Đa dạng sinh học động vật thân mềm Mollusca ở sông Trường Giang, Quảng Nam: Hiện trạng và phân tích

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu hiện trạng đa dạng sinh học động vật thân mềm mollusca ở sông trường giang tỉnh quảng nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Người hướng dẫn: PGSTS. Nguyễn Trưởng
• Trường học: Trường học sư phạm Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Thái học
• Đề tài: Đa dạng sinh học động vật thân mềm Mollusca ở sông Trường Giang, Quảng Nam: Khám phá và phân tích
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: Năm học 2017
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỘNG VẬT THÂN MỀM (MOLLUSCA) TRÊN THẾ GIỚI
• 1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỘNG VẬT THÂN MỀM (MOLLUSCA) Ở VIỆT NAM
• 1.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỘNG VẬT THÂN MỀM Ở NƯỚC TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.4. TỔNG QUAN VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 1.4.2. Đặc điểm điều kiện kinh tế
• 1.4.3. Điều kiện về xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Thu thập vật mẫu ngoài tự nhiên
• 2.2.2. Phân tích vật mẫu trong phòng thí nghiệm
• 2.2.3. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. ĐDSH ĐỘNG VẬT THÂN MỀM (MOLLUSCA) Ở THỦY VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Thành phần loài và cấu trúc quần xã động vật thân mềm (Mollusca)
• 3.1.2. Mật độ cá thể theo các điểm thu mẫu
• 3.1.3. Chỉ số đa dạng sinh học Shannon - Wiener
• 3.1.4. Các loài có giá trị kinh tế và bảo tồn
• 3.1.5. So sánh thành phần loài động vật thân mềm (Mollusca) ở sông Trường Giang với một số khu vực khác ở Việt Nam
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM SINH CẢNH VÀ THỦY LÝ, HÓA HỌC Ở THỦY VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Đặc điểm sinh cảnh ở thủy vực nghiên cứu
• 3.2.2. Đặc điểm thủy lý, hóa học thủy vực nghiên cứu
• 3.3. SỰ BIẾN ĐỘNG THÀNH PHẦN LOÀI ĐỘNG VẬT THÂN MỀM (MOLLUSCA) THEO MÙA
• 3.4. BIẾN ĐỘNG THÀNH PHẦN LOÀI THEO SINH CẢNH
• 3.5. ĐỀ XUẤT MỘT SỐ ĐỊNH HƯỚNG BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN ĐDSH ĐỘNG VẬT THÂN MỀM Ở THỦY VỰC NGHIÊN CỨU
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI (BẢN SAO)

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Đa dạng sinh học động vật thân mềm Mollusca

Đa dạng sinh học động vật thân mềm (Mollusca) là một trong những lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong sinh thái học. Tại sông Trường Giang, Quảng Nam, sự phong phú về loài và các đặc điểm sinh thái của động vật thân mềm đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu. Các nghiên cứu trước đây cho thấy rằng đa dạng sinh học ở khu vực này không chỉ phong phú mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Theo một báo cáo gần đây, Mollusca tại sông Trường Giang bao gồm nhiều nhóm khác nhau như Gastropoda, Bivalvia và Cephalopoda, với sự phân bố đa dạng về mặt sinh cảnh. Việc phân tích và khám phá hệ sinh thái của động vật thân mềm ở đây giúp cung cấp cái nhìn sâu sắc về môi trường sống và các yếu tố ảnh hưởng đến sự đa dạng này.

II. Phân tích tình hình nghiên cứu động vật thân mềm tại Việt Nam

Tình hình nghiên cứu về động vật thân mềm (Mollusca) ở Việt Nam đã có nhiều bước tiến đáng kể. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học phong phú, đặc biệt là trong các hệ sinh thái nước ngọt. Nhiều tác giả đã chỉ ra rằng các loài Mollusca có vai trò quan trọng trong chu trình dinh dưỡng và là chỉ số sinh thái quan trọng để đánh giá sức khỏe của môi trường sống. Các nghiên cứu gần đây cũng đã chỉ ra rằng việc bảo tồn và phát triển động vật nước ngọt cần được chú trọng hơn nữa, nhằm đảm bảo sự tồn tại của các loài này trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Các kết quả nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải có các chương trình bảo tồn cụ thể nhằm bảo vệ địa lý sinh học của khu vực này.

III. Đặc điểm sinh cảnh và môi trường sống của động vật thân mềm

Đặc điểm sinh cảnh và môi trường sống của Mollusca ở sông Trường Giang rất đa dạng và phong phú. Các yếu tố như nhiệt độ, độ pH, và nồng độ oxy hòa tan trong nước có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố và phát triển của các loài động vật này. Nghiên cứu cho thấy rằng hệ sinh thái nơi đây không chỉ cung cấp môi trường sống lý tưởng mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì bảo tồn các loài động vật thân mềm. Sự thay đổi trong điều kiện môi trường, đặc biệt là sự ô nhiễm nước, có thể làm giảm đáng kể sự đa dạng của Mollusca. Do đó, việc theo dõi và phân tích các yếu tố sinh thái là rất cần thiết để bảo vệ và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này.

IV. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học động vật thân mềm

Để bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học của động vật thân mềm (Mollusca) ở sông Trường Giang, các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện một cách đồng bộ. Các giải pháp như thiết lập khu bảo tồn, tăng cường giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của sinh vật học, và thực hiện các nghiên cứu khoa học để theo dõi tình trạng của Mollusca là rất cần thiết. Ngoài ra, việc xây dựng các chính sách hợp lý về quản lý tài nguyên nước và bảo vệ môi trường cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng của các loài động vật này. Việc kết hợp giữa nghiên cứu và thực tiễn sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên sinh học tại khu vực này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống sông Trường Giang thuộc tỉnh Quảng Nam trải dài 67 km dọc theo bờ biển, giữ vai trò huyết mạch kết nối thành phố Hội An với Khu kinh tế mở Chu Lai. Lưu vực sông đi qua 18 xã thuộc 4 địa phương gồm huyện Duy Xuyên, huyện Thăng Bình, huyện Núi Thành và thành phố Tam Kỳ, nơi có 151.277 cư dân sinh sống với mật độ trung bình đạt 510 người/km², gấp 3,6 lần mật độ bình quân toàn tỉnh. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng suy giảm đa dạng sinh học do tốc độ gia tăng nuôi trồng thủy sản lên tới 35,64%/năm, tình trạng lấn chiếm lòng sông và áp lực khai thác mang tính tận diệt. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá toàn diện hiện trạng đa dạng thành phần loài, cấu trúc quần xã, mật độ cá thể và sự biến động sinh thái của ngành Động vật thân mềm (Mollusca), đồng thời đề xuất giải pháp quản lý bền vững.

Phạm vi không gian khảo sát trải dọc 67 km dòng chính với 10 mặt cắt đại diện, thực hiện qua 3 đợt điều tra thực địa trong giai đoạn 2016–2017 đại diện cho hai mùa mưa và mùa khô. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lần đầu tiên thiết lập bộ cơ sở dữ liệu định lượng gồm 43 loài thân mềm, xác lập phân bố của 01 loài sắp bị đe dọa theo Danh lục đỏ IUCN và cung cấp luận cứ bảo vệ sinh kế cho 29.954 hộ dân làm nghề nông lâm thủy sản (chiếm 69,46% tổng số hộ trong khu vực).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết sinh thái học quần xã cửa sông (Estuarine Community Ecology) và lý thuyết cân bằng động hệ sinh thái đất ngập nước. Cấu trúc nghiên cứu ứng dụng mô hình đánh giá đa dạng sinh học thông qua phân tích bậc taxon kết hợp tương quan sinh cảnh thủy vực. Các khái niệm cốt lõi vận hành trong luận văn bao gồm:

• Động vật không xương sống cỡ lớn sống đáy (Macrobenthos): Nhóm sinh vật giữ vai trò chuyển hóa vật chất, đóng vai trò mắt xích then chốt trong lưới thức ăn thủy vực.
• Sinh vật chỉ thị (Bioindicators): Việc sử dụng đặc tính nhạy cảm của các loài thân mềm hai mảnh vỏ và chân bụng để phản ánh mức độ ô nhiễm hữu cơ và biến động hóa lý nước.
• Chỉ số đa dạng sinh học Shannon – Wiener (H') và Chỉ số tương đồng Sorensen (K): Thước đo toán học lượng hóa độ phong phú loài, tính đồng đều quần xã và mức độ sai khác sinh cảnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua 3 đợt khảo sát thực địa (tháng 11/2016, tháng 4/2017 và tháng 10/2017) tại 10 mặt cắt ngang (TG1 đến TG10) cách nhau 6–7 km. Thiết kế cỡ mẫu chuẩn hóa gồm 1 mẫu định tính và 1 mẫu định lượng tại 3 điểm trên mỗi mặt cắt, tổng cộng thu nhận 180 mẫu vật đại diện cho toàn bộ 67 km chiều dài sông. Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật lấy mẫu phân tầng theo sinh cảnh đặc trưng (vùng bãi triều, cửa sông, đầm nuôi tôm và đoạn nước sâu).

Phương pháp thu mẫu ngoài tự nhiên:

• Thu mẫu định tính: Sử dụng vợt ao (Pond net) sục sâu vào các thảm thực vật ven bờ, bụi dừa nước và rễ cây thủy sinh sống nổi.
• Thu mẫu định lượng: Tại vùng nước sâu sử dụng gầu ngoạm Petersen có diện tích miệng gầu 0,025 m² (lấy 4 gầu/điểm để đạt diện tích 0,1 m²), tại vùng bãi cạn ven bờ sử dụng khung tiêu chuẩn kích thước 50x50 cm. Mẫu bùn được rây qua lưới chuyên dụng, nhặt mẫu bằng panh và cố định trong cồn 70%.
• Đo đạc môi trường: Sử dụng máy đo đa chỉ tiêu YSI 650 MDS để đo độ pH (độ chính xác ±0,2) và máy đo SA287 xác định độ mặn tại hiện trường.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Định loại hình thái học dựa trên khóa phân loại chuẩn của Đặng Ngọc Thanh và Nguyễn Xuân Quýnh nhằm đảm bảo tính định danh chính xác tuyệt đối. Xử lý số liệu thông qua phần mềm Primer v.6 và Microsoft Excel cho phép phân tích thống kê đa biến, bóc tách chính xác mối quan hệ giữa biến động thủy lý hóa với cấu trúc quần xã sinh vật đáy.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Thành phần loài phong phú: Ghi nhận tổng cộng 43 loài động vật thân mềm thuộc 26 giống, 16 họ, 9 bộ và 2 lớp. Lớp Chân bụng (Gastropoda) chiếm ưu thế áp đảo với 28 loài (chiếm 65,12%), trong khi lớp Hai mảnh vỏ (Bivalvia) có 15 loài (chiếm 34,88%).
• Ưu thế của các nhóm taxon: Họ Neritidae dẫn đầu về mức độ đa dạng với 10 loài (chiếm 23,26%), tiếp theo là họ Hến Corbiculidae với 8 loài (chiếm 18,60%), hai họ Thiaridae và Potamididae mỗi họ chiếm 9,30% với 4 loài. Về bậc giống, Corbicula có số loài cao nhất với 7 loài (chiếm 16,28%), theo sau là Clithon với 6 loài (chiếm 13,95%).
• Biến động mật độ cá thể: Mật độ trung bình dao động từ 13 đến 53 cá thể/m². Mùa mưa ghi nhận mật độ trung bình đạt 22,8 cá thể/m² (cao nhất tại trạm TG4 với 53 cá thể/m²), cao hơn mùa khô có mật độ 20,9 cá thể/m² (cao nhất tại trạm TG8 với 33 cá thể/m²).
• Đa dạng sinh học và loài nguy cấp: Chỉ số Shannon – Wiener (H') toàn năm đạt trung bình 2,26 (mùa mưa đạt 1,87; mùa khô đạt 1,56), phản ánh mức đa dạng trung bình khá. Nghiên cứu đã phát hiện 01 loài có giá trị bảo tồn cao trong Danh lục đỏ IUCN 2017 ở cấp NT (Sắp bị đe dọa) là loài ốc ngựa vằn Neritina natalensis tại trạm TG9 và TG10 với mật độ 1–2 cá thể/m².

Thảo luận kết quả

Sự phân bố của quần xã thân mềm chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi cơ chế thủy văn đặc thù hai cửa triều (Cửa Đại ở phía Bắc và Cửa Kỳ Hà ở phía Nam). Hiện tượng xuất hiện điểm triệt tiêu lưu tốc dòng chảy (điểm 0) tại giữa lưu vực tạo nên các vùng bồi lắng cục bộ. Trong mùa khô kéo dài 8 tháng, độ sâu dòng chảy nhiều nơi hạ xuống mức 0,4–0,6 m, làm gia tăng độ mặn và thúc đẩy các loài có nguồn gốc biển di nhập sâu vào nội địa. Ngược lại, lượng mưa lớn trong mùa mưa làm giảm độ mặn đột ngột, tạo điều kiện cho các loài nước ngọt như họ Corbiculidae phát triển mạnh.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa sinh động qua biểu đồ phân bố cấu trúc thành phần loài theo bộ và họ giữa hai mùa, cùng bảng ma trận đối sánh chỉ số tương đồng Sorensen (K) giữa các trạm thu mẫu. Kết quả cho thấy trạm TG4 (cầu Bình Đào) có chỉ số đa dạng cao nhất (H' = 2,49 vào mùa mưa và 2,05 vào mùa khô) nhờ sự đan xen giữa thảm thực vật phong phú và nền đáy pha cát bùn.

Khi so sánh với các thủy vực lân cận tại miền Trung, số lượng 43 loài ở sông Trường Giang cao hơn gấp 2,15 lần so với sông Hiếu (20 loài) và sông Vu Gia – Thu Bồn (20 loài), cao hơn sông Bồ (33 loài) và sông Mã (40 loài), chỉ đứng sau sông Hương (46 loài). Tỷ lệ loài/giống đạt 1,65 và loài/họ đạt 2,69, chứng minh sông Trường Giang là một mắt xích sinh thái chuyển tiếp vô cùng quan trọng giữa hệ sinh thái nước ngọt nội địa và đầm phá ven biển miền Trung.

Đề xuất và khuyến nghị

• Quy hoạch lại không gian mặt nước: Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cần tiến hành giải tỏa dứt điểm 100% các công trình lấn chiếm lòng sông nuôi tôm tự phát dọc 67 km luồng sông trước năm 2020 nhằm khơi thông dòng chảy và hạn chế bồi lắng.
• Thành lập khu bảo tồn sinh cảnh đặc thù: Thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt tại ngã ba sông Tam Kỳ và sông Trường Giang (khu vực trạm TG9 và TG10) trong giai đoạn 2018–2022 do Chi cục Thủy sản chủ trì, đặt mục tiêu duy trì và phục hồi mật độ loài ốc ngựa vằn quý hiếm Neritina natalensis lên trên 5 cá thể/m².
• Kiểm soát khai thác thủy sản thương mại: Ban hành quy định cấm sử dụng xung điện, cào đáy mắt lưới nhỏ và hạn chế 40% sản lượng khai thác các đối tượng kinh tế cao như hến Corbicula spp., phi Sanguinolaria diphos, vọp Geloina coaxans trong mùa sinh sản (từ tháng 3 đến tháng 7 hàng năm).
• Quan trắc và xử lý ô nhiễm nguồn thải: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Nam chủ trì triển khai hệ thống quan trắc sinh thái định kỳ 6 tháng/lần, đồng thời cưỡng chế lắp đặt hệ thống xử lý nước thải đạt quy chuẩn đối với 100% cơ sở dệt nhuộm, may mặc tại trạm TG4 và các trại nuôi tôm công nghiệp tại trạm TG6 trước năm 2021.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Các nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Sinh thái học, Thủy sinh học: Khai thác hệ thống dữ liệu phân loại học chi tiết của 43 loài thân mềm cùng các chỉ số sinh thái định lượng để làm tài liệu đối sánh cho các lưu vực sông ven biển miền Trung.
• Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên môi trường và thủy sản: Ứng dụng kết quả khảo sát thực địa vào quá trình xây dựng quy hoạch kinh tế - xã hội vùng phụ cận sông Trường Giang, quản lý nuôi trồng thủy sản và điều tiết dòng chảy lưu vực.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên phi chính phủ: Sử dụng dẫn liệu về loài ốc Neritina natalensis để xây dựng các dự án bảo tồn nguồn gen quý hiếm và phục hồi đa dạng sinh học đất ngập nước ven biển.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý Môi trường: Tham khảo quy trình lấy mẫu chuẩn hóa bằng gầu Petersen, kỹ thuật phân tích chỉ số đa dạng loài bằng phần mềm Primer v.6 và phương pháp lập báo cáo đánh giá tác động môi trường thủy vực.

Câu hỏi thường gặp

• Đặc trưng nổi bật nhất của khu hệ động vật thân mềm ở sông Trường Giang là gì? Khu hệ thân mềm tại đây mang tính chuyển tiếp rõ rệt giữa nước ngọt và nước lợ mặn với 43 loài được ghi nhận. Lớp Chân bụng chiếm ưu thế với 65,12% tổng số loài, trong đó họ Neritidae chiếm tỷ lệ cao nhất (23,26%) nhờ khả năng thích nghi cao với sự biến động độ mặn liên tục từ hai cửa biển.

• Chỉ số đa dạng sinh học Shannon – Wiener biến đổi như thế nào giữa các mùa? Chỉ số H' trung bình toàn lưu vực đạt 2,26, biến động từ 1,00 đến 2,49. Mùa mưa đạt chỉ số đa dạng cao hơn (trung bình H' = 1,87) so với mùa khô (trung bình H' = 1,56), phản ánh môi trường sống mùa mưa có sự hòa loãng dòng chảy và giàu dinh dưỡng hơn.

• Luận văn đã ghi nhận loài thân mềm nào có giá trị bảo tồn đặc biệt? Nghiên cứu ghi nhận loài ốc ngựa vằn Neritina natalensis thuộc Danh lục đỏ IUCN 2017 ở cấp độ NT (Sắp bị đe dọa). Loài này chỉ xuất hiện vào mùa mưa tại trạm TG9 và TG10 thuộc khu vực hợp lưu sông Tam Kỳ với mật độ rất thấp từ 1 đến 2 cá thể/m².

• Những hoạt động nhân sinh nào tác động tiêu cực nhất đến các loài thân mềm? Hai tác nhân đe dọa lớn nhất là hoạt động nuôi tôm tự phát gây thu hẹp dòng chảy (sản lượng nuôi tăng 35,64%/năm) và xả thải chưa qua xử lý từ nhà máy may mặc, dệt nhuộm tại trạm TG4 cùng các trại nuôi tôm công nghiệp tại trạm TG6.

• Phương pháp thu thập mẫu định lượng trong nghiên cứu được triển khai ra sao? Mẫu định lượng được thu tại 10 mặt cắt ngang bằng gầu ngoạm Petersen diện tích 0,025 m² (thu 4 gầu/điểm ở vùng nước sâu) và khung 50x50 cm ở bãi cạn. Toàn bộ mẫu vật được sàng rây, nhặt bằng panh và cố định trong cồn 70% trước khi đếm cá thể dưới kính lúp.

Kết luận

• Xác lập đầy đủ danh lục 43 loài động vật thân mềm thuộc 26 giống, 16 họ, 9 bộ, trong đó lớp Chân bụng chiếm 65,12% và lớp Hai mảnh vỏ chiếm 34,88%.
• Đánh giá mật độ cá thể trung bình đạt từ 13 đến 53 cá thể/m², với sự phân hóa rõ rệt giữa mùa mưa (22,8 cá thể/m²) và mùa khô (20,9 cá thể/m²).
• Ghi nhận chỉ số đa dạng sinh học H' trung bình đạt 2,26 và phát hiện phân bố của loài nguy cấp Neritina natalensis thuộc Danh lục đỏ IUCN.
• Chứng minh tác động kép từ cơ chế thủy văn hai cửa triều và sức ép ô nhiễm nhân sinh đến sự suy giảm cấu trúc quần xã động vật đáy.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền với lộ trình 2018–2022 phục vụ phát triển bền vững dải ven sông 67 km của tỉnh Quảng Nam.

Công trình luận văn là tài liệu khoa học nền tảng, đóng góp thiết thực vào kho tàng nghiên cứu thủy sinh học Việt Nam. Các nhà khoa học, cơ quan quản lý và chuyên viên môi trường hãy khai thác ngay nguồn cơ sở dữ liệu thực chứng này để xây dựng các kế hoạch hành động bảo tồn và quy hoạch lưu vực sông Trường Giang một cách hiệu quả nhất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài ĐVKXS nước ngọt là nhóm sinh vật rắt phong phú và đồng vai trồ quan trong trong các hệ sinh thái nước ngọt a trong đời sống của con người. Tại các thủy vực nước ngọt, ÐVKXS tham gia vào các quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng, là mắt xích quan trong trong mạng lưới thức ăn của thủy vực và tạo sự cân bằng cho các thủy vực. Ngoài ra, nhiều loài còn là sinh vật chỉ thị để đánh giá chất lượng nước ở các thủy vực.

Trong đố, ngành động vật thân mém (Mollusca) la một ngành đồng vai trở cquan trọng, cung cấp nguồn thực phẩm có (hành phần dinh dưỡng cao, có khả năng làm sạch môi trường, đặc biệt hom động vật thân mềm hai mảnh vỏ. Vì thế, ngoài giá trị về mặt ĐDSH, ngành động vật thân mềm còn có giá trị kinh tế Sông Trường Giang là con sông chạy đọc theo bờ biển thuộc tỉnh Quảng Nam, Sông Trường Giang hiện có chiều dài 67 Km, chay song song với bở biển, nỗi liễn TP. Hội An với Khu Kinh tế mở Chu Lai, qua địa bản các huyện Duy Xuyên, Thăng Binh, Núi Thành và TP. Sông Trường Giang nổi bai bệ thống sông chính của tỉnh Quảng Nam nên nó thông thương tất cả các dòng nước với nhau, góp phần to nên điện mạo sinh thái cảnh quan và phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Nam, là nơi đáp ứng nhu cầu tưới tiêu, nuôi trồng thủy sản, hạn chế lũ lụt, cung cắp nước.

cho các vùng lân cân. Ngoài các ưu thể để phát triển kinh tế - xã hội, sông Trường Giang còn chứa trong mình tải nguyên sinh vật khá phong phú và đa dạng, đồng thời là nơi có tiềm năng rất lớn để phát triển du lịch sinh thái “Trước khi thực hiện nghiên cứu này, những thông tin điều tra về động vật thân mềm ở sông Trường Giang còn rit it, Trong khuôn khổ đề tải độc lập cấp Nhà nước: "Nghiên cứu tổng thể sông Trường Giang và vùng phụ cận phục vụ phát triển bén vững kinh tẾ - xã hội tỉnh Quảng Nam” do Viện Khoa hoc Thuy loi Vi Nam dang thực hiện ma học viên là thành viên tham gia đã tiền hành điều tra, thu thập số lu, lấy mẫu tri sông Trường Giang “Từ những lý do nêu trên, chúng tôi thục hiện đề tải: “Nghiên cứu hiện trạng. đa dạng sinh học động vật thân mầm (Mollasca) ở sông Trường Giang, tỉnh Quang Nam” 2, Myc tidu de tai + Đánh giá được hiện trang DDSH (đa dạng loài) đông vật thân mềm (Mollusca) 6 nước tại sông Trường Giang, tinh Quảng Nam góp phần phục vụ công quan Ii, bio tn va khai thác hợp lí nguồn lợi thủy sản sông Trường Giang. + Bước đầu đề xuất được các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững động vit thin mềm ở nước tại sông Trưởng Giang, 3.

Nội dung nghiên cứu ¬+ Nghiên cứu đa dạng loài động ginh Thin mềm ở sông Trường Giang + Nghiên cứu biến động thành phần loài động vật thân mềm ở thủy vực theo mùa và theo điểm nghiên cứu. + Nghiên cứu mật độ động vật thân mềm ở sông Trường Giang, tỉnh Quảng Nam. + Đề xuất được các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững động vật thân mềm ở nước tại sông Trưởng Giang. 4, Đối tượng và phạm vì nghiên cứu ¬+ Đối tượng: Động vật ngành thân mễm (Mollusca) ở nước.

Các yếu tổ môi trường: nhiệt độ nước, pH, đô đục, DO, COD, BODs, Amoni (NH¿”), Asen (As), Chi (Pb). + Pham vi nghién ciru: song Trường Giang, tinh Quảng Nam. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn ~ Cung cấp một cách có hệ thống vả đẩy đủ nhất về thành phần loài, phân bố, đặc điểm cấu trúc thành phần loài, mức độ ĐDSH Thân mềm (Mollusca) ở nước khu vực nghiên cứu và mỗi tương quan giữa động vật thân mềm ở nước với các yếu tố môi trưởng nước. ~ Là cơ sở khoa học cho việc lập quy hoạch, kế hoạch bảo tỏn và sử dụng.

hợp lý tải nguyên sinh vật, Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản; Phát triển kinh tế xã hội theo hướng bền vững, ó. Nguồn số liệu sử dụng cho luận văn ~ Số liệu khí hậu, thủy văn do Đài khí tượng thủy văn của tỉnh Quảng Nam. căng cắp ~ SỐ iệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, ĐDSH, nh hình khá thác, sử dụng nguồn lợi thủy sản được thụ thập trong quá tình điều tra, kháo sắt thực địa và định loại vật mẫu của để tải độc lập cấp Nhà nước “Nghiên cứu tổng thể sông “Trường Giang và vùng phụ cận phục vụ phát triển bền vững kinh tế - xã hội tỉnh “Quảng Nam” mà học viên là thành viên tham gia để tải, ~ Số liệu niên giám thống kê các huyện Duy Xuyên, Thăng Bình, Núi Thành và TP. Tam Ky nim 2016.

7, Kết cấu của luận văn Luận văn bao gồm các phẫn chính như sau: 1. Chương l: Tổng quan tài liệu 3. Chương 2: Thời gian, địa điểm và phương pháp nghiên cứu 4. Chương 3: Kết quả nghiên cứu $ ết luận và khuyến nghị.

Tải liêu tham khảo 7. Phụ lục CHUONG 1 TONG QUAN TAL LIEU 1.1, TINH HINH NGHIEN CU'U DONG VAT THAN MEM (MOLLUSCA) TREN THE GIOL CCéc nghiên cứu đầu tiên về khu hệ thuỷ sinh vật biển phát triển mạnh với việc sử dụng lưới vớt sinh vật nỗi và lưới kéo sinh vật đầy (1750). Các tác giả đầu tiên của giai đoạn này là Audonin và Edwards (1832), Sars (1835), Forbes (1844) đã công bố những dẫn liệu đầu tiên. Tiếp đến là thời kỳ nghiên cứu sinh thái học, tiêu biểu là Loren (1863), Walther (1893 - 1984), Zernov (1912),.

Giai đoạn nghiên cứu định lượng như nghiên cứu định lượng sinh vật nỗi của Hensen (1877) va gầu định lượng sinh vật đáy của Petersen (1908) [31]. Nghiên cứu về ĐDSH ĐVĐ trên thế giới tiêu biểu như Envink (1973), THutching và Saenger (1987), Mathes and Kapetsky (1988), Macintosh et al (1991), Othman vi cs. Các tic gid đã tập trung hưởng nghiên cứu đi sâu vào xác định thành phần loài, biến động số lượng, sự phân bổ của DVD và đã áp dụng các chỉ số H’, chi 38 D, chi s6 Simpson. để đánh giá tính ĐDSH, đồng thời nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tổ sinh thai đối với các nhóm ĐVĐ vùng triều và RNM [47, 51, 52, 56, 61, 62, 67) Ở các hệ sinh thái trên cạn, số lượng các loài nhiều hơn ở biển, do đó tính ĐDSH cũng cao hơn nhưng các loài sinh vật biển lại có khuynh hướng tăng khả năng biển đị hơn nên tính đa đạng về đã truyền cũng lớn hơn.

Trong các HT cũa sông, số lượng các loài lại không nhiễu so với vùng biển lân cận nhưng do tính không đồng nhất về các điều kiện sống, những biến dị của các cá thể của loài càng trở nên phong phú nhờ đỏ chúng có thể tồn tại và thích ứng được với những thay đổi của các điều kiện môi trường. Ngay trong mot HST cita sông, nơi sống của các loài và các quần thể của loài, cũng phân hoá mạnh, tạo nên các ö sinh thái khác nhau nhất là khu vực RNM. Ví dụ như trong các HST RNM có thể bắt gặp 2-4 loài sông thuộc giống Uea, uy nhiên mỗi loài này xuất hiện thường phụ thuộc vào cấu tao cia nin đây. Ngoài ra, các cửa sông phân bổ ở các vị trí địa lý khác nhau cũng có sự cách ly tương đối, vì vây ngoài những loài chung, mỗi nơi còn có các loài sinh vat diy đại diện cho mỗi sinh cảnh của mình như Polychaeta, Mollusca.

{70, 71] 'Nhiễu công trình nghiên cứu đã khẳng định tính đa dạng của PVD liên quan chặt chẽ với tính đa dạng của sinh cảnh. Vũng triều có điều kiện môi trường biến động hơn vùng đất ngập nước, song nhờ có hệ thực vật RNM và cấu trúc đa dạng .đây đã tạo nên nhiễu sinh cảnh rất đặc trưng cho những nhóm sinh vật khác nhau [72]. Nghiên cứu về sự di nhập của các loài s h vật nước ngọt, nước mặn Ít "hay nhiều vào vùng cũa sông hoặc qua vũng cửa sông vào vũng nước ngọt côn liên cquan chặt chẽ đến lưu lượng dòng chảy và sự lên xuống của thủy triều. Những loài cửa sông thực chất là những loài có nguồn gốc từ biển ven bo, rong mudi, da di nhập vào đây từ buổi đầu ra đời của ving và thích nghỉ với điều kiện bắt ổn định của nó, đặc biệt là sự dao động của độ muỗi.

Những mỗi quan hệ về nguồn gốc được phan ánh trong nhiễu *cặp sinh đôi” gặp trong vùng cửa sông và biển|54, 63, 6] “Chỉ tính đến thập ky 80 thì theo Phạm Đình Trọng (1996) trên thể giới, số tài liệu đề cập về HST RNM đã vượt quá 7000 đầu sách, trong đó có hằng trăm công tình đề cập đến các quần xã động vậ Xét riêng về ĐVKXS đáy cỡ lớn (Macrobenthos) đã có 110 công trình công bố. Theo Vũ Trung Tạng (1994) cho thấy trong RNM ở Đông Nam Á, đã thống kê được gần 230 loài Giáp xác, 211 loài Than mém, 11 lo? Gian nhiều tơ và 13 loai giun it to (IUCN, 1983) [29, 40] Nghiên cứu về khu hệ, phân bó, sinh thái đã có nhiều công trình công bố về Macrobenthos ở vùng nước lợ, Bery (1975) nghiên cứu về Thân mềm; [ 49]. Maitland và Morgan đã xuất bản công trình Quán lý bảo tồn sinh cảnh nước "ngọt: hồ, sông và các ving đắt ngập nước, các tác giả đã đi sâu phân tích về giá trị của các hệ sinh thái nước ngọt, các tác đông của con người đối với hệ sinh thái nước ngoại, xây dựng hệ thống giải pháp quản lý bảo tồn đổi với từng dang thủy vực 160] Maitland (1978) đã phân tích về sự khác biệt giữa thủy vực nước đứng và nước chảy và đưa ra những đặc trưng lý học, hoá học và sinh học như dòng chảy, 'hí hoà tan, các sinh cảnh và vi sinh cảnh. Tác giả cho rằng dòng chảy là một yêu tổ quan trọng của các thủy vực nước chây vả đã chỉ ra tốc độ cực đại của dòng nước nằm ở lớp nước có độ sâu 1/3 tính từ bề mặt [59] 'VỀ Thân mềm (Mollusca) có thể kể đến các công trình của Yule va Yong.

(2004) đã thống kê được hơn 150 loài Chân bụng (Gasưopoda) và Hai mảnh vỏ (Bivalvia), trong đỏ có 6 bộ và 20 giống Gastropoda; 5 bộ và 12 giống Bivalvia. Riêng lớp Bivalvia, Bogan (2008) 43 xéc định có ít nhất 19 họ thuộc 3 phân lớp Bivalvia 1g ở nước ngọt. Riêng bô Unioniformes có 6 ho, 180 giống và 800 loài sống trong môi trường nước ngọt (50, 78] 'Năm 2003, chương trình quan trắc ĐDSH ở khu vực sông Mẽ Kông (bao gồm.