Luận văn kiểm soát sinh vật ngoại lai ở Hàm Yên - Âu Thị Hương Giang

Dưới đây là thông tin meta tags cho bài viết: { "ai_description": "Đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp ngăn chặn kiểm soát các loài sinh vật ngoại lai

• Tác giả: Âu Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: TS. Vi Thùy Linh
• Trường học: Đại học Khoa học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp ngăn chặn, kiểm soát một số loài sinh vật ngoại lai xâm hại trên địa bàn huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên

Sinh vật ngoại lai xâm hại là loài sinh vật không có nguồn gốc từ khu vực địa lý nhất định, khi xâm nhập có thể gây hại đến đa dạng sinh học, kinh tế xã hội và sức khỏe cộng đồng. Tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang, tình trạng sinh vật ngoại lai xâm hại đang diễn biến phức tạp do giao thông thủy, buôn bán nông sản và hoạt động du lịch phát triển. Các loài ngoại lai như ngũ sắc (Lantana camara) và cỏ lào (Chromolaena odorata) đã xâm lấn mạnh mẽ, cạnh tranh sinh tồn với loài bản địa. Huyện Hàm Yên có hệ sinh thái đa dạng với sông Lô chảy qua, tạo điều kiện thuận lợi cho sự lây lan của các loài ngoại lai. Việc đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp kiểm soát là nhiệm vụ cấp thiết nhằm bảo vệ môi trường sinh thái và phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm và phân loại sinh vật ngoại lai xâm hại

Sinh vật ngoại lai xâm hại được định nghĩa là loài sinh vật không có nguồn gốc từ khu vực địa lý nhất định, khi xâm nhập có thể gây hại cho hệ sinh thái, kinh tế hoặc sức khỏe con người. Chúng bao gồm động vật, thực vật, vi sinh vật và nấm. Tại huyện Hàm Yên, hai nhóm chính là thực vật ngoại lai (ngũ sắc, cỏ lào) và động vật ngoại lai (ốc bươu vàng, cá rô phi). Phân loại dựa trên mức độ xâm hại: loài xâm hại nghiêm trọng, loài xâm hại tiềm ẩn và loài xâm hại thấp. Việc phân loại giúp xác định ưu tiên kiểm soát và biện pháp quản lý phù hợp.

1.2. Tình hình sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên

Huyện Hàm Yên có hệ sinh thái đa dạng với sông Lô chảy qua, tạo điều kiện thuận lợi cho sự xâm nhập của sinh vật ngoại lai. Theo khảo sát, có ít nhất 12 loài sinh vật ngoại lai xâm hại đã được ghi nhận, trong đó ngũ sắc và cỏ lào là hai loài phổ biến nhất. Chúng xâm lấn mạnh mẽ vào rừng tự nhiên, đất nông nghiệp và ven sông, cạnh tranh sinh tồn với loài bản địa. Tình trạng xâm hại diễn biến phức tạp do thiếu nhận thức cộng đồng, sự di chuyển của con người và biến đổi khí hậu. Việc đánh giá hiện trạng là cơ sở quan trọng để đề xuất giải pháp kiểm soát hiệu quả.

II. Phân tích hiện trạng sinh vật ngoại lai xâm hại huyện Hàm Yên

Huyện Hàm Yên có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển của sinh vật ngoại lai xâm hại, đặc biệt là hai loài ngũ sắc và cỏ lào. Theo khảo sát thực địa, ngũ sắc đã xâm lấn mạnh mẽ vào các khu vực rừng bản địa, ven sông Lô và đất nông nghiệp, cạnh tranh sinh tồn với loài bản địa. Cỏ lào phát triển mạnh tại các bãi đất trống, ven đường và khu vực canh tác nông nghiệp, gây khó khăn cho sản xuất. Tình trạng xâm hại diễn biến phức tạp do thiếu nhận thức cộng đồng, sự di chuyển của con người và biến đổi khí hậu. Hơn nữa, hệ thống pháp lý và biện pháp quản lý còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

2.1. Đánh giá mức độ xâm hại của ngũ sắc Lantana camara

Ngũ sắc (Lantana camara) là loài thực vật ngoại lai xâm hại phổ biến tại huyện Hàm Yên, có khả năng thích ứng cao với nhiều điều kiện sinh thái. Theo khảo sát, loài này đã xâm lấn mạnh mẽ vào các khu vực rừng bản địa, ven sông Lô và đất nông nghiệp, cạnh tranh sinh tồn với loài bản địa. Khả năng sinh sản nhanh chóng và sản sinh chất ức chế khiến chúng lấn át các loài khác, gây suy giảm đa dạng sinh học. Tại huyện Hàm Yên, ngũ sắc đã được ghi nhận tại nhiều xã như Minh Hương, Tân Thành, Hùng Đức, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và sinh thái rừng.

2.2. Hiện trạng xâm hại của cỏ lào Chromolaena odorata

Cỏ lào (Chromolaena odorata) là loài thực vật ngoại lai xâm hại phổ biến tại huyện Hàm Yên, phát triển mạnh tại các bãi đất trống, ven đường và khu vực canh tác nông nghiệp. Theo khảo sát, loài này đã xâm lấn vào nhiều xã như Thành Long, Bình Xa, gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng do mùi hôi đặc trưng. Khả năng sinh sản nhanh chóng và khả năng thích ứng cao khiến chúng khó kiểm soát. Tại huyện Hàm Yên, cỏ lào đã trở thành loài ưu thế tại nhiều khu vực, cạnh tranh sinh tồn với loài bản địa và gây suy giảm đa dạng sinh học.

III. Đề xuất giải pháp ngăn chặn sinh vật ngoại lai xâm hại huyện Hàm Yên

Để ngăn chặn sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên, cần áp dụng đồng bộ các giải pháp quản lý, kỹ thuật và cộng đồng. Các giải pháp bao gồm: (1) Truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của sinh vật ngoại lai xâm hại; (2) Kiểm soát chặt chẽ hoạt động nhập khẩu, buôn bán và vận chuyển sinh vật ngoại lai; (3) Áp dụng biện pháp sinh học, hóa học và cơ học để tiêu diệt loài xâm hại; (4) Phục hồi sinh thái bằng cách trồng cây bản địa thay thế. Ngoài ra, cần tăng cường hợp tác liên ngành giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức quốc tế để triển khai hiệu quả các giải pháp kiểm soát.

3.1. Giải pháp quản lý và chính sách ngăn chặn sinh vật ngoại lai

Giải pháp quản lý và chính sách nhằm ngăn chặn sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên bao gồm: tăng cường kiểm soát nhập khẩu, buôn bán và vận chuyển sinh vật ngoại lai; xây dựng và triển khai các quy định pháp luật về quản lý sinh vật ngoại lai; thành lập các tổ chức chuyên trách quản lý sinh vật ngoại lai. Ngoài ra, cần tăng cường hợp tác liên ngành giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức quốc tế để triển khai hiệu quả các giải pháp kiểm soát. Việc áp dụng các biện pháp quản lý chặt chẽ sẽ giúp hạn chế sự xâm nhập và phát triển của sinh vật ngoại lai xâm hại.

3.2. Giải pháp kỹ thuật và cộng đồng ngăn chặn sinh vật ngoại lai

Giải pháp kỹ thuật và cộng đồng nhằm ngăn chặn sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên bao gồm: áp dụng biện pháp sinh học (sử dụng thiên địch), hóa học (sử dụng thuốc diệt cỏ) và cơ học (nhổ bỏ, cắt tỉa) để tiêu diệt loài xâm hại; phục hồi sinh thái bằng cách trồng cây bản địa thay thế; truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của sinh vật ngoại lai. Ngoài ra, cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc phát hiện, báo cáo và xử lý loài xâm hại. Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật và cộng đồng sẽ giúp kiểm soát hiệu quả sinh vật ngoại lai xâm hại.

IV. Kết luận và khuyến nghị quản lý sinh vật ngoại lai huyện Hàm Yên

Nghiên cứu đã đánh giá hiện trạng sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên, xác định hai loài nguy hại chính là ngũ sắc và cỏ lào. Kết quả cho thấy tình trạng xâm hại diễn biến phức tạp do thiếu nhận thức cộng đồng, hệ thống pháp lý hạn chế và biến đổi khí hậu. Để ngăn chặn sinh vật ngoại lai xâm hại, cần áp dụng đồng bộ các giải pháp quản lý, kỹ thuật và cộng đồng, bao gồm: tăng cường kiểm soát nhập khẩu, buôn bán sinh vật ngoại lai; áp dụng biện pháp sinh học, hóa học và cơ học; phục hồi sinh thái bằng cây bản địa; nâng cao nhận thức cộng đồng. Việc triển khai hiệu quả các giải pháp sẽ góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, phát triển bền vững tại huyện Hàm Yên.

4.1. Kết luận nghiên cứu về sinh vật ngoại lai xâm hại

Nghiên cứu đã đánh giá hiện trạng sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên, xác định hai loài nguy hại chính là ngũ sắc (Lantana camara) và cỏ lào (Chromolaena odorata). Kết quả khảo sát cho thấy tình trạng xâm hại diễn biến phức tạp do thiếu nhận thức cộng đồng, hệ thống pháp lý hạn chế và biến đổi khí hậu. Hai loài này đã xâm lấn mạnh mẽ vào rừng bản địa, đất nông nghiệp và ven sông, cạnh tranh sinh tồn với loài bản địa, gây suy giảm đa dạng sinh học. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng để đề xuất giải pháp kiểm soát hiệu quả.

4.2. Khuyến nghị quản lý sinh vật ngoại lai huyện Hàm Yên

Để ngăn chặn sinh vật ngoại lai xâm hại tại huyện Hàm Yên, cần áp dụng đồng bộ các giải pháp quản lý, kỹ thuật và cộng đồng. Các khuyến nghị bao gồm: tăng cường kiểm soát nhập khẩu, buôn bán sinh vật ngoại lai; xây dựng quy định pháp luật về quản lý sinh vật ngoại lai; thành lập tổ chức chuyên trách; áp dụng biện pháp sinh học, hóa học và cơ học; phục hồi sinh thái bằng cây bản địa; nâng cao nhận thức cộng đồng. Việc triển khai hiệu quả các khuyến nghị sẽ góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, phát triển bền vững tại huyện Hàm Yên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1. Sinh vật ngoại lai Trên thế giới có rất nhiều nghiên cứu đưa ra các định nghĩa về SVNL. Theo Công ước quốc tế về ĐDSH (CBD): “SVNL là loài, phân loài hay đơn vị phân loại thấp hơn được đưa ra khỏi vùng phân bố tự nhiên của chúng, kể cả các bộ phận bất kỳ của sinh vật như các giao tử (gametes), hạt thực vật, trứng động vật hay chồi mầm của những loài này có thể sống sót và sau đó sinh sản được” (Liên Hợp Quốc, 1992).

Theo IUCN (2003): sinh vật ngoại lai là một loài, phân loài hoặc một taxon thấp hơn, kể cả bất kỳ bộ phận, giao tử hoặc chồi mầm có khả năng sống sót và sinh sản, xuất hiện ngoài vùng phân bố tự nhiên trước đây và phạm vi phát tán tự nhiên của chúng. Tại khoản 18 điều 3 Luật đa dạng sinh học Việt Nam năm 2008 định nghĩa “Loài ngoại lai là loài sinh vật xuất hiện và phát triển ở khu vực vốn không phải là môi trường sống tự nhiên của chúng”. Theo Hội BVTN&MT Việt Nam (VACNE), SVNL có nguồn gốc từ một khu vực, du nhập đến khu vực khác bằng nhiều con đường khác nhau, như: phát tán tự nhiên, du nhập có chủ đích (Du nhập có chủ đích được phép, du nhập có chủ đích không được phép), du nhập không chủ đích (ngẫu nhiên). Loài xâm hại Thuật ngữ này trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau, tuy nhiên những cách định nghĩa đều xuất phát từ các khía cạnh kinh tế, xã hội.

Có những định nghĩa chỉ dành cho thực vật như Crink và Fuller (1995): “Loài thực vật xâm hại là một loài thực vật ngoại lai phát tán một cách tự nhiên (không có sự hỗ trợ trực tiếp của con người) trong nơi ở tự nhiên hay bán tự nhiên và gây ra sự thay đổi đáng kể về thành phần, cấu trúc hay các quá trình sinh thái”; hay Richardson và nnk (2001): “Thực vật xâm hại là những loài thực vật tự nhiên sinh ra thế hệ con cái có khả năng tái sinh với số lượng lớn ở cách xa nơi ở của bố mẹ và có khả năng phát triển trên vùng rộng”. Cũng có một số định nghĩa chung hơn cho giới sinh vật như Masters và Sheley (2001) cho rằng “ SVNL xâm hại là những loài động thực vật không có nguồn gốc bản địa, gây ảnh hưởng về mặt sinh thái, nơi ở đối với những loài đang tồn tại ở một vùng cụ thể”. Hay theo NARO (2009),“sinh vật xâm hại là những loài đã tạo lập quần thể và tự phân tán, hoặc có tiềm năng tạo lập quần thể và phát tán ở ngoài vùng phân bố tự nhiên và sau đó đe dọa các HST, nơi ở của các loài khác hoặc đe dọa loài khác, có tiềm năng gây hại về kinh tế và môi trường, có hại có sức khoẻ con người”. Nghĩa là những loài động 3 thực vật du nhập vào vùng bản địa và nhanh chóng sinh sôi và phát triển một cách khó kiểm soát trở thành một hệ động thực vật thay thế và đe doạ nghiêm trọng đến hệ động thực vật bản địa và sự tồn tại của môi trường hệ sinh thái bản địa.

Theo các nghiên cứu, phần lớn các loài xâm hại là loài ngoại lai, nhưng không phải loài ngoại lai nào cũng là loài xâm hại. Mặt khác, loài bản địa cũng có thể trở thành loài xâm hại trong điều kiện có những sự thay đổi của môi trường (như sự chăn thả quá mức, hoả hoạn, thay đổi chế độ dinh dưỡng, sự chiếm cứ nơi ở của một số loài xâm lấn,…), Ví dụ như loài keo bản địa của Uganda là Acacia hockii, loài này đã trở thành loài xâm hại ở nhiều vùng đất đồng cỏ bởi khi số lượng các động vật lớn tại đây suy giảm đã là tác nhân tự nhiên kìm hãm đối với loài keo này (NARO, 2009). Loài ngoại lai xâm hại Trong số những loài du nhập được cho phép (như các loài sinh vật giống cây trồng, vật nuôi, vi sinh vật, nấm,…) một số loài đã có tác động tích cực tại nơi ở mới và mang lại hiệu quả kinh tế thiết thực cho các quốc gia nhập nội chúng, ví dụ như các dòng rô phi, cá chép được nhập khẩu từ nước ngoài vào Việt Nam nhằm đa dạng hoá giống loài và tăng sản lượng thuỷ sản làm thực phẩm. Nhưng bên cạnh đó cũng có một số loài có tác động tiêu cực tới đa dạng sinh học tại nơi chúng du nhập vào bởi lẽ chúng có các đặc tính cơ bản như sinh trưởng, sinh sản rất nhanh, khả năng sinh sản cao, biên độ sinh thái rộng, thích ứng dễ dàng với những thay đổi của môi trường tại nơi chúng du nhập đến, khả năng cạnh tranh về nguồn thức ăn và nơi cư trú lớn, và đặc biệt là khả năng phá tán rộng rãi; chúng để lại những hậu quả xấu cho nền kinh tế các nước nhập khẩu.

Chúng lấn át, loại trừ và làm suy giảm các loài sinh vật và nguồn gen, phá vỡ cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái, phá hoại mùa màng, làm giảm năng suất cây trồng và vật nuôi, thậm chí ảnh hưởng đến sức khoẻ con người,… những loài đó được gọi là loài ngoại lai xâm hại. Vì vậy các định nghĩa về loài ngoại lai xâm hại được nêu rõ ràng hơn với Công ước quốc tế về ĐDSH (CBD): sinh vật ngoại lai xâm hại là loài sinh vật ngoại lai đã tạo lập được quần thể và phát tán, đe dọa các hệ sinh thái, nơi ở hoặc loài sinh vật khác, gây ra những tác hại về kinh tế và môi trường (CBD, 1992). Hay theo Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) năm 2003, SVNL xâm hại là một loài SVNL đã thích nghi và phát triển trong một HST hoặc mơi ở mới (tự nhiên hoặc bán tự nhiên) và là nguyên nhân gây ra sự thay đổi, đe doạ ĐDSH bản địa”. Theo Luật Đa dạng sinh học năm 2008 của Việt Nam định nghĩa “Loài ngoại lai xâm hại là loài ngoại lai lấn chiếm nơi sinh sống hoặc gây hại đối với các loài sinh vật 4 bản địa, làm mất cân bằng sinh thái tại nơi chúng xuất hiện và phát triển”.

Thông tư số 35/2018/TT-BTNMT ngày 28/12/2018 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định loài ngoại lai xâm hại được xác định dựa trên các tiêu chí như sau: - Tự thiết lập quần thể trong tự nhiên, đang lấn chiếm nơi sinh sống, cạnh tranh thức ăn hoặc gây hại đối với các sinh vật bản địa, phát tán mạnh hoặc gây mất cân bằng sinh thái tại nơi chúng xuất hiện và phát triển ở Việt Nam; - Được đánh giá là có nguy cơ xâm hại cao đối với đa dạng sinh học và được ghi nhận là xâm hại ở khu vực có khí hậu tương đồng với Việt Nam hoặc qua khảo nghiệm, thử nghiệm có biểu hiện xâm hại. Loài sinh vật ngoại lai xâm hại có thể gây ra riêng đối với hệ sinh thái và môi trường sống của các loài sinh vật bản địa có thể đề cập đến như: - Chúng cạnh tranh với các loài bản địa về thức ăn, nơi sinh sống, đẩy các loài bản địa vào con đường diệt vong; - Ăn thịt các loài khác, đặc biệt các loài bản địa; - Phá hủy và làm suy giảm chất lượng môi trường sống bản địa, phá hoại mùa màng; - Truyền bệnh và ký sinh trùng cho các loài bản địa cũng như cư dân sinh sống tại địa phương. Sinh vật ngoại lai xâm hại gây ra những hậu quả lâu dài và khó kiểm soát không chỉ đối với việc phá vỡ cân bằng sinh thái, làm giảm ĐDSH, làm suy yếu các chức năng của HST, mà còn gây thiệt hại đáng kể về kinh tế xã hội, sức khoẻ con người. Theo nghiên cứu của IUCN: hàng năm những chi phí cho phòng chống các loài SVNL xâm hại ở trên thế giới ước tính giá trị đạt 400.000 triệu USD, chi phí kinh tế liên quan ước tính khoảng 400 tỷ USD (IUCN, 2003).

Cơ sở phân mức độ xâm hại Sinh vật ngoại lai có mặt trong tất cả các nhóm phân loại chủ yếu, bao gồm virus, nấm, tảo, rêu, dương xỉ, thực vật bậc cao, động vật không xương sống, cá, lưỡng cư, bò sát, chim, thú. Một trong những nguyên nhân gây suy thoái đa dạng sinh học hiện nay là do các loài sinh vật xâm lấn. Tuy nhiên chưa có một tiêu chuẩn thống nhất nào để tính mức độ xâm hại của các SVNL xâm hại. Theo Kevin Heffernan Stewardship (2014), mức độ xâm hại (I-Ranks) chia làm 3 cấp: Mức xâm hại cao (H), gây hại nghiêm trọng đến các loài bản địa, quần xã tự nhiên hoặc khía cạnh kinh tế; Mức xâm hại trung bình (M), gây hại trung bình đến các loài bản địa, quần xã tự nhiên hoặc kinh tế; Mức xâm hại nguy hại thấp (L), gây hại thấp đến các loài bản địa, quần xã tự nhiên hoặc kinh tế.

5 Các nhà khoa học khuyến nghị đưa ra 5 cấp độ xâm hại: Xâm hại nghiêm trọng (MA); Xâm hại cao (MR); Xâm hại vừa (MO); Ít xâm hại (MI); Rất ít xâm hại (ML) và thiếu dữ liệu (DD). Theo đó, mức xâm hại tăng dựa theo các tiêu chí như: Thay đổi quá trình tự nhiên như dòng chảy, tính chất hóa học của đất; xâm nhập vào các khu vực tự nhiên; gây tác động tiêu cực đến các loài bản địa quý hiếm và khu bảo tồn tự nhiên; phân bố rộng; phát tán đến các nơi mới; cần thiết phải có nguồn lực để quản lý và kiểm soát (Bộ Tài nguyên và Môi trường, kiến thức cơ bản về sinh vật ngoại lai) 1. Tác động của sinh vật ngoại lai xâm hại Sinh vật ngoại lai xâm hại là một loài sinh vật ngoại lai có thể thích nghi, phát triển, tăng nhanh số lượng cá thể trong hệ sinh thái hoặc nơi sống mới và có mặt trong tất cả các nhóm, phân loại chủ yếu bao gồm các loài virus, nấm, tảo, rêu, dương xỉ, thực vật bậc cao, động vật không xương sống, cá, lưỡng cư, bò sát, chim và thú. SVNL xâm hại đã xâm chiếm và ảnh hưởng đến hệ sinh vật bản địa trong mọi loại hình của hệ sinh thái trên trái đất.

Chúng góp phần tạo ra sự tuyệt chủng của nhiều loài, ảnh hưởng đến các ngành kinh tế, tác động tiêu cực tới kinh tế - xã hội và sức khỏe của con người. IUCN 2003 đã nghiên cứu và đưa ra danh mục khuyến cáo về các loài xâm hại toàn cầu.