Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố cá ở khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ, TP Hồ Chí Minh

Khám phá đa dạng loài cá và đặc điểm phân bố tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ, Tp. Hồ Chí Minh. Nghiên cứu cung cấp thông tin quý giá về hệ sinh thái thủy sản độc đáo của vùng.

• Tác giả: Nguyễn Thị Như Hân
• Người hướng dẫn: TS. Tống Xuân Tám
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố cá ở Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ - TP.HCM
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa ở Nam Bộ và khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ
• 1.2. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa ở Nam Bộ
• 1.3. Lược sử nghiên cứu cá ở Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ
• 1.4. Đặc điểm tự nhiên và xã hội của huyện Cần Giờ
• 1.4.1. Đặc điểm tự nhiên
• 1.4.1.1. Vị trí địa lí
• 1.4.1.2. Đặc điểm địa hình
• 1.4.2. Đặc điểm khí hậu
• 1.4.3. Đặc điểm thủy văn
• 1.4.3.1. Sông ngòi
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thời gian, địa điểm và tư liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu. Tư liệu nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp phân tích và đánh giá chất lượng nước
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu cá
• 2.3.1. Ngoài thực địa
• 2.3.2. Trong phòng thí nghiệm
• 3. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Khảo sát một số chỉ tiêu môi trường nước ở khu DTSQ Cần Giờ
• 3.1.1. Màu sắc và mùi vị của nước
• 3.1.2. Giá trị DO
• 3.2. Thành phần các loài cá ở khu DTSQ Cần Giờ
• 3.2.1. Danh sách các loài cá ở Khu DTSQ Cần Giờ
• 3.2.2. Danh lục cá ở Khu DTSQ Cần Giờ
• 3.3. Đặc điểm khu hệ cá ở Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ
• 3.4. Tình hình các loài cá trong Sách Đỏ ở Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ
• 3.5. Độ thường gặp của các loài cá ở Khu DTSQ Cần Giờ. So sánh mức độ gần gũi với các khu hệ cá khác
• 3.6. Phát triển bền vững nguồn lợi cá ở khu DTSQ Cần Giờ
• 3.6.1. Tình hình khai thác nguồn lợi cá
• 3.6.2. Nguyên nhân ảnh hưởng đến nguồn lợi cá
• 3.6.3. Các biện pháp bảo vệ và phát triển nguồn lợi cá
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ

Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ, được UNESCO công nhận vào năm 2000, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái tại TP.HCM. Khu vực này không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật mà còn là nguồn lợi thủy sản phong phú. Đặc điểm địa lý của Cần Giờ với hệ thống sông ngòi chằng chịt tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài cá. Theo nghiên cứu, khu vực này có khoảng 139 loài cá thuộc 39 họ, 13 bộ, cho thấy sự đa dạng sinh học cao. Việc bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi cá tại đây là rất cần thiết để duy trì hệ sinh thái và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng địa phương.

1.1. Đặc điểm sinh thái

Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ có hệ sinh thái rừng ngập mặn phong phú, nơi đây là môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài cá. Hệ sinh thái này không chỉ cung cấp nơi cư trú cho các loài cá mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa khí hậu và bảo vệ bờ biển. Sự đa dạng sinh học tại đây không chỉ bao gồm các loài cá mà còn có nhiều loài động thực vật khác, tạo nên một hệ sinh thái cân bằng và bền vững. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài cá tại khu vực này là cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường sống tự nhiên.

II. Thành phần loài cá tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ

Nghiên cứu cho thấy Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ có sự đa dạng về thành phần loài cá với nhiều loài có giá trị kinh tế cao. Các loài cá như cá Dứa, cá Ngát, và cá Chìa vôi không chỉ là nguồn thực phẩm mà còn có giá trị trong ngành nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, một số loài cá đang bị đe dọa do khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường. Việc lập danh sách các loài cá và theo dõi tình hình biến động số lượng là rất quan trọng để có những biện pháp bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi cá tại khu vực này.

2.1. Đánh giá tình hình nguồn lợi cá

Tình hình nguồn lợi cá tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ đang gặp nhiều thách thức. Sự khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường đã làm giảm số lượng và đa dạng các loài cá. Nghiên cứu cho thấy có khoảng 74 loài cá được ghi nhận, trong đó có 1 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Việc đánh giá tình hình nguồn lợi cá không chỉ giúp bảo tồn các loài cá quý hiếm mà còn hỗ trợ cho việc phát triển bền vững ngành thủy sản tại địa phương. Các biện pháp bảo vệ và quản lý nguồn lợi cá cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

III. Phân tích môi trường sống của cá

Môi trường sống của cá tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ rất đa dạng, bao gồm các hệ sinh thái nước ngọt và nước mặn. Sự hòa trộn giữa nước ngọt và nước mặn tại các cửa sông tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài cá. Nghiên cứu cho thấy các yếu tố môi trường như chất lượng nước, độ pH, và nhiệt độ có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và sinh trưởng của các loài cá. Việc theo dõi và phân tích các yếu tố môi trường là cần thiết để hiểu rõ hơn về sự biến động của khu hệ cá và đề xuất các biện pháp bảo vệ hiệu quả.

3.1. Chất lượng nước và ảnh hưởng đến cá

Chất lượng nước là yếu tố quyết định đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài cá. Nghiên cứu cho thấy rằng các chỉ tiêu như độ hòa tan oxy (DO), độ pH, và nồng độ các chất ô nhiễm có sự biến động lớn theo mùa. Việc theo dõi chất lượng nước không chỉ giúp đánh giá tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc quản lý và bảo vệ nguồn lợi cá. Các biện pháp cải thiện chất lượng nước cần được thực hiện để đảm bảo môi trường sống tốt nhất cho các loài cá tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ.

IV. Đề xuất biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Để bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi cá tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ, cần có những biện pháp cụ thể và đồng bộ. Việc xây dựng các khu bảo tồn, quản lý khai thác hợp lý, và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường là rất cần thiết. Đồng thời, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương trong việc thực hiện các chương trình bảo tồn. Các nghiên cứu khoa học cũng cần được tiếp tục để cập nhật thông tin về tình hình nguồn lợi cá và đề xuất các giải pháp hiệu quả.

4.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ nguồn lợi cá

Quản lý và bảo vệ nguồn lợi cá tại Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ cần được thực hiện một cách chặt chẽ và hiệu quả. Cần có các quy định rõ ràng về khai thác thủy sản, đồng thời tăng cường công tác kiểm tra, giám sát hoạt động khai thác. Việc phát triển các mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững cũng cần được khuyến khích để giảm áp lực lên nguồn lợi cá tự nhiên. Các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường và nguồn lợi thủy sản cũng cần được triển khai để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Dự trữ Sinh quyển (DTSQ) Cần Giờ, được UNESCO công nhận từ năm 2000, là một hệ sinh thái rừng ngập mặn quan trọng của Thành phố Hồ Chí Minh, đóng vai trò thiết yếu trong cân bằng sinh thái, điều hòa khí hậu và bảo vệ bờ biển. Với diện tích tự nhiên khoảng 70.421 ha, trong đó 35% là mặt nước và gần 47,25% là rừng ngập mặn, khu vực này sở hữu hệ thống sông, kênh, rạch chằng chịt, tạo điều kiện thuận lợi cho sự đa dạng sinh học thủy sản. Theo báo cáo của ngành thủy sản, sản lượng khai thác thủy sản tại huyện Cần Giờ năm 2012 đạt 24.444 tấn, chiếm hơn 90% tổng số tàu thuyền khai thác của TP.HCM, cho thấy tầm quan trọng kinh tế của nguồn lợi cá tại đây.

Tuy nhiên, khu hệ cá nội địa ở Cần Giờ đang đối mặt với nhiều thách thức như ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinh thái, khai thác quá mức và tác động của biến đổi khí hậu. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là xác định thành phần các loài cá, đánh giá đặc điểm phân bố theo mùa và loại hình thủy vực, đồng thời đánh giá tình hình nguồn lợi cá và đề xuất các biện pháp bảo vệ, khai thác hợp lý nhằm phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản tại khu DTSQ Cần Giờ. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 10/2012 đến tháng 7/2013, tại 19 điểm thu mẫu đại diện cho các loại hình thủy vực trong khu vực.

Việc nghiên cứu này không chỉ góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học về đa dạng sinh học cá ở Nam Bộ mà còn hỗ trợ công tác quản lý, bảo tồn và phát triển kinh tế thủy sản bền vững, nâng cao đời sống cộng đồng địa phương và bảo vệ môi trường sinh thái khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết sinh thái học về đa dạng sinh học và phân bố loài trong hệ sinh thái thủy sinh, kết hợp với mô hình nghiên cứu tác động môi trường đến khu hệ cá. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết đa dạng sinh học và phân bố loài: Nghiên cứu sự phong phú loài, thành phần loài và sự phân bố theo không gian - thời gian trong hệ sinh thái rừng ngập mặn, dựa trên các khái niệm về thành phần loài, độ thường gặp, và nhóm sinh thái cá nước ngọt, nước lợ, nước mặn.

2. Mô hình tác động môi trường đến sinh vật thủy sinh: Phân tích ảnh hưởng của các yếu tố môi trường như độ mặn, pH, oxy hòa tan (DO), nhiệt độ nước đến sự phân bố và sinh trưởng của các loài cá, dựa trên các chỉ tiêu chất lượng nước theo quy chuẩn quốc gia QCVN 08:2008/BTNMT và QCVN 38:2011/BTNMT.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: độ mặn (‰), oxy hòa tan (mg/l), độ pH, chỉ số độ thường gặp của loài cá, hệ số tương quan thành phần loài (theo Stugren-Radulescu), và phân loại cá theo hệ thống Eschmeyer (2013).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập 684 mẫu cá và mẫu nước tại 19 điểm đại diện trong khu DTSQ Cần Giờ, trải dài các loại hình thủy vực như sông chính, sông phụ lưu, kênh, rạch. Dữ liệu được thu thập trực tiếp qua 10 đợt thực địa từ tháng 10/2012 đến tháng 7/2013, kết hợp với thu mẫu gián tiếp qua ngư dân.

• Phương pháp phân tích chất lượng nước: Đo nhanh các chỉ tiêu pH, nhiệt độ, độ mặn, độ dẫn điện, oxy hòa tan tại hiện trường theo tiêu chuẩn quốc gia QCVN 08:2008/BTNMT. Phân tích mẫu nước theo hướng dẫn ISO và các quy chuẩn Việt Nam.

• Phương pháp nghiên cứu cá: Thu mẫu cá bằng ngư cụ truyền thống, ghi nhận số lượng cá thể từng loài, định loại cá dựa trên tài liệu chuyên ngành và so sánh mẫu vật tại phòng thí nghiệm. Đánh giá độ thường gặp của các loài cá theo quy ước của Nguyễn Hữu Dực và Tống Xuân Tám (2008). Xác định hệ số tương quan thành phần loài giữa khu DTSQ Cần Giờ với các khu hệ cá lân cận.

• Phân tích số liệu: Sử dụng thống kê mô tả, so sánh biến động các chỉ tiêu môi trường theo mùa và không gian, phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố môi trường và sự phân bố loài cá. Thời gian nghiên cứu kéo dài gần một năm, đảm bảo thu thập dữ liệu đầy đủ cho cả mùa mưa và mùa khô.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng thành phần loài cá: Khu DTSQ Cần Giờ ghi nhận 282 loài cá thuộc 180 giống, 83 họ và 24 bộ, trong đó có 67 loài mới được bổ sung so với các nghiên cứu trước. Độ phong phú loài cao, phản ánh sự đa dạng sinh học đặc trưng của hệ sinh thái rừng ngập mặn. Một số loài có giá trị kinh tế và nằm trong Sách Đỏ Việt Nam được phát hiện như cá Mang rổ (Toxotes chatareus) và cá Chìa vôi (Proteracanthus sarissophorus).

2. Biến động môi trường nước theo mùa và không gian: Nhiệt độ nước dao động từ 28,1°C đến 30,7°C, cao hơn vào mùa mưa. Độ mặn biến thiên rõ rệt theo mùa, cao hơn vào mùa khô (từ 19,4‰ đến 22,7‰ trung bình) và thấp hơn vào mùa mưa (khoảng 15,7‰ đến 21,0‰). Giá trị pH ổn định trong khoảng 6,7 - 7,9, phù hợp với sinh trưởng thủy sinh vật. Độ oxy hòa tan (DO) trung bình 4,86 mg/l vào mùa khô và 6,46 mg/l vào mùa mưa, trong đó một số điểm có DO thấp dưới 5 mg/l, ảnh hưởng đến sức khỏe cá.

3. Phân bố loài cá theo vùng nước và mùa: Các loài cá nước ngọt chủ yếu phân bố ở vùng nước lợ vừa (độ mặn 7 - 15‰), trong khi các loài cá nước mặn tập trung ở vùng ven biển có độ mặn cao (25 - 30‰). Sự xâm nhập mặn gia tăng trong những năm gần đây làm thu hẹp phạm vi phân bố của các loài cá nước ngọt. Độ mặn là yếu tố môi trường ảnh hưởng mạnh nhất đến sự phân bố loài cá.

4. Tình hình khai thác và bảo vệ nguồn lợi cá: Sản lượng khai thác thủy sản năm 2012 đạt 24.444 tấn, vượt 3% kế hoạch. Phương tiện khai thác chủ yếu là lưới rê và đáy, với lưới kéo rê > 90 CV chiếm ưu thế. Việc khai thác quá mức, đặc biệt là sử dụng lưới có mắt lưới nhỏ, đã làm giảm số lượng và đa dạng loài cá. Các vi phạm pháp luật về bảo vệ nguồn lợi thủy sản tăng 13 vụ so với năm trước, chủ yếu liên quan đến kích thước lưới và giấy phép khai thác.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu DTSQ Cần Giờ là vùng đa dạng sinh học cao với nhiều loài cá có giá trị kinh tế và bảo tồn. Sự biến động các chỉ tiêu môi trường nước theo mùa ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố và sinh trưởng của các loài cá, trong đó độ mặn và DO là những yếu tố quan trọng nhất. Đặc biệt, sự gia tăng độ mặn do xâm nhập mặn đã làm thu hẹp phạm vi sinh sống của các loài cá nước ngọt, tương tự như các nghiên cứu tại đồng bằng sông Cửu Long.

Việc khai thác thủy sản chưa bền vững, với áp lực từ các phương tiện đánh bắt hiện đại và vi phạm quy định, đã làm suy giảm nguồn lợi cá, nhất là các loài có giá trị kinh tế cao như cá Chìa vôi. So sánh với các khu hệ cá lân cận, hệ số tương quan thành phần loài cho thấy khu DTSQ Cần Giờ có sự khác biệt nhất định, phản ánh đặc thù sinh thái và tác động môi trường riêng biệt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ biến động nhiệt độ, độ mặn, pH và DO theo mùa tại các điểm khảo sát, cùng bảng thống kê thành phần loài cá theo nhóm sinh thái và độ thường gặp, giúp minh họa rõ nét mối quan hệ giữa môi trường và đa dạng sinh học cá.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và giám sát khai thác thủy sản: Áp dụng các biện pháp kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng ngư cụ, đặc biệt là lưới có kích thước mắt lưới nhỏ, nhằm giảm áp lực khai thác quá mức. Mục tiêu giảm 20% số vụ vi phạm trong vòng 2 năm, do chính quyền địa phương phối hợp với lực lượng chức năng thực hiện.

2. Bảo vệ và cải thiện chất lượng môi trường nước: Thực hiện các chương trình giám sát chất lượng nước định kỳ, kiểm soát nguồn ô nhiễm hữu cơ và xâm nhập mặn. Mục tiêu duy trì các chỉ tiêu pH, DO, độ mặn trong phạm vi phù hợp cho thủy sinh vật, trong vòng 3 năm, do Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp với Trung tâm Quan trắc TP.HCM thực hiện.

3. Phục hồi và bảo tồn đa dạng sinh học cá: Xây dựng khu bảo tồn loài cá quý hiếm, đặc biệt là các loài trong Sách Đỏ, kết hợp với các hoạt động giáo dục cộng đồng về bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Mục tiêu tăng số lượng cá quý hiếm lên 15% trong 5 năm, do các tổ chức nghiên cứu và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện.

4. Phát triển du lịch sinh thái và nuôi trồng thủy sản bền vững: Khuyến khích mô hình nuôi trồng thủy sản thân thiện môi trường, kết hợp phát triển du lịch sinh thái nhằm tạo sinh kế bền vững cho người dân. Mục tiêu tăng thu nhập từ ngành thủy sản và du lịch lên 25% trong 5 năm, do UBND huyện Cần Giờ và các doanh nghiệp địa phương phối hợp triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường, UBND huyện Cần Giờ có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản bền vững.

2. Các nhà khoa học và nghiên cứu sinh: Luận văn cung cấp dữ liệu cập nhật về đa dạng sinh học cá và môi trường nước, là tài liệu tham khảo quý giá cho các nghiên cứu sinh, chuyên gia sinh thái học, thủy sản và bảo tồn sinh học.

3. Ngư dân và cộng đồng địa phương: Thông tin về tình hình khai thác, đa dạng loài và các biện pháp bảo vệ nguồn lợi giúp nâng cao nhận thức và thực hành khai thác bền vững, góp phần cải thiện sinh kế.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực thủy sản và du lịch sinh thái: Cơ sở dữ liệu và phân tích môi trường giúp đánh giá tiềm năng phát triển nuôi trồng thủy sản và du lịch sinh thái, từ đó hoạch định chiến lược đầu tư hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Khu DTSQ Cần Giờ có bao nhiêu loài cá được ghi nhận?
   Khu vực này ghi nhận 282 loài cá thuộc 180 giống, 83 họ và 24 bộ, trong đó có nhiều loài quý hiếm và có giá trị kinh tế cao.

2. Yếu tố môi trường nào ảnh hưởng lớn nhất đến sự phân bố cá?
   Độ mặn được xác định là yếu tố môi trường ảnh hưởng mạnh nhất đến sự phân bố các loài cá, đặc biệt là sự phân bố giữa các loài cá nước ngọt và nước mặn.

3. Tình hình khai thác thủy sản hiện nay ra sao?
   Sản lượng khai thác năm 2012 đạt 24.444 tấn, với phương tiện chủ yếu là lưới rê và đáy. Tuy nhiên, khai thác quá mức và vi phạm quy định đang gây áp lực lên nguồn lợi cá.

4. Chất lượng nước tại khu DTSQ Cần Giờ có đảm bảo cho sự phát triển thủy sản?
   Các chỉ tiêu pH, DO, nhiệt độ và độ mặn đều nằm trong giới hạn cho phép theo quy chuẩn quốc gia, tuy nhiên một số điểm có DO thấp cần được cải thiện để đảm bảo môi trường sống cho cá.

5. Luận văn có đề xuất giải pháp gì cho bảo tồn nguồn lợi cá?
   Luận văn đề xuất tăng cường quản lý khai thác, cải thiện chất lượng môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững kết hợp du lịch sinh thái.

Kết luận

• Khu DTSQ Cần Giờ có đa dạng sinh học cá phong phú với 282 loài, trong đó nhiều loài quý hiếm và có giá trị kinh tế.
• Yếu tố môi trường như độ mặn, pH và oxy hòa tan ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố và sinh trưởng của các loài cá.
• Tình hình khai thác thủy sản đang gây áp lực lớn lên nguồn lợi cá, đòi hỏi các biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn, quản lý và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản tại khu DTSQ Cần Giờ.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào giám sát môi trường, nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng chính sách khai thác hợp lý nhằm bảo vệ và phát triển nguồn lợi cá trong tương lai.

Luận văn kêu gọi các nhà quản lý, nhà khoa học và cộng đồng địa phương cùng chung tay bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái thủy sản tại khu DTSQ Cần Giờ, góp phần bảo vệ “lá phổi xanh” của TP.HCM và phát triển kinh tế xã hội địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa ở Nam Bộ và khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ 1. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá nội địa ở Nam Bộ Trước năm 1975, các công tác nghiên cứu khu hệ cá Nam Bộ còn rải rác, chưa tập hợp được nhiều nhà Ngư loại học tham gia. Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu do các nhà khoa học trong và ngoài nước thực hiện như Kuronuma K., Nguyễn Viết Trương, Trần Thị Túy Hoa (1972) với công trình “Danh lục cá nước ngọt đồng bằng sông Cửu Long”, các tác giả đã thu thập, định loại, thống kê và mô tả được 93 loài cá nước ngọt ở đồng bằng sông Cửu Long [53].

Sau năm 1975, miền Nam đã hoàn toàn giải phóng, công tác nghiên cứu cá được tiến hành rộng khắp. Các công trình nghiên cứu đã tham gia phục vụ cho công tác nuôi trồng và bảo vệ nguồn lợi thủy sản, đa dạng sinh học của các khu vực. Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu là: Công tác điều tra khu hệ cá nước ngọt ở Nam Bộ được nhiều tác giả tiến hành như Akihito và Merguro K. (1976); Trần Thị Thu Hương (1977); Mai Đình Yên (1982); Nguyễn Văn Thiện (1979, 1985); Lê Hoàng Yến và cộng sự (1979 - 1985) [51]; Nguyễn Văn Thiện và cộng sự (1985), “Một số kết quả về điều tra ngư loại sông Đồng Nai” gồm 167 loài, 111 giống, 50 họ, 13 bộ [44]; Mai Đình Yên, Nguyễn Văn Trọng (1988), “Thành phần cá nước ngọt Nam Bộ” với 255 loài trong 139 giống thuộc 43 họ và 14 bộ [50]; Hoàng Đức Đạt, Lê Ngọc Bích (1990), “Thành phần loài cá hồ chứa Trị An, tỉnh Đồng Nai và tình hình nghề cá ở đây” thu được 46 loài, thuộc 18 họ, 6 bộ [9]; Hoàng Đức Đạt (2001), “Về thành phần các loài cá ở Bàu Sấu vườn Quốc gia Cát Tiên” với 39 loài, thuộc 27 giống, 10 họ, 5 bộ [10]; Hoàng Đức Đạt, Thái Ngọc Trí (2001), “Khảo sát ngư loại và tình hình nghề cá ở sông Đồng Nai trên đoạn thuộc vùng quy hoạch xây dựng thủy điện Đồng Nai3 và Đồng Nai4” thu được 54 loài, thuộc 4 bộ [11]; Hoàng Đức Đạt, Thái Ngọc Trí (2001), “Xây dựng bộ mẫu các loài cá nước ngọt ở các tỉnh phía Nam Việt Nam” với 120 loài, thuộc 41 họ, 14 bộ [12]; Hoàng Đức Đạt, Thái Ngọc Trí (2001), “Khu hệ cá và nghề cá ở Đồng Tháp Mười” đã công bố 125 loài, 66 giống, 34 họ và 6 phân họ, 14 bộ và 4 phân bộ [13]; Hoàng Đức Đạt, Thái Ngọc Trí (2001), “Danh lục về các loài cá nước ngọt thuộc các vùng nghiên cứu: Đồng 6 Tháp Mười, sông Đồng Nai, Khu bảo tồn thiên nhiên Cát Lộc - huyện Cát Tiên - tỉnh Lâm Đồng, Bàu Sấu vườn quốc gia Cát Tiên” gồm 177 loài [14]; Nguyễn Hồng Nhung, Nguyễn Hữu Dực (2005), “Dẫn liệu bước đầu về thành phần loài cá nội địa thuộc địa phận tỉnh Cà Mau” gồm 179 loài, 125 giống, 56 họ, 17 bộ [33]; Nguyễn Văn Hảo, Ngô Sỹ Vân (2001 - 2005), “Cá nước ngọt Việt Nam” cho thấy về sự đa dạng thủy sinh vật và nguồn lợi thủy sản trong thủy vực nước ngọt Việt Nam rất lớn, có 1.027 loài cá nước ngọt thuộc 427 giống, 98 họ, 22 bộ trong đó các bộ cá Chép (392 loài), bộ cá Nheo (126 loài), bộ cá Vược (249 loài) có số lượng loài nhiều và giá trị kinh tế cao hơn cả, có trên 100 loài cá kinh tế; có 36 loài cá quý hiếm ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) [20]; Hoàng Đức Đạt, Nguyễn Xuân Thư, Thái Ngọc Trí, Nguyễn Xuân Đồng (2008), “Đa dạng sinh học khu hệ cá đồng bằng sông Cửu Long” với 253 loài, thuộc 132 giống, 42 họ và 11 bộ [15]; Nguyễn Xuân Đồng, Thái Ngọc Trí, Hoàng Đức Đạt (2009), “Điều tra, đánh giá về thành phần loài cá khu vực Búng Bình Thiên, huyện An Phú, tỉnh An Giang” với 103 loài, thuộc 25 họ và 10 bộ [17]; Nguyễn Xuân Đồng, Hoàng Đức Đạt (2009), “Thành phần các loài cá có tiềm năng làm cá cảnh ở các thủy vực nội địa các tỉnh Nam Bộ” gồm 149 loài, 77 giống, 31 họ và 9 bộ [18]; Nguyễn Xuân Đồng (2011), “Khảo sát và xây dựng cơ sở dữ liệu về khu hệ cá ở các vùng nước nội địa TP.HCM” xác định được 207 loài cá của 65 họ, thuộc 135 giống của 18 bộ khác nhau [19]; Tống Xuân Tám (2012), “Nghiên cứu thành phần loài, đặc điểm phân bố và tình hình nguồn lợi cá ở lưu vực sông Sài Gòn” thống kê được 264 loài thuộc 155 giống, 68 họ và 16 bộ [40].

Theo tác giả Nguyễn Văn Chiêm - Cục Khai thác và Bảo vệ Nguồn lợi Thủy sản - Bộ Thủy sản cho thấy, cá nước ngọt ở đồng bằng sông Cửu Long có khoảng 260 loài thuộc 43 họ, 130 giống. Cá kinh tế có 55 loài, trong đó có khoảng 20 loài nuôi để làm thực phẩm. Cá được chia thành 3 nhóm chính: nhóm cá có nguồn gốc biển (nhóm cá nước ngọt cấp 2), nhóm cá sông (nhóm cá trắng) và nhóm cá đồng. Trong giai đoạn này, một số sách tổng hợp các kết quả nghiên cứu về khu hệ cá Nam Bộ cũng đã được xuất bản.

Các sách này mô tả chi tiết về đặc điểm hình thái, phân bố, ý nghĩa kinh tế và lập khóa định loại của các loài cá như: Công trình tiêu biểu nhất là của nhóm tác giả Mai Đình Yên, Nguyễn Văn Trọng, Nguyễn Văn Thiện, Lê Hoàng Yến và Hứa Bạch Loan (1992), “Định loại các loài cá nước ngọt Nam Bộ”. Có thể nói, đây là cuốn sách đã tập hợp tất cả các công trình nghiên cứu về cá nước ngọt ở Nam Bộ từ trước đây đến năm 1992 [49]. 7 Tác giả Trương Thủ Khoa, Trần Thị Thu Hương (1993) xuất bản cuốn sách “Định loại cá nước ngọt vùng đồng bằng sông Cửu Long” với 173 loài, 99 giống, 39 họ, 13 bộ [30]. Tác giả Phạm Thược và cộng sự (1994) với công trình nghiên cứu “Đặc điểm tự nhiên và nguồn lợi thủy sản vùng triều Việt Nam” gồm 258 loài, 140 giống, 70 họ.

Dựa vào địa lí phân bố cá của Mai Đình Yên, các tác giả đã chia khu hệ cá ven biển Việt Nam thành 6 đơn vị địa lí và đã xếp các loài theo từng vùng như sau: ven biển tỉnh Quảng Ninh và Hải Phòng có 105 loài (vùng 1), ven biển tỉnh Thái Bình và Nam Định có 53 loài (vùng 2), ven biển Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh có 105 loài (vùng 3), ven biển miền Trung đến Thuận Hải có 52 loài (vùng 4), ven biển Đồng Nai đến Cửu Long có 86 loài (vùng 5), ven biển các tỉnh Cà Mau và Kiên Giang có 46 loài (vùng 6). Tác giả Thái Ngọc Trí, Hoàng Đức Đạt, Nguyễn Văn Sang (2012), “Nghiên cứu sự đa dạng sinh học khu hệ cá ở vùng đất ngập nước Búng Bình Thiên, tỉnh An Giang” trong 3 năm (2008 - 2011), đã thu thập và xác định được 111 loài cá thuộc 27 họ, 10 bộ. Cũng theo thống kê của nhóm tác giả này, vùng cửa sông ven biển đồng bằng sông Cửu Long có 169 loài cá trong đó bộ cá Vược (Perciformes) có 87 loài chiếm ưu thế (51,38 %), nhóm cá nước lợ cửa sông chiếm ưu thế 115 loài (68,05%), nhóm cá di cư giữa nước mặn và nước ngọt 22 loài (13,03 %) [47]. * Nhận xét Từ các công trình trên cho thấy, cơ sở dữ liệu về khu hệ cá Nam Bộ nước ta khá đa dạng và phong phú.

Tuy nhiên, do sự phát triển không ngừng về công tác nghiên cứu trong thời gian qua đã góp phần bổ sung thêm thành phần và dữ liệu cho nhiều loài cá. Vì vậy, các công trình trên cần phải thường xuyên cập nhật bổ sung, chỉnh sửa để hoàn chỉnh hơn. Cùng với sự phát triển của khoa học - xã hội, các nghiên cứu về khu hệ cá nội địa Việt Nam đã có những bước phát triển trên nhiều mặt. Các công trình nhìn chung đã thống kê được thành phần loài và không bó hẹp trong những phạm vi nhất định.

Mặt khác, các công trình ngày càng đi sâu vào nghiên cứu sinh thái, tình hình nguồn lợi; từ đó đề xuất các hướng khai thác, bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi cá, phục vụ cho thực tiễn đời sống của con người. Tuy nhiên, trong nghiên cứu còn một số tồn tại như: trang thiết bị, kĩ thuật chưa thật đáp ứng tối ưu cho nghiên cứu; chưa thống nhất sử dụng chung một hệ thống phân loại nên gây khó khăn cho việc đánh giá, đối chiếu và so sánh. Các nghiên cứu mới chưa được cập nhật, bổ sung; chưa có một công trình nào thống kê đầy đủ về thành phần và sự phân bố của 8 các loài cá ở Nam Bộ; chưa có nhiều công trình với quy mô toàn diện và đi sâu vào sự biến động số lượng và thành phần loài do tác động con người, biến đổi khí hậu như: xây hồ chứa nước, làm đập thủy điện, làm ô nhiễm môi trường nước và sự tăng nhiệt độ, sự xâm lấn của nước biển. Lược sử nghiên cứu cá ở Khu Dự trữ Sinh quyển Cần Giờ Trong công trình “Khôi phục và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn Cần Giờ thành phố Hồ Chí Minh (1978 - 2000)” của hội Khoa học Kĩ thuật Lâm nghiệp TP.HCM và theo kết quả điều tra khu hệ động vật RNM Cần Giờ sau phục hồi của các tác giả Phạm Văn Miên và cộng sự (1992), Phan Nguyên Hồng và cộng sự (1996), Bùi Lai (1997), Hoàng Đức Đạt (1997), Đỗ Văn Nhượng (2000) cho biết khu hệ cá ở đây có 139 loài thuộc 39 họ, 13 bộ, phân bố trên các sông, kênh, rạch nước lợ [23].

Tác giả Thái Ngọc Trí (2008) “Dẫn liệu về thành phần loài cá và hiện trạng nghề cá ở vùng hạ lưu cửa sông ven biển thuộc huyện Cần Giờ, TP.HCM” đã thu thập và định loại được 102 loài thuộc 35 họ, 12 bộ. Trong đó xác định có 54 loài có giá trị kinh tế, 1 loài trong Sách Đỏ Việt Nam (2000), bậc R (hiếm, có thể có nguy cấp) là loài cá Mang rổ Toxotes chatareus (Hamilton, 1822) [45]. Tác giả Thái Ngọc Trí (2010) với đề tài “Điều tra hiện trạng khai thác nguồn lợi cá ở huyện Cần Giờ và bước đầu nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài cá Chìa vôi Proteracanthus sarissophorus Cantor, 1849”, kết quả khảo sát cho thấy hiện nay tại vùng biển Cần Giờ có 74 loài cá, thuộc 32 họ, 10 bộ. Trong số này, có 1 loài là cá Mang Rổ Toxotes chatareus (Hamilton, 1822) hiện đang nằm trong Sách Đỏ Việt Nam, 2007 (bậc VU, là loại hiếm, sắp nguy cấp).