Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu thành phần loài cá tại rừng dừa nước xã bình phước huyện bình sơn tỉnh quảng ngãi

Nghiên cứu thành phần loài cá tại rừng dừa nước xã Bình Phước, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, góp phần bảo tồn và phát triển sinh thái.

• Tác giả: Hoàng Minh Thiện
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Văn Khánh
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần loài cá tại rừng dừa nước xã Bình Phước, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu đề tài
• 1.2. Ý nghĩa khoa học của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.2. Địa hình, địa mạo
• 1.1.3. Đặc điểm khí hậu
• 1.1.4. Điều kiện thủy hải văn
• 1.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI CÁ
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu thành phần loài cá trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu thành phần loài cá ở Việt Nam
• 1.2.3. Tình hình nghiên cứu thành phần loài Cá ở rừng dừa nước xã Bình Phước
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phương pháp thu mẫu ngoài thực địa
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng PR (Participatory Research)
• 2.3.3. Phương pháp phân loại cá
• 2.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. DANH MỤC VÀ CẤU TRÚC THÀNH PHẦN LOÀI CÁ
• 3.1.1. Danh mục thành phần loài cá
• 3.1.2. Cấu trúc thành phần loài cá vùng rừng dừa nước xã Bình Phước
• 3.1.3. So sánh thành phần loài cá của vùng rừng dừa nước xã Bình Phước với các khu hệ cá vùng lân cận
• 3.2. ĐẶC TRƯNG CẤU TRÚC SINH THÁI CỦA KHU HỆ CÁ
• 3.3. CÁC LOÀI CÁ KINH TẾ
• 3.3.1. Các loài cá có ý nghĩa kinh tế đối với người dân
• 3.3.2. Danh mục các loài cá kinh tế
• 3.4. CÁC LOÀI CÁ QUÝ HIẾM
• 3.5. VAI TRÒ CỦA RỪNG DỪA NƯỚC ĐỐI VỚI THÀNH PHẦN LOÀI CÁ
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về rừng dừa nước Bình Phước Quảng Ngãi

Rừng dừa nước tại xã Bình Phước, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi là một hệ sinh thái quan trọng, có diện tích khoảng 120ha. Hệ sinh thái này không chỉ đóng vai trò bảo vệ môi trường mà còn là nơi cư trú của nhiều loài cá và sinh vật khác. Theo nghiên cứu, rừng dừa nước có khả năng tự làm sạch ô nhiễm và điều tiết khí hậu cho khu vực. Đặc biệt, rừng dừa nước còn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển và cửa sông, hạn chế xói lở và tác hại của bão. Những lợi ích này không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn có ý nghĩa lớn về mặt môi trường cho tỉnh Quảng Ngãi.

1.1. Đặc điểm sinh thái của rừng dừa nước

Rừng dừa nước tại Bình Phước có sự đa dạng sinh học cao, bao gồm nhiều loài cá nước ngọt và nước lợ. Hệ sinh thái này là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật, trong đó có các loài cá có giá trị kinh tế. Nghiên cứu cho thấy, rừng dừa nước không chỉ là nơi cư trú của các loài cá mà còn là môi trường sống lý tưởng cho nhiều sinh vật khác. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học trong khu vực này.

II. Tình hình nghiên cứu thành phần loài cá

Nghiên cứu về thành phần loài cá tại rừng dừa nước Bình Phước đã được thực hiện nhằm đánh giá hiện trạng và cung cấp thông tin cho việc quy hoạch và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản. Các nghiên cứu trước đây đã ghi nhận sự phong phú của cá nước ngọt tại Quảng Ngãi, với nhiều loài được phát hiện. Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu tập trung vào khu vực rừng dừa nước, điều này dẫn đến việc chưa khai thác hết tiềm năng của khu vực này trong việc phát triển kinh tế và bảo tồn môi trường.

2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Trên thế giới, nghiên cứu về loài cá đã có từ lâu, với nhiều công trình nổi bật. Các nhà khoa học đã phân loại và mô tả hàng ngàn loài cá, từ đó hình thành nên các hệ thống phân loại hiện đại. Những nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sinh thái của các loài cá mà còn cung cấp cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản. Việc nghiên cứu thành phần loài cá cũng góp phần vào việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế bền vững.

III. Đánh giá và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về thành phần loài cá tại rừng dừa nước Bình Phước có giá trị thực tiễn cao. Những thông tin thu thập được sẽ hỗ trợ cho các cơ quan chức năng trong việc lập kế hoạch quản lý và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững. Việc bảo tồn rừng dừa nước không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn bảo vệ môi trường sống cho nhiều loài sinh vật.

3.1. Ứng dụng trong quản lý tài nguyên

Thông qua nghiên cứu, các cơ quan quản lý có thể xây dựng các chính sách phù hợp nhằm bảo vệ và phát triển bền vững rừng dừa nước. Việc này không chỉ giúp bảo tồn đặc điểm sinh thái của khu vực mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương thông qua việc khai thác hợp lý nguồn lợi thủy sản. Các chương trình giáo dục cộng đồng cũng cần được triển khai để nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng ngập mặn đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ đường bờ biển, cửa sông, hạn chế xói lở đất và giảm thiểu tác hại của bão lũ. Rừng ngập mặn dừa nước tại xã Bình Phước, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi có quy mô diện tích khoảng 120 ha (trong đó có 70 ha là rừng lâu năm), phân bố dọc theo dòng chảy sông Trà Bồng trước khi đổ ra biển qua cửa Sa Cần. Về vị trí tiếp giáp, khu vực này nằm liền kề phía Tây Bắc với Khu Kinh tế Dung Quất và Nhà máy Lọc dầu Dung Quất. Với tính chất thủy văn chuyển tiếp giữa nước ngọt và nước lợ, thảm thực vật dừa nước nơi đây đóng vai trò như một bộ đệm sinh thái và "lá phổi xanh" giúp hấp thụ, thanh lọc các chất ô nhiễm và điều tiết tiểu khí hậu cho toàn bộ khu vực công nghiệp lân cận.

Trước thời điểm nghiên cứu, các công bố về khu hệ cá tại tỉnh Quảng Ngãi chủ yếu tập trung vào sông Trà Khúc, sông Vệ và vùng biển đảo Lý Sơn (điển hình như các khảo sát của Nguyễn Hữu Dực năm 1995, Nguyễn Thị Hồng Hà năm 2011, và Viện Sinh thái học Miền Nam giai đoạn 2015–2016). Các dẫn liệu chuyên biệt về thành phần loài cá trên sông Trà Bồng, đặc biệt là hệ sinh thái rừng dừa nước xã Bình Phước, còn thiếu tính hệ thống và chủ yếu dựa trên ước lượng định tính. Việc thiếu hụt dữ liệu cơ sở khiến công tác quy hoạch, khai thác và bảo tồn tài nguyên thủy sản tại địa phương chưa có định hướng phù hợp.

Xuất phát từ thực tiễn trên, tác giả Hoàng Minh Thiện đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng (năm 2018) nhằm mục tiêu đánh giá hiện trạng thành phần loài cá, cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học cho việc quản lý, khai thác bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực rừng dừa nước xã Bình Phước.

Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định theo 4 nội dung cụ thể:

1. Điều tra thu mẫu và định loại hình thái các mẫu cá thu được tại thực địa.
2. Lập danh mục, phân tích cấu trúc bậc phân loại, cấu trúc sinh thái và so sánh thành phần loài cá của rừng dừa nước xã Bình Phước với các khu hệ lân cận.
3. Xác định danh mục các loài cá có giá trị kinh tế và các loài cá quý hiếm có tên trong Sách đỏ Việt Nam.
4. Đánh giá vai trò sinh thái của rừng dừa nước đối với nguồn lợi và quần xã cá địa phương.

• Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ các loài cá phân bố và được khai thác tại vùng rừng dừa nước xã Bình Phước.
• Phạm vi không gian: Rừng dừa nước xã Bình Phước, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi (tọa độ từ 15°16'15'' đến 15°20'25'' vĩ độ Bắc; 108°45'50'' đến 108°49'35'' kinh độ Đông).
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực địa và thu thập mẫu định kỳ từ ngày 01/11/2017 đến ngày 02/04/2018.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên lý thuyết phân loại học động vật học (ngư loại học) và các nguyên lý sinh thái học cửa sông ven biển, cụ thể là sự phân vùng sinh thái thích nghi theo gradient độ mặn của các nhóm cá nước ngọt, nước lợ và cá gốc biển.

Hệ thống khóa định loại và tài liệu phân loại hình thái được tác giả áp dụng bao gồm:

• Khóa phân loại của Vương Dĩ Khang (1958) trong Ngư loại phân loại học.
• Tài liệu định loại của Mai Đình Yên (1978) trong Định loại cá nước ngọt các tỉnh phía Bắc Việt Nam và Mai Đình Yên cùng cộng sự (1992) trong Định loại các loài cá nước ngọt Nam Bộ.
• Công trình của Nguyễn Văn Hảo (2001, 2005) trong bộ chuyên khảo Cá nước ngọt Việt Nam (Tập 1, 2 và 3).
• Tra cứu và đối chiếu danh pháp, phân bố qua cơ sở dữ liệu FishBase và Danh mục loài cá kinh tế Việt Nam (Bộ Thủy sản).
• Đánh giá mức độ đe dọa sinh học theo Sách đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục Đỏ IUCN.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa khảo sát thực địa, phân tích trong phòng thí nghiệm và điều tra xã hội học sinh thái:

• Phương pháp thu mẫu thực địa: Tiến hành định kỳ 2 lần/tháng (mỗi đợt kéo dài 2–3 ngày, tổng cộng 11 đợt thu mẫu). Mẫu cá được thu trực tiếp từ các mẻ khai thác của ngư dân địa phương sử dụng ghe (lưới rê) và thúng (lưới lồng). Mẫu sau khi thu thập được rửa sạch, cố định trong dung dịch formol 4%, dán nhãn ghi nhận thời gian, tọa độ, ngư cụ thu mẫu và vận chuyển về Phòng thí nghiệm Khoa Sinh – Môi trường, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng để xử lý hình thái.
• Phương pháp nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng (Participatory Research - PR): Tuyển chọn và tập huấn cho các ngư dân địa phương làm cộng tác viên thu mẫu bổ sung, ghi chép nhật ký khai thác hàng ngày, đánh dấu các loài xuất hiện và thu thập thông tin về mùa vụ, sản lượng mẻ lưới, ngư cụ và giá bán trên thị trường.
• Phương pháp định loại: So sánh đặc điểm hình thái ngoài (các chỉ tiêu đo đếm tia vây, vảy, tỷ lệ cơ thể) và đối chiếu với khóa phân loại chuẩn.
• Phương pháp xử lý số liệu: Thống kê, phân tích tỷ lệ phần trăm cấu trúc taxon và lập biểu bảng bằng phần mềm Microsoft Excel.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 cung cấp tổng quan điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu và lịch sử nghiên cứu ngư loại học trong nước, quốc tế:

• Đặc điểm tự nhiên: Xã Bình Phước có diện tích tự nhiên 2.345,71 ha (chiếm 5,02% diện tích huyện Bình Sơn), địa hình đồi núi bát úp (khoảng 800 ha) xen kẽ vùng đồng bằng, đầm lầy (hơn 1.500 ha). Khí hậu nhiệt đới gió mùa chia thành 2 mùa: mùa khô (tháng 2 đến tháng 7) và mùa mưa (tháng 8 đến tháng 1 năm sau); lượng mưa trung bình 1.300 mm/năm (tập trung 48% vào tháng 10 và 11); độ ẩm trung bình 82%; nhiệt độ trung bình năm 26,6–26,9°C. Chế độ thủy văn chịu tác động trực tiếp của sông Trà Bồng và chế độ bán nhật triều cửa Sa Cần, tạo nên môi trường nước lợ biến động theo mùa và theo chu kỳ triều.
• Lịch sử nghiên cứu thế giới: Khái quát từ công trình thời cổ đại của Aristote (115 loài) đến các mốc phân loại hiện đại của C. Linnaeus (1765), G. Valenciennes (1828–1848), P. Bleeker (1819–1874), A. Günther (1830–1914), L. Berg (1949), E. Mayr (1953), Rainboth (1996) và hệ thống dữ liệu quốc tế FishBase (FAO).
• Lịch sử nghiên cứu tại Việt Nam: Phân kỳ qua 3 giai đoạn:
  • Thời kỳ trước 1945: Nghiên cứu của H. Sauvage (1881, 1884), P. Chevey và J. Lemasson (1937 - 98 loài cá nước ngọt Bắc Bộ), G. Tirant (1929 - 70 loài sông Hương).
  • Thời kỳ 1945–1975: Khảo sát của Đào Văn Tiến và Mai Đình Yên (sông Bôi, sông Ngoài Thia), Mai Đình Yên (1966 - sông Hồng), Đoàn Lệ Hoa và Phạm Văn Doãn (1971 - sông Mã), Trần Ngọc Lợi (1964) ở miền Nam.
  • Thời kỳ 1975 đến nay: Các công trình tổng hợp của Mai Đình Yên (1978, 1992), Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương (1993), Nguyễn Văn Hảo (2001, 2005) cùng các nghiên cứu khu hệ miền Trung tại sông Hương (Võ Văn Phú, 2005 - 186 loài), đầm Ô Loan (Võ Văn Phú và cs, 2003 - 108 loài), sông Cu Đê (Nguyễn Thị Túy Loan, 2005), hạ lưu sông Hàn (Hồ Thị Thanh Tâm, Võ Văn Phú, 2006 - 108 loài), sông Đầm (Vũ Thị Phương Anh, 2014 - 91 loài).
• Thực trạng tại Quảng Ngãi: Nêu rõ khoảng trống nghiên cứu khi các công bố của Mai Đình Yên và Nguyễn Hữu Dực (1995), Nguyễn Thị Hồng Hà (2011) và Viện Sinh thái học Miền Nam (2015–2016) chưa khảo sát chi tiết khu hệ cá vùng rừng dừa nước hạ lưu sông Trà Bồng.

Chương 2: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết tiêu chí chọn điểm nghiên cứu tại rừng dừa nước xã Bình Phước; mô tả 4 nội dung chuyên môn; chuẩn hóa quy trình 11 đợt thu mẫu thực địa, quy trình cố định mẫu formol 4%, kỹ thuật điều tra PR thông qua phỏng vấn ngư dân và phân tích hình thái sinh học theo các tài liệu định loại của Vương Dĩ Khang, Mai Đình Yên, Nguyễn Văn Hảo.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm của khóa luận qua các bảng dữ liệu và phân tích chuyên sâu:

1. Danh mục và cấu trúc thành phần loài cá

Qua 11 đợt khảo sát, tác giả đã định loại được 51 loài cá thuộc 42 giống, 27 họ và 9 bộ khác nhau. Cấu trúc số lượng và tỷ lệ các bậc phân loại được tổng hợp trong bảng sau:

STT	Bộ (Tên khoa học / Tên Việt Nam)	Số họ	Tỷ lệ họ (%)	Số giống	Tỷ lệ giống (%)	Số loài	Tỷ lệ loài (%)
1	Perciformes (Bộ cá Vược)	15	55,55	20	47,62	26	50,98
2	Cypriniformes (Bộ cá Chép)	2	7,41	9	21,43	10	19,61
3	Clupeiformes (Bộ cá Trích)	2	7,41	4	9,52	5	9,80
4	Siluriformes (Bộ cá Nheo)	3	11,11	3	7,14	4	7,84
5	Synbranchiformes (Bộ cá Mang liền)	1	3,70	2	4,76	2	3,92
6	Osteoglossiformes (Bộ cá Thát Lát)	1	3,70	1	2,38	1	1,96
7	Atheriniformes (Bộ cá Suốt)	1	3,70	1	2,38	1	1,96
8	Beloniformes (Bộ cá Nhái)	1	3,70	1	2,38	1	1,96
9	Pleuronectiformes (Bộ cá Bơn vĩ)	1	3,70	1	2,38	1	1,96
Tổng	9 bộ cá	27	100,0	42	100,0	51	100,0

Bộ cá Vược (Perciformes) giữ ưu thế tuyệt đối về mọi bậc phân loại (chiếm hơn 50% tổng số loài), phản ánh tính chất sinh thái đặc trưng của vùng nước lợ cửa sông.

2. So sánh tính đa dạng với các khu hệ lân cận

Khóa luận so sánh cấu trúc phân loại của rừng dừa nước xã Bình Phước với 3 thủy vực khác ở miền Trung:

Khu hệ cá	Số bộ	Số họ	Số giống	Số loài	Tác giả công bố
Sông Đầm (Tam Kỳ, Quảng Nam)	13	32	66	91	Vũ Thị Phương Anh (2014)
Sông Vệ (Quảng Ngãi)	13	35	59	81	Nguyễn Thị Hồng Hà (2011)
Hạ lưu sông Hàn (Đà Nẵng)	15	45	74	108	Hồ Thị Thanh Tâm, Võ Văn Phú (2006)
Rừng dừa nước xã Bình Phước	9	27	42	51	Hoàng Minh Thiện (2018)

Kết quả cho thấy số lượng loài ghi nhận tại rừng dừa nước Bình Phước thấp hơn đáng kể (khoảng một nửa so với hạ lưu sông Hàn), nguyên nhân chủ yếu do diện tích sinh cảnh hẹp hơn (120 ha) và thời gian khảo sát giới hạn trong 6 tháng.

3. Cấu trúc thích nghi sinh thái

Dựa trên tính dung nạp độ mặn, khu hệ cá được phân chia thành 3 nhóm sinh thái rõ rệt:

• Nhóm cá nước lợ điển hình: Chiếm ưu thế với 30 loài (58,82% tổng số loài), trong đó bộ cá Vược chiếm 22 loài (các họ Mugilidae, Gerridae, Leiognathidae, Gobiidae, Siganidae...).
• Nhóm cá nước ngọt điển hình: Gồm 19 loài (37,25% tổng số loài), chủ yếu thuộc bộ cá Chép (12 loài thuộc họ Cyprinidae, Cobitidae) cùng các họ Clariidae, Channidae, Anabantidae.
• Nhóm cá nước mặn điển hình (cá gốc biển): Gồm 2 loài (3,92% tổng số loài) thuộc họ Ariidae (cá Úc - Arius areus) và họ Acanthopagridae (cá Hanh đen - Acanthopagrus berda), chỉ xâm nhập vào rừng dừa vào mùa khô khi độ mặn tăng cao.

4. Khai thác và giá trị kinh tế

Đề tài xác định được 17 loài có giá trị kinh tế (chiếm 33,3% tổng số loài), thuộc 8 họ của 5 bộ. Bộ cá Vược có 11 loài kinh tế. Ngư cụ đánh bắt chủ yếu gồm lưới lồng (sử dụng thúng) và lưới rê (sử dụng ghe). Dữ liệu sản lượng và giá bán ghi nhận từ khảo sát ngư dân như sau:

STT	Đối tượng cá kinh tế	Tên khoa học	Sản lượng mẻ khai thác	Giá bán (VNĐ/kg)
1	Cá Rô phi / Cá Rô phi vằn	Oreochromis mossambicus / O. niloticus	7–12 kg/ghe; 3–5 kg/thúng	20.000 – 30.000
2	Cá Bống cát	Glossogobius giuris	0,5–1,5 kg/thúng	40.000
3	Cá Đối lá	Valamugil cunnesius	0,3–1,0 kg/ghe	20.000
4	Cá Móm vây gai dài	Gerres filamentosus	0,5–1,0 kg/ghe; 0,2–0,5 kg/thúng	10.000
5	Lươn đồng	Monopterus albus	0,4–1,0 kg/thúng	50.000
6	Cá Liệt	Leiognathus equulus	0,5–0,8 kg/ghe	25.000
7	Cá Ong Căng / Căng 4 sọc	Terapon jarbua / Pelates quadrilineatus	0,3–0,5 kg/ghe	50.000

Khai thác cá Rô phi mang lại nguồn thu ổn định nhất (khoảng 150.000 đồng/ghe và 70.000 đồng/thúng mỗi ngày). Bình quân thu nhập từ khai thác cá của ngư dân đạt khoảng 80.000 đồng/người/ngày.

5. Các loài cá quý hiếm

Khóa luận ghi nhận 3 loài cá có nguy cơ tuyệt chủng được xếp ở mức độ Sẽ nguy cấp (VU) theo Sách đỏ Việt Nam (2007):

1. Clupanodon punctatus (Cá Mòi cờ chấm) – Bộ Clupeiformes, Họ Clupeidae.
2. Nematalosa japonica (Cá Mòi mõm tròn) – Bộ Clupeiformes, Họ Clupeidae.
3. Cranoglanis bouderius (Cá Ngạnh) – Bộ Siluriformes, Họ Cranoglanididae.

6. Vai trò sinh thái của rừng dừa nước

• Bãi sinh sản và vườn ươm: Các loài cá biển như cá Đối lá (Valamugil cunnesius), cá Mòi cờ chấm (Clupanodon punctatus) di cư vào vùng rừng ngập mặn để sinh sản và là nơi trú ẩn cho cá bột, cá con. Ngược lại, vào mùa mưa lớn, các loài cá nước ngọt như cá Chép, cá Trắm cỏ di chuyển từ sông Trà Bồng ra vùng rừng dừa kiếm mồi.
• Nguồn thức ăn và tích lũy hữu cơ: Lượng mùn bã hữu cơ và thảm sinh vật phân hủy phong phú tạo nguồn thức ăn dồi dào cho các loài cá ăn tạp (Rô phi, Chép). Rừng dừa nước tổng hợp khoảng 1,5 tấn cacbon/ha/năm và lưu trữ khoảng 70 tấn C/ha ở tầng trầm tích sâu 1m.

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả khoa học chính:
  • Thiết lập danh mục phân loại đầy đủ gồm 51 loài, 42 giống, 27 họ, 9 bộ cá tại rừng dừa nước xã Bình Phước.
  • Xác định cấu trúc ưu thế của bộ cá Vược (Perciformes) với 26 loài (50,98%) và nhóm cá nước lợ (30 loài - 58,82%).
  • Lập danh mục 17 loài cá có giá trị thương phẩm cao và định lượng thực tế sản lượng, đơn giá, thu nhập bình quân của cộng đồng ngư dân địa phương.
  • Định vị sự xuất hiện của 3 loài cá quý hiếm mức VU (Sách đỏ Việt Nam 2007) gồm cá Mòi cờ chấm, cá Mòi mõm tròn và cá Ngạnh.
• Đóng góp so với nghiên cứu trước: Khóa luận là công trình khảo sát chuyên biệt đầu tiên về khu hệ cá rừng dừa nước xã Bình Phước, lấp đầy khoảng trống dữ liệu sinh học thủy sản tại lưu vực sông Trà Bồng và cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn vùng đệm ven Khu Kinh tế Dung Quất.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu chỉ được thực hiện trong khoảng thời gian 6 tháng (từ tháng 11/2017 đến tháng 4/2018), chủ yếu bao gồm mùa mưa chuyển tiếp sang mùa khô, chưa thu mẫu trọn vẹn chu kỳ cả năm để theo dõi đầy đủ biến động theo mùa của quần xã cá.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tác giả kiến nghị cần tiếp tục tiến hành các đợt điều tra bổ sung vào các tháng mùa hè và mùa lũ cao điểm, đồng thời mở rộng nghiên cứu tác động của các yếu tố lý - hóa môi trường nước và hoạt động công nghiệp từ Khu Kinh tế Dung Quất đến sự biến động số lượng của khu hệ cá.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn dữ liệu thực chứng hữu ích đối với:

• Sinh viên, học viên cao học ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Sinh học, Thủy sản, Sinh thái học tham khảo phương pháp điều tra ngư loại học kết hợp phương pháp PR tại vùng cửa sông.
• Cán bộ kỹ thuật tại Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Bình Sơn, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ngãi sử dụng số liệu danh mục loài, sản lượng cá kinh tế và vị trí các loài quý hiếm để xây dựng phương án quản lý, khoanh vùng bảo vệ nguồn lợi thủy sản rừng dừa nước Bình Phước.
• Các nhà nghiên cứu sinh thái cửa sông miền Trung đối chiếu cấu trúc khu hệ cá nước lợ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận tổng cộng bao nhiêu loài cá và bộ nào chiếm ưu thế nhất?
Nghiên cứu ghi nhận 51 loài thuộc 42 giống, 27 họ và 9 bộ. Bộ chiếm ưu thế tuyệt đối là bộ cá Vược (Perciformes) với 15 họ (55,55%), 20 giống (47,62%) và 26 loài (50,98% tổng số loài).

2. Khu hệ cá tại rừng dừa nước xã Bình Phước được phân chia thành những nhóm sinh thái nào?
Khu hệ cá gồm 3 nhóm sinh thái: nhóm cá nước lợ điển hình (30 loài, chiếm 58,82%), nhóm cá nước ngọt điển hình (19 loài, chiếm 37,25%) và nhóm cá nước mặn/gốc biển (2 loài, chiếm 3,92%).

3. Có những loài cá quý hiếm nào trong Sách đỏ Việt Nam (2007) được tìm thấy tại khu vực nghiên cứu?
Có 3 loài cá thuộc mức độ Sẽ nguy cấp (VU) gồm: cá Mòi cờ chấm (Clupanodon punctatus), cá Mòi mõm tròn (Nematalosa japonica) thuộc họ cá Trích (Clupeidae) và cá Ngạnh (Cranoglanis bouderius) thuộc họ cá Ngạnh (Cranoglanididae).

4. Đối tượng cá nào mang lại sản lượng và thu nhập kinh tế cao nhất cho ngư dân địa phương?
Cá Rô phi (Oreochromis mossambicus) và cá Rô phi vằn (Oreochromis niloticus) mang lại sản lượng cao nhất (7–12 kg/ghe và 3–5 kg/thúng), với giá bán 20.000–30.000 đồng/kg, đem lại thu nhập trung bình 150.000 đồng/ghe và 70.000 đồng/thúng mỗi ngày.

5. Phương pháp thu mẫu và thời gian khảo sát thực địa của đề tài được triển khai như thế nào?
Đề tài khảo sát trong 6 tháng (từ 01/11/2017 đến 02/04/2018) với 11 đợt thu mẫu định kỳ (2 lần/tháng, mỗi lần 2–3 ngày), kết hợp thu mẫu trực tiếp từ ngư dân đánh bắt (ghe, thúng) và phương pháp nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng (PR) với nhật ký theo dõi của ngư dân.

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Hoàng Minh Thiện đã xác định được danh lục 51 loài cá thuộc 27 họ của 9 bộ tại rừng ngập mặn dừa nước xã Bình Phước, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Kết quả phân tích cho thấy cấu trúc khu hệ mang đặc trưng chuyển tiếp sinh thái vùng cửa sông với ưu thế vượt trội của bộ cá Vược và nhóm cá nước lợ, đồng thời xác lập danh mục 17 loài cá kinh tế và 3 loài quý hiếm thuộc Sách đỏ Việt Nam (2007). Công trình cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn hệ sinh thái rừng ngập mặn và quản lý nguồn lợi thủy sản bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU 1.1 Vị trí địa lý Xã Bình Phước nằm về phía Đông của huyện Bình Sơn, cách trung tâm huyện khoảng 4km về phía Đông và cách trung tâm khu đô thị Vạn Tường 2km. Tọa độ địa lý từ 15⁰16’15’’ đến 15⁰20’25’’ vĩ độ Bắc, 108⁰45’50’’ đến 108⁰49’35’’ kinh độ Đông Địa giới hành chính xã giáp tứ cận như sau: - Phía Bắc giáp: xã Bình Trị, xã Bình Dương - Phía Nam giáp: xã Bình Hòa, xã Bình Thạnh Tây - Phía Đông giáp: xã Bình Hòa, xã Bình Trị - Phía Tây giáp: xã Bình Dương, xã Bình Thới và Bình Long Diện tích tự nhiên toàn xã là 2,345,71ha, chiếm 5,02% tổng diện tích tự nhiên toàn huyện [14] 1.2 Địa hình, địa mạo Xã Bình Phước có địa hình, địa mạo dạng đồi núi bát úp nằm xen kẽ với vùng đồng bằng, sông suối vùng đầm lầy rộng vài trăm hecta chưa được khai thác triệt để. Dãy núi phía Bắc, phía Đông xã có độ cao từ 20-50m, các ngọn núi phía Tây và phía Nam có độ cao trung bình 20-60m Diện tích đất đồi núi khoảng 800ha, vùng đồng bằng khoảng hơn 1.500ha Địa hình, địa mạo xã Bình Phước tương đối phức tạp, gây ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình sản xuất nói riêng và phát triển kinh tế nói chung.3 Đặc điểm khí hậu Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa: Có nền nhiệt cao, lượng mưa tương đối nhiều, bức xạ lớn, đặc điểm khí hậu của xã được thể hiện rõ theo hai mùa: Luan van 4 Mùa khô từ tháng 2 đến tháng 7, mùa mưa từ tháng 8 đến tháng 1 năm sau.

Các đặc điểm đặc trưng của khí hậu khu vực duyên hải miền Trung như sau. Nhiệt độ - Mùa hè: Mùa nóng nhất từ tháng 5 đến tháng 8, nhiệt độ trung bình 29,7 ⁰C, nhiệt độ trung bình tháng lớn nhất 30,8⁰C - Mùa đông: Mùa lạnh nhất từ tháng 12 năm trước đến tháng 3 năm sau, nhiệt độ trung bình 23,8⁰C, nhiệt độ trung bình nhỏ nhất 18,9⁰C - Nhiệt độ không khí trung bình cả năm: 26,6-26,9⁰C - Chênh lệch nhiệt độ giữa ban ngày và ban đêm là 5 – 7 ⁰C (mùa mưa) và 7 – 9⁰C (mùa khô). Lượng mưa Lượng mưa trung bình hằng năm khoảng 1.300 mm/năm nhưng phân bố không đồng đều các tháng trong năm. Tập trung chủ yếu ở các tháng 10,11 với lượng mưa bình quân khoảng 400 – 500 mm/tháng, chiếm 48% lượng mưa cả năm.

Các tháng 2,3,4 có lượng mưa thấp, trung bình khoảng 60 - 70 mm/tháng. Trung bình hằng năm mưa 129 ngày, nhiều nhất vào tháng 10,11,12. Độ ẩm - Độ ẩm trung bình hằng năm 82% - Độ ẩm cao nhất vào từ tháng 10 đến 12 khoảng 81 – 92% - Độ ẩm thấp nhất vào các tháng 6,7 khoảng 72 – 79% d. Gió, bão Vận tốc gió trung bình hằng năm dao động từ 0,9 – 1,7m/s, vận tốc gió cự cđại 40m/s, số ngày lặng gió chiếm 49,5% và ngày có gió chiếm 50,5%.

Trong trường hợp có ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới và bão, vận tốc gió có thể đạt tới 40m/s. Luan van 5 Hướng gió thịnh hành ở khu vực xã chủ yếu là 2 hướng Tây Nam và Đông Bắc. Hướng gió Tây Nam hoạt động từ tháng 2 đến tháng 7, từ tháng 8 đến tháng 1 năm sau chủ yếu là hướng gió Đông Nam. Vào mùa hè gió thổi từ Đông Nam qua Tây Bắc.

Mùa đông có gió Đông Bắc và Tây Nam. Gió mùa Đông Bắc thường gây ra giật, các cơn lốc và thường gây ra mưa to. Đặc biệt các trận bão ở Quãng Ngãi chỉ xảy ra trong khoảng thời gian từ tháng 9 đến tháng 12 dương lịch, nhất là tháng 10, 11. Trung bình hằng năm có 1 cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng trực tiếp đến Quãng Ngãi gây mưa to và gió mạnh cấp 6 trở lên.

Ngoài ra cũng có những năm có đến 3 - 4 cơn bão khi có bão thường gây ra mưa to và gió rất mạnh có khi kèm theo hiện tượng nước biển dâng cao. Trong những năm gần đây, do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, tần suất cường độ bão có xu hướng ngày càng cao, kéo theo tình trạng lũ lụt ảnh hưởng đến cuộc sống con người. Nắng Tổng số giờ nắng trung bình trong năm khoảng 4. Các tháng có số giờ năng cao nhất từ tháng 4 đến tháng 7, trung bình đạt từ 120 – 180 giờ/tháng.

Cường độ bức xạ trong khu vực thường đạt giá trị cao vào các tháng 5, 6 và 7 lớn hơn 14 kcal/cm2 và đạt giá trị nhỏ hơn vào các tháng 11 đến tháng 1 năm sau nhỏ hơn 8 kcal/cm2. Tổng lượng bức xạ cả năm đạt khoảng 140 - 150 kcal/cm2. Cân bằng bức xạ hằng năm là 90 – 95 kcal/cm2. Trong ngày lượng bức xạ đạt giá trị cao nhất vào buổi trưa khoảng 11 đến 13 giờ.4 Điều kiện thủy hải văn Khu vực Bình Phước thuộc huyện Bình Sơn do đó chịu ảnh hưởng trực tiếp của thủy văn sông Trà Bồng.

Sông Trà Bồng được bắt nguồn từ vùng núi cao Trà Bồng chảy xuyên qua huyện Bình Sơn khoảng 25km theo hướng Đông – Tây, đến Luan van 6 thông Giao Thủy (xã Bình Thới) chảy theo hướng Đông Bắc rồi đổ ra cửa biển Sa Cần. Sông Trà Bông từ xưa là đường thủy quan trọng trong việc giao lưu xuôi ngược là một trong những nguồn nước quan trọng cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của khu vực xã Bình Phước. Xã Bình Phước thuộc vùng nước lợ là vùng cửa sông , ven biển và rừng ngập mặn, đầm, phá. Nơi đây có sự pha trộn giữa nước biển và nước ngọt từ các dòng sông đổ ra.

Do được hình tháng từ hai nguồn nước nên diện tích vùng nước lợ phụ thuộc vào mùa mưa và thủy triều 1.2 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI CÁ 1.1 Tình hình nghiên cứu thành phần loài cá trên thế giới Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, con người cũng đã phân biệt và đặt tên cho các loài cá có giá trị mà mình tìm thấy trong tự nhiên. Công trình nghiên cứu đầu tiên về cá được công bố là cuốn sách “ Lịch sử động vật” của Aristote (384-322 Tr. Ông đã giới thiệu được 115 loài cá với những dẫn liệu về môi trường sống, sinh sản, di cư, nơi ở và ngư loại học được hình thành thực sự, có nhà khoa học ghi chép lại để cùng hiểu biết và sử dụng chúng [7]. Cho mãi đến nữa sau thế kỉ XVI, sau thời kì Phục Hưng của Châu Âu, cùng với sự phát triển của các ngành khoa học tự nhiên khác, công tác nghiên cứu về cá mới có những bước phát triển đáng kể.

Do yêu cầu của nghề cá và nhờ các ngành khoa học khác hỗ trợ nên việc nghiên cứu ngư loại ngày càng phát triển một cách có hệ thống cả chiều rộng lẫn chiều sâu. Về phân loại cá phải kể đến như: P. Nhà tự nhiên học Thụy Điển C. Linnaeus (1707-1778) đã cho xuất bản cuốn sách “Systema nature” vào năm 1765, trong cuốn sách này ông đã đề ra “Cách gọi tên các loài sinh vật theo hai chữ” và đã giới thiệu được 2.

Ngoài ra còn có các tác giả như: G. Valenciennes với cuốn sách “Lịch sử tự nhiên Luan van 7 về cá” gồm 21 tập xuất bản liên tục trong 20 năm (1828-1848); P.Bleeker người Hà Lan (1819-1874) với cuốn sách “Atlasichthyologiques Inder Orientales Neerlandaises” (Sưu tập nghiên cứu cá ở phía Đông Hà Lan) gồm 9 tập; A. Gunther (1830-1914) với cuốn “Thông kê về cá ở viện bảo tàng Anh” gồm 8 tập. Cho đến nay, nhiều tập sách phân loại trên vẫn có giá trị [7].

Từ thế kỷ XX cho đến nay, những công trình nghiên cứu cá được công bố ngày càng nhiều và mở rộng hơn những nghiên cứu về phân loại, sinh học, sinh thái và phân bố của các loài cá. Về phân loại có các công trình của tác nổi tiếng như: D. Jordan (1854-1931) giới thiệu khu hệ cá ở Bắc và Trung Mỹ, G.Boulenger (1851) với 15 tập sách giới thiệu 6.834 loài cá ở Viện bảo tàng Anh, L.Berg người Nha (1876-1950) đã cho xuất bản rất nhiều sách về phân loại, phân bố của cac loài cá ở khu vực Liên Xô (cũ). Đặc biệt ông đã công bố các cuốn sách “Phân loại các dạng cá hiện đại và hóa thạch” và “Cá nước ngọt Liên Xô và các vùng phụ cận” xuất bản năm 1949.

Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu về cá của các tác giả khác như Nikolxki; K. Trong đó, cuốn sách “Nguyên tắc phân loại động vật” của E.Mayer (1953) đã góp phần không nhỏ về lý luận phân loại học cá hiện nay. Tại Trung Quốc, có nhiều tác giả nghiên cứu về cá như Chu Nguyên Đinh, Trương Xuân Lâm nhưng đầy đủ nhất có lẽ là cuốn “Ngư loại phân loại học” do Vương Dĩ Khang biên soạn năm 1958. Trong cuốn sách này, ông đã đưa ra khóa phân loại mô tả lớp cá sụn và cá xương gồm 70 bộ, 239 họ, 769 giống và 1800 loài cá phân bố ở các thủy vực nước ngọt và biển tại Trung Quốc [22].

Rainboth đã nghiên cứu khu hệ cá sông Mekong tới 500 loài [30]. Ngoài ra, còn nhiều tác giả như Kottelat (1998, 2000, 2001, 2003) và Robert tiếp tục nghiên cứu khu hệ cá Đông Dương [28]. Cho đến nay, các hệ thống phân loại cá hiện được xem là khá đầy đủ. Năm 1998, Tổ chức Lương nông Thế giới (FAO) đã công bố danh lục các loài cá Thế giới và những tra cứu thống nhất của chúng trong 2.

Đây là công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học cá đầy đủ nhất từ trước đến nay. Luan van 8 Như vậy, lịch sử nghiên cứu ngư loại có rất sớm và hiện nay mỗi nước trên thế giới đều có các công trình nghiên cứu về thành phần loài và phân bố cá. Trung tâm ICLARM cùng với FAO đã lập ra trang web Fishbase (2004), http://www.org/ cho phép chúng ta tìm kiếm những thông tin về phân bố của cá trên Thế giới với danh lục hơn 25.000 loài cá phân bố trên Thế giới. Công tác nghiên cứu thành phần loài, phân bố cá trên thế giới được tiếp tục tiến hành nghiên cứu.

Cho đến năm 2006, đã xác định được 29.500 loài cá trên thế giới thuộc 6 lớp cá, 62 bộ và 484 họ và được thống kê từ 21.000 tài liệu tham khảo với 71.000 tên đồng vật và 28. Qua đó cho thấy nhóm cá rất phong phú và đa dạng sinh học cao.2 Tình hình nghiên cứu thành phần loài cá ở Việt Nam Việt Nam là nước có khí hậu nhiệt đới gió mùa, thêm lục địa dài và rộng cùng với hệ thống sông ngoài, ao hồ, đầm phá khá nhiều.