khu công nghiệp và đô thị để hạn chế ô nhiễm, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và đa dạng sinh học. Cần có chính sách xử lý nước thải nghiêm ngặt và nâng cao năng lực quản lý môi trường.

5. Phát triển du lịch sinh thái bền vững dựa trên giá trị cảnh quan và đa dạng sinh học của RNM, kết hợp nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường. Các chương trình đào tạo và tuyên truyền cần được triển khai liên tục, hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế gắn với bảo tồn thiên nhiên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và quản lý tài nguyên thiên nhiên: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách bảo tồn, quy hoạch phát triển bền vững hệ sinh thái RNM, đặc biệt trong bối cảnh phát triển kinh tế ven biển.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực sinh thái học, đa dạng sinh học và quản lý môi trường: Tài liệu chi tiết về thành phần loài, cấu trúc hệ thực vật và phương pháp nghiên cứu thực địa, GIS sẽ hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và so sánh vùng.

3. Cộng đồng dân cư và các tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn và phát triển bền vững: Luận văn giúp nâng cao nhận thức về giá trị tài nguyên thiên nhiên, đồng thời đề xuất các giải pháp thực tiễn phù hợp với điều kiện địa phương.

4. Ngành du lịch sinh thái và phát triển kinh tế địa phương: Thông tin về tiềm năng cảnh quan và đa dạng sinh học hỗ trợ phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái, góp phần nâng cao thu nhập và bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Tiên Yên có đặc điểm gì nổi bật về đa dạng sinh học?
   RNM Tiên Yên có 386 loài thực vật bậc cao, trong đó ngành Ngọc lan chiếm ưu thế với 84 họ và 92,33% số loài. Đây là hệ sinh thái đa dạng sinh học phong phú, vượt trội so với các khu vực tương tự như tỉnh Thái Bình.

2. Các yếu tố tự nhiên nào ảnh hưởng đến sự phát triển của RNM tại Tiên Yên?
   Khí hậu nhiệt đới gió mùa, chế độ thủy triều nhật triều với biên độ 3-4 m, nhiệt độ nước biển từ 18°C đến 32,5°C và đất phù sa ven biển giàu dinh dưỡng là các yếu tố chính tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của RNM.

3. Tác động của con người đến hệ sinh thái RNM như thế nào?
   Khai thác quá mức, phát triển khu công nghiệp ven biển, ô nhiễm môi trường và nuôi trồng thủy sản tự phát đã làm suy giảm diện tích và chất lượng RNM, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và chức năng sinh thái.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để đánh giá đa dạng sinh học trong luận văn?
   Kết hợp khảo sát thực địa, phân tích thống kê đa dạng sinh học, phân loại dạng sống theo Raunkiaer, sử dụng công nghệ viễn thám và GIS để xây dựng bản đồ thảm thực vật và phân tích không gian.

5. Giải pháp nào được đề xuất để bảo tồn và phát triển bền vững RNM huyện Tiên Yên?
   Xây dựng quy hoạch đồng bộ, giám sát hiện trạng rừng, phục hồi rừng ngập mặn, kiểm soát ô nhiễm môi trường nước, phát triển du lịch sinh thái và nâng cao nhận thức cộng đồng là các giải pháp trọng tâm.

Kết luận

• Hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Tiên Yên có đa dạng sinh học thực vật phong phú với 386 loài thuộc 271 chi và 91 họ, trong đó ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối.
• Cấu trúc hệ thực vật đặc thù với tỷ lệ cao các dạng sống thấp phản ánh sự thích nghi sinh thái với môi trường ngập mặn và độ mặn biến động.
• Giá trị sử dụng của hệ thực vật rất đa dạng, đặc biệt là nhóm cây thuốc và cây gỗ có vai trò kinh tế và sinh thái quan trọng.
• Các tác động nhân sinh đang đe dọa sự bền vững của RNM, đòi hỏi các giải pháp quản lý, bảo tồn và phục hồi kịp thời, đồng bộ.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch, quản lý và phát triển bền vững RNM huyện Tiên Yên, góp phần nâng cao nhận thức và hỗ trợ cộng đồng địa phương.

Next steps: Triển khai các chương trình phục hồi rừng, xây dựng hệ thống giám sát đa dạng sinh học, phát triển du lịch sinh thái và hoàn thiện quy hoạch quản lý tài nguyên.

Call-to-action: Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ để bảo vệ và phát huy giá trị hệ sinh thái rừng ngập mặn, đảm bảo phát triển kinh tế xã hội bền vững cho vùng ven biển Tiên Yên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. Vào thời gian này, Tomachev A. được giao 3 nhiệm vụ nghiên cứu hệ thực vật vùng Taimua nằm ở tọa độ địa lý 74 o20’-25o độ vĩ bắc và 102o 30’ độ kinh đông (ghi theo Lê Trần Chấn – 1990) [4]. Trong những năm gần đây hàng loạt các tổ chức, các hiệp hội bảo tồn, các hội nghị quốc tế đã được thành lập, diễn ra các hoạt động vì mục đích cao cả đó.

Nổi bật và đáng chú ý nhất là Hội nghị thượng đỉnh bàn về vấn đề môi trường và đa dạng sinh vật đã được tổ chức tại Rio de Janeiro (Brazil) tháng 6/1992, 150 nước đã ký vào Công ước về đa dạng sinh vật [5, 8,9]. Để phục vụ cho mục đích bảo tồn, WWF (1990) đã cho xuất bản cuốn sách Tầm quan trọng của đa dạng sinh vật (The importance of biological diversity); IUCN, UNEP, WWF đưa ra Chiến lược bảo tồn toàn cầu (World conservation strategy, 1990), Hãy quan tâm tới trái đất (Caring for the earth, 1991); WCMC đã Đánh giá đa dạng sinh vật toàn cầu (Global biodiversity assessment, 1995). Bên cạnh đó, hàng ngàn những công trình khoa học và các báo cáo khác lần lượt được xuất bản và rất nhiều cuộc hội thảo khác nhau đã được tổ chức nhằm thảo luận về quan điểm, về phương pháp luận cũng như thông báo các kết quả đã đạt được trong nghiên cứu về đa dạng sinh vật và bảo tồn trên toàn thế giới. Các kết quả nghiên cứu được công bố trong các báo cáo và hội nghị hội thảo đã cơ bản thiết lập nên một hệ thống thông tin đa dạng sinh vật trên toàn thế giới đã và đang góp phần nâng cao nhận thức đa dạng sinh vật và bảo tồn, khôi phục lại một số hệ sinh thái, hệ thực vật trên các vùng lãnh thổ cấp quốc gia.

Ở Việt Nam: Về thành phần loài và đa dạng trong cấu trúc hệ thống hệ thực vật: Đến nay đã thống kê được gần 12.000 loài thực vật [10, 32], nhiều nhóm có tính đặc hữu cao, nhiều loài đặc hữu có giá trị khoa học và thực tiễn lớn [66,67]. Những công trình nghiên cứu về thực vật Việt Nam, trước hết phải kể đến những tác phẩm cổ điển như các công trình của Loureiro (1790), của Pierre (1879 - 1907) [27] hay của Lecomte với bộ “Thực vật chí Đông Dương” [27]. Sau đó, các nhà thực vật học người Việt Nam cùng với các nhà thực vật học quốc tế khác đã tiếp tục kế thừa và nghiên cứu bổ sung: Thái Văn Trừng (1978) đã thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7004 loài, 1850 chi và 289 họ [27], về sau Humbert đã bổ sung, chỉnh lý để hoàn 4 thiện việc đánh giá thành phần loài cho toàn vùng [27]; Bộ “Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam” do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960 - 1997) cùng với nhiều tác giả khác đã công bố 29 tập gồm 74 họ cây có mạch. Tiếp theo có thể kể đến bộ “Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam” gồm 6 tập do Lê Khả Kế chủ biên (1969 - 1976) [16] hay “Cây gỗ rừng Việt Nam” (1971 - 1988, 7 tập) [16] của Viện Điều tra Quy hoạch Rừng, “1900 cây có ích ở Việt Nam” của Trần Đình Lý và tập thể (1993) [16], “Từ điển cây thuốc Việt Nam” của Võ Văn Chi (2012) [6].

Trong các công trình nghiên cứu về hệ thực vật Việt Nam, bộ “Cây cỏ Việt Nam” của Phạm Hoàng Hộ (1991 - 1993) [10] xuất bản tại Canada và đã được tái bản có bổ sung tại Việt Nam (1999 - 2000) [10] là bộ danh sách đầy đủ và dễ sử dụng, góp phần đáng kể cho khoa học thực vật ở Việt Nam. Những nghiên cứu về thành phần loài hệ thực vật cụ thể ở các miền và cụ thể hơn nữa là ở các địa phương (các VQG, KBT.) đã được tiến hành liên tục trong nhiều năm qua với sự tham gia của rất nhiều các nhà khoa học trong và ngoài nước. Có thể kể đến các công trình sau: Pócs Tamás (1965) đã thống kê được ở miền Bắc có 5190 loài ( kể cả một số loài ở vùng giữa 120 và 170 độ vĩ Bắc và 155 loài cây trồng có nguồn gốc nhập nội [46]; Phan Kế Lộc thống kê và bổ sung nâng số loài ở miền Bắc lên 5.660 chi và 140 họ [18]; công trình “Cây cỏ miền Nam Việt Nam” của Phạm Hoàng Hộ giới thiệu 5.326 loài, trong đó có 60 loài thực vật bậc thấp và 20 loài Rêu còn lại 5.246 loài thực vật có mạch [10]. Tư liệu về hệ thực vật Việt Nam mới nhất phải kể đến bộ “Danh lục các loài thực vật Việt Nam” do tập thể các nhà thực vật Việt Nam biên soạn, đã giới thiệu khái quát và đầy đủ nhất về hệ thực vật Việt Nam, gồm 3 tập: trong đó tập I (2001) gồm Nấm, Thực vật bậc thấp, Rêu, Thực vật Hạt trần; tập II (2003) và tập II (2005) khái quát về Hạt kín, trong đó toàn bộ lớp Một lá mầm được trình bày trong tập III [32].

Đây là những tài liệu quan trọng, làm cơ sở cho việc đánh giá về đa dạng thực vật Việt Nam. Nghiên cứu đa dạng quần xã thực vật: 1. Trên thế giới Từ lâu, đối tượng nghiên cứu của khoa học về thảm thực vật đã được xác định là tổ hợp các cá thể của các loài thực vật khác nhau, có cấu trúc ngoại mạo, 5 chức năng sinh thái và quy luật phân bố địa lý phân biệt được với nhau, có thể định loại sắp xếp theo các hệ thống phân loại ở các bậc khác nhau, được gọi tên theo các thuật ngữ nhất định. Cho tới nay, có thể thống kê một số hệ thống phân loại thảm thực vật phổ biến trên thế giới như sau: Warming (1895) đã phân chia các quần xã thực vật thành các “nhóm sinh thái” theo tính chất của môi trường đất.

Schimper (1898), phân biệt cấu trúc và tính thích ứng sinh thái của các bậc phân loại lớn thành các quần hệ: quần hệ khí hậu, quần hệ thổ nhưỡng, quần hệ vùng núi. Trong quần hệ khí hậu, Schimper đã phân biệt sáu kiểu: rừng ưa mưa, rừng gió mùa (mưa rào), rừng savan (savane – forest), rừng cây có gai (thorn forest), trảng cỏ nhiệt đới (tropical grassland) và sa mạc nhiệt đới (tropical desert). Beard (1944) (ghi theo Thái Văn Trừng, 1978)[27], đưa ra hệ thống phân loại ba cấp: quần hệ, loạt quần hệ, và quần hợp. Ông lấy cơ sở từ quần hệ rừng mưa nhiệt đới trong điều kiện tối ưu, để phân chia thành năm loạt quần hệ: (1) loạt quần hệ xanh theo mùa, (2) loạt quần hệ vùng núi, (3) loạt quần hệ khô thường xanh, (4) loạt quần hệ ngập nước theo mùa, (5) loạt quần hệ ngập nước quanh năm.

Từ đó, các đơn vị tiếp theo được phân chia. Champion (1936) lấy sự phân hóa đai cao và chế độ khô hạn vùng thấp theo độ vĩ, phân chia theo chín kiểu thảm thực vật trên vùng thấp, cùng với ba kiểu thảm thực vật theo đai cao khác nhau. Puri (1988) đã vận dụng nguyên tắc này của Champion để phân loại các kiểu thảm thực vật ở Ấn Độ. Ngoài những hệ thống trên, một số các tác giả khác như Burt – Davy (1918), Aubréville, Fosberg (1958), Kuchler (1967), Dudley – Stamp (1952) cũng đã dựa trên các chỉ tiêu về địa mạo, địa chất, khí hậu, thổ nhưỡng, hình thái thảm thực vật và đưa ra các bảng phân loại[36].

Năm 1973, UNESCO [46] đã công bố bảng phân loại và thành lập bản đồ thảm thực vật quốc tế. Về cơ bản, bảng phân loại này được sự tham gia thỏa luận, bổ sung nhiều lần bởi Schimidthusen và Ellenberg (1964), Poore và Ellenberg (1965) và hàng loạt các nhà khoa học khác như Gaussen (1966), Ellenberg và Mueller – Dombois (1967), Budơski, Franzle, Germain, Küchler, Lebrun và 6 Sochava (UNESCO – 1973). Bảng phân loại này cơ bản dựa vào tiêu chuẩn cấu trúc ngoại mạo, trên cơ sở so sánh và xác định bởi hình thái quần xã (tức là sự tập hợp các cá thể ưu thế có cùng một dạng sống), mật độ tán che phủ, trạng thái sinh học… bởi nguyên tắc tổ hợp các tiêu chuẩn và so sánh ngang bằng 1. Ở Việt Nam: Chevalier (1918) là người đầu tiên đưa ra bảng phân loại thảm thực vật Bắc Bộ – Việt Nam.

Trong “Thống kê những lâm sản Bắc Bộ”, Chevalier chia rừng Bắc Bộ thành mười kiểu. Năm 1943, Maurand đã chia tám kiểu quần xã trong ba vùng chính của Đông Dương (vùng Bắc Đông Dương, vùng Nam Đông Dương và Trung Bộ). Tiếp đó, năm 1953, Maurand trên cơ sở các công trình nghiên cứu của Rollet, Lý Văn Hội, Neang Sam Oil có đưa ra bảng phân loại về các quần xã thực vật Nam Việt Nam. Năm 1956, Giáo sư Dương Hàm Hi trong cuốn “Tài nguyên rừng Việt Nam” có đưa ra bảng phân loại về thảm thực vật rừng Bắc Việt Nam.

Năm 1958, Vidal trong Luận án tiến sỹ của mình đã đưa ra bảng phân loại thảm thực vật Lào dựa trên hệ thống phân loại thảm thực vật của Aubréville – được Hội nghị Yangambi (Daia) công nhận năm 1956 [27]. Năm 1960, Vũ Văn Cường trong công bố của mình đã đưa ra các dẫn liệu về các quần hợp ngập nước quanh vùng Sài Gòn, Nam Việt Nam. Một số quần hợp được ông đặt tên khoa học theo Braun – Blanquet [27]. Năm 1970, Trần Ngũ Phương [19] sau khi đã quy định thuật ngữ dùng cho các bậc phân loại cũng đã đưa ra bảng phân loại rừng Bắc Việt Nam.

Bảng phân loại này đã đề cập tới sự phân hóa của thảm thực vật theo đai cao cùng với sự phân hóa của khí hậu, thổ nhưỡng… và điều kiện nhân tác. Các bậc phân loại này, về tiêu chuẩn xác định tương đương với bậc quần hệ của UNESCO. Trong các đai rừng khí hậu trên, Trần Ngũ Phương chia tiếp thành các kiểu rừng khí hậu, các loại hình khí hậu, các loại hình khí hậu – thổ nhưỡng, và sau đó là các kiểu phụ khí hậu, kiểu phụ thổ nhưỡng và kiểu phụ thứ sinh nhân tác. Năm 1970 và 1978, Thái Văn Trừng dựa trên quan điểm sinh thái phát sinh trình bày bảng phân loại thảm thực vật toàn lãnh thổ Việt Nam, từ bậc nhóm kiểu 7 thảm thực vật tới bậc quần hợp.

Dựa vào sự phân hóa của khí hậu, mười bốn kiểu thảm thực vật khác nhau được phân chia tiếp từ hai nhóm kiểu thảm thực vật này, tên của mỗi kiểu thảm được gọi bằng chính tên của các kiểu khí hậu sinh vật do ông xác định. Năm 1985, Phan Kế Lộc vận dụng khung phân loại của UNESCO phân loại thảm thực vật Việt Nam [17].