Nghiên cứu thành phần loài và phân bố cá trong các thủy vực tại rừng đặc dụng Na Hang, Tuyên Quang

Nghiên cứu thành phần loài và phân bố cá trong các thủy vực khu vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận tỉnh Tuyên Quang, đánh giá đa dạng sinh học và vai trò của chúng trong...

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Mai
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Văn A
• Trường học: Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần loài và phân bố của cá trong các thủy vực tại khu vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. MỤC TIÊU
• 1.1. Xác định được thành phần loài và sự phân bố của cá trong các thủy vực thuộc rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.2.1. Đối tượng: Các loài cá trong các thủy vực khu vực rừng đặc dụng Na Hang, tỉnh Tuyên Quang
• 1.2.2. Phạm vi nghiên cứu: Các nhánh suối và lòng hồ thủy điện khu vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận
• 1.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.3.1. Xác định thành phần loài tại khu vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận. So sánh mức độ tương đồng (Sorensen) thành phần loài cá giữa khu vực rừng đặc dụng Na Hang và các khu vực khác
• 1.3.2. Đánh giá đặc điểm phân bố của cá trong các thủy vực và đai độ cao
• 1.3.3. Đánh giá giá trị bảo tồn
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ TRÊN THẾ GIỚI
• 2.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ NƯỚC NGỌT VIỆT NAM
• 2.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ TẠI KHU VỰC NA HANG
• 2.4. KHÁI QUÁT VỀ ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Vị trí địa lý
• 2.4.2. Phạm vi và diện tích
• 2.4.3. Địa hình, đá mẹ và đất đai
• 2.4.3.1. Địa hình
• 2.4.3.2. Đá mẹ và đất đai

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu về cá nước ngọt tại rừng đặc dụng Na Hang, Tuyên Quang là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh bảo tồn đa dạng sinh học. Khu vực này không chỉ nổi bật với hệ sinh thái phong phú mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài cá quý hiếm. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về cá ở các sông lớn, nhưng các khu vực sâu, xa và đặc biệt là nguồn lợi cá suối vẫn chưa được khai thác triệt để. Việc nghiên cứu này nhằm cung cấp thông tin cần thiết cho việc bảo tồn và quản lý tài nguyên nước, đồng thời đánh giá tác động của các hoạt động kinh tế - xã hội đến môi trường sống của cá.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu này không chỉ giúp xác định thành phần loài và phân bố sinh học của cá mà còn đánh giá giá trị bảo tồn của khu vực. Khu rừng đặc dụng Na Hang được xác định là một trong những hệ sinh thái có giá trị đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới. Việc bảo tồn đặc điểm sinh thái rừng và các loài cá tại đây là rất cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo vệ nguồn lợi tự nhiên.

II. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc thu thập mẫu cá từ các thủy vực trong khu vực rừng đặc dụng Na Hang. Các mẫu cá được phân tích để xác định các loài cá và đặc điểm phân bố của chúng. Sử dụng phương pháp so sánh mức độ tương đồng (Sorensen) để đánh giá sự tương đồng giữa các khu vực khác nhau. Điều này giúp hiểu rõ hơn về phân bố sinh học và đặc điểm sinh thái của cá trong khu vực này.

2.1. Khu vực nghiên cứu

Khu vực nghiên cứu bao gồm các nhánh suối và lòng hồ thủy điện trong khu vực rừng đặc dụng Na Hang. Đây là nơi có nhiều loài cá quý hiếm và có giá trị bảo tồn cao. Việc xác định đặc điểm môi trường sống của cá là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về sự phân bố và sinh trưởng của chúng trong điều kiện tự nhiên.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu vực rừng đặc dụng Na Hang có sự đa dạng cao về các loài cá. Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài cá quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Sự phân bố của cá trong các thủy vực cũng cho thấy sự ảnh hưởng của các yếu tố môi trường như độ cao, dòng chảy và chất lượng nước. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn đặc điểm sinh thái của khu vực này.

3.1. Đánh giá giá trị bảo tồn

Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp thông tin về thành phần loài mà còn đánh giá giá trị bảo tồn của khu vực. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Na Hang không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào phát triển bền vững của khu vực. Các biện pháp quản lý tài nguyên nước và bảo tồn cá cần được thực hiện để đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực này.

IV. Kết luận

Nghiên cứu về cá nước ngọt tại rừng đặc dụng Na Hang, Tuyên Quang đã chỉ ra sự phong phú và đa dạng của các loài cá trong khu vực. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm cơ sở cho các chính sách bảo tồn và quản lý tài nguyên nước. Việc bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của các nhà khoa học mà còn là của toàn xã hội.

4.1. Đề xuất

Cần có các biện pháp cụ thể để bảo tồn và phát triển bền vững khu vực rừng đặc dụng Na Hang. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên nước là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền cần được triển khai để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường sống của cá.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Cá nước ngọt chiếm khoảng 25% tổng số loài động vật có xương sống trên toàn cầu, với gần 15.000 loài được mô tả, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế và bảo tồn cao. Ở Việt Nam, nghiên cứu về cá nước ngọt đã được tiến hành từ lâu, tập trung chủ yếu vào các con sông lớn và các loài cá kinh tế. Tuy nhiên, các vùng sâu, vùng xa, miền núi, đặc biệt là nguồn lợi cá suối và cá hang động, vẫn còn rất hạn chế về nghiên cứu. Khu vực rừng đặc dụng Na Hang, tỉnh Tuyên Quang, nằm trong hệ sinh thái rừng cận nhiệt đới Bắc Đông Dương, được WWF-US đánh giá là một trong 233 hệ sinh thái có giá trị đa dạng sinh học cao nhất thế giới. Sau khi thủy điện Tuyên Quang hoàn thành năm 2008, môi trường sống của cá tại đây chịu nhiều tác động từ phát triển du lịch, thủy điện và khai thác thủy sản của người dân địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu là xác định thành phần loài và phân bố cá trong các thủy vực thuộc rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận, đồng thời đánh giá giá trị bảo tồn của các loài cá tại đây. Nghiên cứu được thực hiện trong các đợt khảo sát thực địa vào các tháng 7/2017, 10/2017 và 6/2018, tại các nhánh suối và lòng hồ thủy điện trong khu vực rừng đặc dụng Na Hang. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học phục vụ quy hoạch, quản lý và bảo tồn khu hệ cá nước ngọt, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học động vật hoang dã tại khu vực này.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

- **Lý thuyết đa dạng sinh học**: Đa dạng sinh học được xem là thước đo quan trọng cho sức khỏe hệ sinh thái, bao gồm sự đa dạng về loài, gen và hệ sinh thái. Đa dạng loài cá nước ngọt phản ánh sự phong phú và ổn định của môi trường thủy sinh.
- **Mô hình phân bố sinh vật theo sinh cảnh và độ cao**: Cá nước ngọt phân bố theo các loại hình thủy vực (nước đứng, nước chảy) và đai độ cao, ảnh hưởng bởi các yếu tố môi trường như oxy hòa tan, pH, nhiệt độ và cấu trúc đáy.
- **Chỉ số tương đồng Sorensen**: Được sử dụng để đánh giá mức độ tương đồng thành phần loài giữa các khu hệ cá khác nhau, giúp so sánh và phân tích sự liên kết sinh học giữa các vùng.
- **Khái niệm bảo tồn đa dạng sinh học**: Bao gồm việc xác định các loài nguy cấp, quý hiếm theo Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN, từ đó đề xuất các biện pháp bảo vệ phù hợp.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Nguồn dữ liệu**: Thu thập 260 mẫu cá qua 3 đợt khảo sát thực địa tại các thủy vực trong rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận, kết hợp phỏng vấn người dân địa phương và thu thập mẫu tại các chợ cá.
- **Phương pháp chọn mẫu**: Sử dụng các loại ngư cụ đa dạng như lưới, vợt, bẫy cá, kết hợp kinh nghiệm đánh bắt truyền thống của người dân để thu mẫu đại diện cho các sinh cảnh khác nhau.
- **Phân tích mẫu**: Bảo quản mẫu bằng formalin 5% và cồn 70%, phân tích đặc điểm hình thái theo hướng dẫn của Pravdin I, đo các chỉ số phân loại cá như chiều dài, số vẩy, kích thước vây.
- **Phân loại và xác định loài**: Dựa trên tài liệu chuyên ngành trong nước và quốc tế, bao gồm sách định loại cá nước ngọt Việt Nam, Fishbase, Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Danh lục Đỏ IUCN 2018.
- **Phân tích dữ liệu**: Tính chỉ số tương đồng Sorensen để so sánh thành phần loài với các khu vực khác như Vườn quốc gia Ba Bể, Cúc Phương và Phong Nha - Kẻ Bàng.
- **Đo chỉ tiêu môi trường nước**: Đo hàm lượng oxy hòa tan và pH bằng bộ test chuẩn để đánh giá điều kiện môi trường sống của cá.
- **Timeline nghiên cứu**: Khảo sát thực địa trong 3 đợt (7/2017, 10/2017, 6/2018), mỗi đợt kéo dài 12-15 ngày, phân tích mẫu và tổng hợp dữ liệu trong năm 2018.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Thành phần loài**: Ghi nhận 41 loài cá thuộc 34 giống, 15 họ, 4 bộ (Cypriniformes, Siluriformes, Synbranchiformes, Perciformes). Bộ cá Chép chiếm đa số với 22 loài (53,7%), tiếp theo là bộ cá Vược với 9 loài (21,9%).
- **Loài ghi nhận bổ sung**: Bổ sung 3 loài mới và ghi nhận lại 1 loài so với dự án PARC năm 2002, gồm Neolissochilus benasi, Pelteobagrus fulvidraco, Schistura incerta và Placogobio nahangensis.
- **Tính tương đồng sinh học**: Chỉ số Sorensen so sánh với các khu hệ cá khác cho thấy Na Hang có độ tương đồng cao nhất với hồ Ba Bể và vùng phụ cận (SI=0,44), tiếp theo là Vườn quốc gia Cúc Phương (SI=0,43), thấp nhất với Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (SI=0,38).
- **Phân bố theo sinh cảnh và độ cao**: Hệ sinh thái nước chảy có số loài phong phú hơn nước đứng (33 loài ở sông, 26 loài ở suối, 23 loài ở hồ). Đai độ cao 100-400m có 41 loài, trong khi đai 400-800m chỉ có 13 loài, chủ yếu là các loài cá bống đá và chạch suối.
- **Loài có giá trị bảo tồn**: Phát hiện 5 loài nguy cấp, trong đó 3 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam (2 loài cấp VU, 1 loài cấp EN) và 3 loài có giá trị bảo tồn theo Danh lục Đỏ IUCN (1 loài VU, 2 loài NT).

### Thảo luận kết quả

Số lượng loài cá ghi nhận thấp hơn so với các nghiên cứu trước đây do phạm vi khảo sát giới hạn trong khu rừng đặc dụng Na Hang và tác động của thủy điện Tuyên Quang làm thay đổi môi trường sống, ngăn cản di cư tự nhiên của cá. Sự biến mất của các loài cá bám đá cho thấy môi trường đáy và điều kiện oxy đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Tính tương đồng sinh học cao với các khu vực miền Bắc phản ánh sự liên kết sinh học và điều kiện môi trường tương đồng, trong khi sự khác biệt với khu vực Bắc Trung Bộ do khoảng cách địa lý và điều kiện khí hậu khác biệt. Phân bố loài theo sinh cảnh và độ cao phù hợp với các nghiên cứu về sinh thái cá nước ngọt, cho thấy sự thích nghi sinh học rõ rệt. Các loài cá quý hiếm và nguy cấp cần được bảo vệ nghiêm ngặt để duy trì đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái khu vực.

Dữ liệu có thể được trình bày qua bảng thành phần loài theo bộ, họ, giống; biểu đồ phân bố loài theo sinh cảnh và đai độ cao; biểu đồ chỉ số tương đồng Sorensen giữa các khu hệ cá.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Xây dựng quy hoạch bảo tồn bền vững**: Thiết lập kế hoạch quản lý chặt chẽ rừng đặc dụng Na Hang, kiểm soát phát triển du lịch và nuôi cá lồng bè nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và chất lượng nước trong vòng 5 năm tới, do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chủ trì.
- **Bảo vệ các loài cá quý hiếm**: Ưu tiên bảo vệ các loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam như Cá Lăng chấm, Cá Chiên, Cá Chuối hoa bằng cách thiết lập vùng hạn chế khai thác và cấm các phương pháp đánh bắt hủy diệt trong 3 năm tới, phối hợp giữa Ban quản lý rừng đặc dụng và chính quyền địa phương.
- **Phát triển chương trình nhân nuôi và phục hồi nguồn lợi cá quý hiếm**: Triển khai các dự án nhân nuôi các loài cá quý hiếm như Rầm xanh, Anh Vũ để tái thả vào môi trường tự nhiên, nâng cao số lượng cá trong tự nhiên trong vòng 5 năm, do Viện Nghiên cứu Thủy sản và các tổ chức bảo tồn thực hiện.
- **Nâng cao nhận thức cộng đồng**: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, đào tạo cho người dân địa phương về bảo vệ đa dạng sinh học, khai thác bền vững nguồn lợi thủy sản, giảm thiểu các hành vi gây hại môi trường trong 2 năm, do các tổ chức phi chính phủ và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện.
- **Giám sát và đánh giá môi trường định kỳ**: Thiết lập hệ thống giám sát chất lượng nước và đa dạng sinh học thủy sinh để phát hiện sớm các biến động và tác động tiêu cực, đảm bảo điều chỉnh kịp thời các biện pháp quản lý trong vòng 3 năm, do Sở Tài nguyên Môi trường và các viện nghiên cứu phối hợp thực hiện.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Nhà quản lý và hoạch định chính sách**: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách bảo tồn, phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản và quản lý tài nguyên thiên nhiên tại khu vực rừng đặc dụng Na Hang.
- **Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành sinh học, thủy sản**: Tham khảo dữ liệu đa dạng sinh học, phương pháp nghiên cứu và phân tích thành phần loài cá nước ngọt, phục vụ cho các nghiên cứu chuyên sâu và luận văn khoa học.
- **Các tổ chức bảo tồn và phi chính phủ**: Dựa trên kết quả để thiết kế các chương trình bảo vệ các loài cá quý hiếm, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các dự án bảo tồn đa dạng sinh học.
- **Người dân địa phương và cộng đồng ngư dân**: Nắm bắt thông tin về các loài cá có giá trị kinh tế và bảo tồn, từ đó áp dụng các phương pháp khai thác bền vững, bảo vệ môi trường sống và nâng cao đời sống kinh tế.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Tại sao nghiên cứu về cá nước ngọt ở vùng sâu, vùng xa lại quan trọng?**  
Cá nước ngọt vùng sâu, vùng xa thường chứa nhiều loài quý hiếm, ít được nghiên cứu nhưng có vai trò quan trọng trong đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái. Nghiên cứu giúp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

2. **Phương pháp thu mẫu cá được thực hiện như thế nào?**  
Mẫu cá được thu bằng nhiều loại ngư cụ như lưới, vợt, bẫy cá, kết hợp kinh nghiệm đánh bắt truyền thống của người dân địa phương, đảm bảo thu thập đa dạng loài và đại diện cho các sinh cảnh khác nhau.

3. **Chỉ số tương đồng Sorensen có ý nghĩa gì trong nghiên cứu này?**  
Chỉ số Sorensen đo mức độ giống nhau về thành phần loài giữa các khu hệ cá, giúp đánh giá sự liên kết sinh học và ảnh hưởng của điều kiện môi trường giữa các vùng nghiên cứu.

4. **Các loài cá quý hiếm nào được phát hiện trong khu vực nghiên cứu?**  
Có 5 loài nguy cấp quý hiếm, trong đó 3 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam gồm Cá Lăng chấm (VU), Cá Chiên (VU), Cá Chuối hoa (EN), và 3 loài có giá trị bảo tồn theo Danh lục Đỏ IUCN.

5. **Tác động của thủy điện Tuyên Quang đến đa dạng sinh học cá như thế nào?**  
Thủy điện làm thay đổi chế độ dòng chảy, ngập úng một phần diện tích sông suối, ngăn cản di cư tự nhiên của cá, dẫn đến suy giảm đa dạng loài và biến mất một số loài đặc trưng như cá bám đá.

## Kết luận

- Ghi nhận 41 loài cá thuộc 34 giống, 15 họ, 4 bộ tại rừng đặc dụng Na Hang, với bộ cá Chép chiếm đa số.  
- Bổ sung 4 loài mới cho danh mục khu hệ cá Na Hang so với nghiên cứu trước đây.  
- Thành phần loài có tính tương đồng cao với khu hệ cá miền Bắc, thấp hơn với khu vực Bắc Trung Bộ.  
- Phân bố loài cá khác biệt rõ rệt theo loại hình thủy vực và đai độ cao, phản ánh sự thích nghi sinh học đa dạng.  
- Phát hiện 5 loài cá quý hiếm, nguy cấp cần được bảo vệ nghiêm ngặt để duy trì đa dạng sinh học.  

Tiếp theo, cần triển khai các biện pháp bảo tồn, nhân nuôi và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi cá tại khu vực. Mời các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cùng tham gia vào các hoạt động bảo tồn thiết thực.

**Hành động ngay hôm nay để bảo vệ đa dạng sinh học cá nước ngọt tại Na Hang – nguồn tài nguyên quý giá của thiên nhiên và con người!**

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Lý do chọn đề tài Vấn đề nghiên cứu cá nước ngọt ở nước ta cũng đã được các nhà khoa học trong nước và nước ngoài quan tâm, công bố trên nhiều thủy vực khác nhau. Tuy nhiên, mới chỉ tập trung vào các con sông lớn và các loài cá kinh tế, còn ở các khu vực vùng sâu, vùng xa, miền núi và đặc biệt nguồn lợi cá suối, cá hang động còn ít được các nhà khoa học nghiên cứu [1]. Tại các lưu vực suối, có rất nhiều loài cá quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam nhưng kết quả nghiên cứu và ghi nhận còn rất hạn chế. Mặt khác, hiện nay phương thức quản lý, khai thác sử dụng, đánh bắt của người dân cùng với sự thay đổi bất thường của điều kiện tự nhiên, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, môi trường và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội như: xây dựng thủy điện, phát triển du lịch, xây dựng cơ sở hạ tầng.

đã và đang tác động không nhỏ đến môi trường sống của cá cũng như đến sự đa dạng, phong phú và nguồn lợi cá tự nhiên. Đặc biệt là tổ hợp rừng trên núi đá vôi Na Hang nằm trong hệ sinh thái rừng cận nhiệt đới Bắc Đông Dương, nơi mà Quỹ bảo tồn thiên nhiên thế giới của Mỹ (WWF-US) đã xác định đây là một trong 233 hệ sinh thái có giá trị đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới [2]. Đối với nghiên cứu về cá, trước đây đã có nhiều nghiên cứu về cá ở sông Năng, sông Gâm, sông Lô và các thủy vực khác trên địa bàn Na Hang nhưng sau khi thủy điện Tuyên Quang được hoàn thành năm 2008 đến nay, việc nghiên cứu và đánh giá lại thành phần loài cá tại đây có rất ít công trình công bố và môi trường sống của cá tại đây đang chịu những tác động từ phát triển du lịch và thủy điện Tuyên Quang, cũng như việc đánh bắt và nuôi trồng thủy sản trong hồ thủy điện của người dân địa phương. Xuất phát từ thực tiễn đó, để góp phần bổ sung thêm dẫn liệu cho khu hệ cá nước ngọt và cung cấp thông tin thêm về nguồn lợi cá bản địa, đồng thời góp phần bảo tồn đa dạng sinh học động vật hoang dã nói chung và khu hệ cá của khu vực rừng đặc dụng Na Hang nói riêng, chúng tôi đã tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu thành phần loài và phân bố của cá trong các thủy vực tại khu vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận, tỉnh Tuyên Quang”.

2 Mục tiêu Xác định được thành phần loài và sự phân bố của cá trong các thủy vực thuộc rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng: Các loài cá trong các thủy vực khu vực rừng đặc dụng Na Hang, tỉnh Tuyên Quang. Phạm vi nghiên cứu: Các nhánh suối và lòng hồ thủy điện khu vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận. Nội dung nghiên cứu 1) Xác định thành phần loài tại khu vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận.

So sánh mức độ tương đồng (Sorensen) thành phần loài cá giữa khu vực rừng đặc dụng Na Hang và các khu vực khác. 2) Đánh giá đặc điểm phân bố của cá trong các thủy vực và đai độ cao. 3) Đánh giá giá trị bảo tồn. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Kết quả đạt được của luận văn góp phần nghiên cứu hoàn thiện hơn khu hệ cá Na Hang, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cần thiết phục vụ cho việc quy hoạch, quản lý, bảo tồn khu hệ cá nước ngọt nói chung và khu hệ cá rừng đặc dụng Na Hang nói riêng.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ TRÊN THẾ GIỚI. Cá nước ngọt là một thành phần quan trọng của đa dạng sinh thái toàn cầu, chiếm khoảng 25% tất cả các loài động vật có xương sống [3]. Công trình nghiên cứu đầu tiên về cá được công bố là cuốn sách lịch sử động vật của Aristote (384-322 Tr.

Ông đã giới thiệu được 115 loài cá với những dẫn liệu về môi trường sống, sinh sản, di cư, nơi ở. Đến nửa sau thế kỉ XVI, sau thời kì Phục Hưng của Châu Âu, cùng với sự phát triển của các ngành khoa học tự nhiên khác, công tác nghiên cứu ngư loại ngày càng phát triển một cách có hệ thống cả chiều rộng lẫn chiều sâu. Về phân loại cá phải kể đến như: Artedi, Cuvier, Valenciennes, Bleeker, Günther, Jordan, Berg, Rainboth [4]. Từ thế kỷ XIX cho đến nay, những công trình nghiên cứu cá được công bố ngày càng nhiều và mở rộng hơn những nghiên cứu về phân loại, sinh học, sinh thái và phân bố của các loài cá.

Về phân loại có các công trình của các tác giả nổi tiếng như: Jordan (1854-1931) giới thiệu khu hệ cá ở Bắc và Trung Mỹ; Boulenger (1851) với 15 tập sách giới thiệu 6.834 loài cá ở Viện bảo tàng Anh [4]. Ở Trung Quốc có nhiều tác giả nghiên cứu về cá như Chu Nguyên Đỉnh, Trương Xuân Lâm, nhưng đầy đủ nhất có lẽ là cuốn “Ngư loại phân loại học” do Vương Dĩ Khang biên soạn vào năm 1958 (Nguyễn Bá Mão dịch năm 1963). Trong cuốn sách này, ông đã đưa ra khoá phân loại và mô tả hai lớp cá sụn và cá xương gồm 70 bộ, 239 họ, 679 giống và 1800 loài cá phân bố ở các thuỷ vực nước ngọt và biển ở Trung Quốc [4]. Ngoài ra, nhiều vùng địa lí trên thế giới cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu.

Theo Nelson et al. (2006), thành phần cá nước ngọt Bắc Mỹ khoảng 1. Một số châu lục khác như Châu Phi (2.533 loài), Châu Âu khoảng 330 loài [6]. Năm 1996, Rainboth nghiên cứu khu hệ cá sông Mê Kông mô tả tới 500 loài [7].

Tiếp sau đó, nhiều tác giả khác như Kottelat (1998, 2000, 2001, 2003) và Robert tiếp tục nghiên cứu khu hệ cá Đông Dương [8]. Về hệ thống phân loại cá hiện sống được xem là đầy đủ, bao gồm hệ thống phân loại cá của hai giáo sư người Nga Rass, Lindberg (1971). Năm 1998, Tổ chức Lương nông Thế giới (FAO) đã công bố danh lục loài cá Thế giới và những tra cứu thống nhất của chúng trong 4 2. Đây là công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học cá đầy đủ nhất từ trước tới nay [8].

Từ năm 1976, trung bình có khoảng 305 loài cá được mô tả là mới cho khoa học mỗi năm [3].769 loài cá có giá trị đã được mô tả trên thế giới [9]. Trong đó, khoảng 43% các loài cá trên thế giới là cá nước ngọt và cá nước lợ [5]. Nước ngọt chỉ chiếm 0,3% lượng nước trên toàn cầu nhưng lại có gần 15.000 loài cá nước ngọt.956 trên tổng số các loài cá (30%) chỉ có trong 6 trên 515 họ phân loại. Đặc biệt, khoảng 6.

Điều này phản ánh mức độ phong phú và đa dạng sinh học của môi trường sống nước ngọt [11]. Công tác nghiên cứu để bổ sung về phân bố cá trên Thế giới vẫn đang được tiến hành. Đến thời điểm hiện nay, đã có 34.000 loài cá được mô tả trên trang web dữ liệu về cá fishbase. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ NƯỚC NGỌT VIỆT NAM.

Việc nghiên cứu phân loại cá ở Việt Nam được thực hiện khá sớm. Công trình đầu tiên nghiên cứu về cá nước ngọt ở nước ta là của Sauvage (1881) trong tác phẩm "Nghiên cứu về khu hệ cá Á Châu và mô tả một số loài mới ở Đông Dương". Tác giả đã thống kê 139 loài cá chung cho toàn Đông Dương và mô tả 2 loài mới ở Miền Bắc Việt Nam. Tirant (1883) công bố và mô tả 70 loài cá ở sông Hương (Thừa Thiên Huế) trong đó có 3 loài mới.

Những năm tiếp theo có nhiều công bố về thành phần loài cá ở các thủy vực khác nhau hoặc mô tả loài mới của nhiều tác giả như Sauvage (1884) thu thập 10 loài ở Hà Nội, trong đó mô tả 7 loài mới; Vaillant (1881-1904) thu thập 6 loài, trong đó mô tả 4 loài mới ở Lai Châu (1891), 5 loài ở sông Kỳ Cùng và có 1 loài mới (1904). Năm 1937, công trình "Góp phần nghiên cứu các loài cá nước ngọt Bắc Bộ Việt Nam" của Chevey và Lemasson đã giới thiệu 98 loài cá thuộc 71 giống, 17 họ và 10 bộ cá ở miền Bắc Việt Nam. Đây là công trình lớn và có giá trị nhất về khu hệ cá nước ngọt thời kỳ này [13]. 5 Giai đoạn năm 1954 - 1975, công tác nghiên cứu cá chủ yếu do các nhà khoa học Việt Nam tiến hành.

Công tác điều tra về cá ở miền Bắc do các cơ quan như Trạm nghiên cứu cá nước ngọt thuộc Tổng Cục thuỷ sản, Khoa Sinh vật trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, trường Đại học Thủy sản thực hiện. Các nghiên cứu này đã tiến hành điều tra ở hầu hết các vùng sinh thái như Đông Bắc, Tây Bắc và Khu bốn cũ; ở các loại hình vực nước khác nhau như sông, suối, hồ chứa, hồ tự nhiên, ao, đầm ruộng.Ở các vùng sâu, vùng xa như Lai Châu, Hà Giang, Cao Bằng, Móng Cái, Quảng Bình còn khá nhiều điểm chưa được điều tra. Các công trình tiêu biểu gồm: Dẫn liệu sơ bộ ngư giới sông Bôi (1959), dẫn liệu sơ bộ ngư giới Ngòi Thia (1960) của Đào Văn Tiến, Mai Đình Yên; Điều tra nguồn lợi sinh vật Hồ Tây của Đặng Ngọc Thanh, Mai Đình Yên (1961); Sơ bộ điều tra thành phần, nguồn gốc và phân bố của chủng quần cá sông Hồng của Mai Đình Yên (1962) [13]. Thời kỳ từ 1975 đến nay, các điều tra khu hệ cá đã tiến hành mở rộng hơn đến hầu hết các điểm mà thời kỳ trước chưa có điều kiện điều tra cũng như quy mô.

Công tác điều tra nghiên cứu cá được tiến hành trong phạm vi cả nước do Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I (Viện NCNTTS I) - Bắc Ninh, Viện NCNTTS II - Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều trường đại học cũng như các viện nghiên cứu tham gia. Tiêu biểu như một số công trình có thể kể đến như: + Khu hệ cá miền Bắc: Theo tài liệu sách “Định loại cá nước ngọt ở các tỉnh phía Bắc Việt Nam” của Mai Đình Yên (1978) gồm có 201 loài, 27 họ và 11 bộ [14]. Năm 2001, trong cuốn “Freshwater fishes of Northern Vietnam” của Kottelat, ông đã tổng hợp và đưa ra được 268 loài cá ở các thủy vực nước ngọt cho khu vực phía Bắc nước ta (từ lưu vực sông Cả trở ra) và vùng liền kề ở Lào, Trung Quốc [15]. Trong cuốn sách này, tác giả đã đính chính và bổ sung 86 loài cho nghiên cứu của Mai Đình Yên (1978).