Nghiên cứu xây dựng bộ chỉ thị phát triển bền vững tỉnh Gia Lai - Luận án Tiến sĩ Địa lý

Nghiên cứu xây dựng bộ chỉ thị phát triển bền vững tỉnh Gia Lai trong luận án tiến sĩ địa lý. Phân tích các giải pháp và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Ngô Đăng Trí
• Người hướng dẫn: GS. Trương Quang Hải
• Trường học: Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu xây dựng bộ chỉ thị phát triển bền vững tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu bộ chỉ thị phát triển bền vững tỉnh Gia Lai

Nghiên cứu xây dựng bộ chỉ thị phát triển bền vững tỉnh Gia Lai là công trình khoa học quan trọng thuộc chuyên ngành Quản lý tài nguyên và môi trường. Luận án tiến sĩ Địa lý của tác giả Ngô Đăng Trí được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2018. Công trình tập trung vào việc thiết lập hệ thống chỉ thị đánh giá mức độ phát triển bền vững trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Phát triển bền vững đòi hỏi sự cân bằng giữa ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu kết hợp giữa cách tiếp cận từ trên xuống và từ dưới lên. Cách tiếp cận từ trên xuống xuất phát từ nhà quản lý, sử dụng kiến thức sẵn có. Cách tiếp cận từ dưới lên xuất phát từ các bên liên quan, dựa trên điều kiện cụ thể của lãnh thổ. Sự kết hợp này đảm bảo tính toàn diện và khả thi cho bộ chỉ thị. Nghiên cứu sử dụng khung chủ đề theo lĩnh vực thay vì theo trụ cột truyền thống.

1.1. Cơ sở lý luận về phát triển bền vững

Phát triển bền vững là quan điểm phát triển kinh tế phải đi đôi với đảm bảo công bằng xã hội và không mâu thuẫn với bảo vệ môi trường. Các biện pháp bảo vệ môi trường góp phần ổn định xã hội và đảm bảo phát triển kinh tế hiệu quả lâu dài. Bộ chỉ thị phát triển bền vững cung cấp công cụ đo lường, theo dõi quá trình đạt được các mục tiêu bền vững. Hệ thống chỉ thị cần phản ánh đầy đủ mối quan hệ giữa các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Cách tiếp cận theo lĩnh vực giúp phân tích chuyên sâu từng khía cạnh cụ thể.

1.2. Địa bàn nghiên cứu tỉnh Gia Lai

Tỉnh Gia Lai nằm ở khu vực Tây Nguyên, có diện tích tự nhiên lớn và đa dạng về sinh thái. Đây là địa phương có tiềm năng phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp và du lịch sinh thái. Tuy nhiên, quá trình phát triển đặt ra nhiều thách thức về quản lý tài nguyên thiên nhiên. Tình trạng suy thoái đất, mất rừng và ô nhiễm nguồn nước đang ảnh hưởng đến đời sống cộng đồng. Nghiên cứu xây dựng bộ chỉ thị giúp tỉnh có công cụ đánh giá và điều chỉnh chiến lược phát triển phù hợp.

II. Phân tích phương pháp chuẩn hóa và tổng hợp chỉ thị phát triển bền vững

Phương pháp chuẩn hóa là bước quan trọng trong quá trình xây dựng bộ chỉ thị phát triển bền vững. Có nhiều phương pháp chuẩn hóa được sử dụng phổ biến hiện nay. Phương pháp chuẩn hóa Min-Max chuyển đổi giá trị tất cả các chỉ thị vào miền giá trị chung từ 0 đến 1. Công thức tính dựa trên giá trị nhỏ nhất và lớn nhất của tập hợp số liệu. Ưu điểm của phương pháp này là đơn giản, dễ hiểu và thuận lợi trong tổng hợp chỉ số. Tuy nhiên, giá trị Min-Max sẽ thay đổi theo thời gian, gây khó khăn cho việc so sánh liên thời kỳ. Phương pháp chuẩn hóa Z-score sử dụng giá trị trung bình và phương sai để loại bỏ sai số. Phương pháp khoảng cách tới giá trị tham chiếu dựa trên mục tiêu đặt ra từ trước. Việc lựa chọn phương pháp chuẩn hóa phù hợp ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đánh giá phát triển bền vững.

2.1. Phương pháp chuẩn hóa Min Max

Chuẩn hóa Min-Max sử dụng giá trị nhỏ nhất và lớn nhất trong tập hợp số liệu làm cận dưới và cận trên. Tất cả các chỉ thị sau chuẩn hóa có chung miền giá trị, giúp quá trình tổng hợp trở nên đơn giản. Phương pháp giữ được thông tin về mức độ, cho phép đánh giá mức độ của chỉ thị theo miền giá trị đã đặt ra. Một biến thể sử dụng giá trị lớn nhất và nhỏ nhất trong chuỗi thời gian để hạn chế thay đổi. Phương pháp này được sử dụng phổ biến trong nhiều nghiên cứu đánh giá phát triển bền vững.

2.2. Phương pháp Z score và khoảng cách tham chiếu

Phương pháp chuẩn hóa Z-score sử dụng giá trị trung bình và phương sai của tập dữ liệu để chuẩn hóa. Ưu điểm là giảm thiểu sai số trong quá trình so sánh giữa các địa phương. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ áp dụng được để so sánh giữa các địa phương trong cùng một năm. Phương pháp khoảng cách tới giá trị tham chiếu dựa trên mục tiêu phát triển đã được xác định trước. Cách tiếp cận này giúp đánh giá mức độ đạt được mục tiêu của từng địa phương cụ thể.

III. Giải pháp xây dựng bộ chỉ thị phát triển bền vững tỉnh Gia Lai

Luận án đề xuất giải pháp xây dựng bộ chỉ thị dựa trên cách tiếp cận kết hợp từ trên xuống và từ dưới lên. Cách tiếp cận từ trên xuống xuất phát từ nhà quản lý, kế thừa các nghiên cứu trước đó. Cách tiếp cận từ dưới lên thu thập ý kiến chuyên gia và cộng đồng dựa trên điều kiện cụ thể. Danh sách bộ chỉ thị được xây dựng đảm bảo cân đối giữa các lĩnh vực phát triển bền vững. Các lĩnh vực bao gồm kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế quản lý. Nguyên tắc hài hòa, cân bằng giữa các yếu tố phát triển được đặt lên hàng đầu. Bộ chỉ thị phải đáp ứng tiêu chí rõ ràng, có thể đo lường được và phù hợp với điều kiện địa phương. Quá trình xây dựng bao gồm nhiều bước từ thu thập dữ liệu, phân tích, lựa chọn đến thẩm định chuyên gia. Kết quả nghiên cứu cung cấp công cụ khoa học phục vụ công tác quản lý và hoạch định chính sách.

3.1. Cách tiếp cận từ trên xuống trong xây dựng chỉ thị

Cách tiếp cận từ trên xuống sử dụng hệ thống khung chủ đề và tiêu chí quốc tế làm nền tảng. Các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế về phát triển bền vững được tham chiếu làm cơ sở. Phương pháp này đảm bảo tính hệ thống và khả năng so sánh với các địa phương khác. Tuy nhiên, cách tiếp cận này có thể thiếu tính đặc thù của địa phương. Do đó, cần kết hợp với cách tiếp cận từ dưới lên để bổ sung các chỉ thị đặc trưng.

3.2. Cách tiếp cận từ dưới lên và vai trò cộng đồng

Cách tiếp cận từ dưới lên thu thập thông tin từ các bên liên quan tại địa phương. Kiến thức chuyên gia và cộng đồng giúp xác định các vấn đề phát triển cụ thể của tỉnh Gia Lai. Phương pháp này đảm bảo bộ chỉ thị phản ánh đúng thực trạng và nhu cầu phát triển địa phương. Sự tham gia của cộng đồng tăng tính khả thi và hiệu quả thực thi của bộ chỉ thị. Kết hợp hai cách tiếp cận tạo nên bộ chỉ thị toàn diện, khoa học và thực tiễn.

IV. Kết luận và ứng dụng bộ chỉ thị phát triển bền vững tỉnh Gia Lai

Nghiên cứu đã xây dựng thành công bộ chỉ thị phát triển bền vững cho tỉnh Gia Lai. Bộ chỉ thị được thiết kế theo khung chủ đề theo lĩnh vực, đảm bảo tính toàn diện. Kết quả nghiên cứu cung cấp công cụ đánh giá mức độ phát triển bền vững một cách khoa học. Phương pháp chuẩn hóa Min-Max được áp dụng phù hợp với điều kiện dữ liệu tại địa phương. Bộ chỉ thị giúp các nhà quản lý theo dõi, đánh giá và điều chỉnh chiến lược phát triển. Ứng dụng thực tiễn bao gồm hỗ trợ ra quyết định, giám sát tiến độ và đánh giá tác động chính sách. Nghiên cứu đóng góp vào kho tàng khoa học về phát triển bền vững tại Việt Nam. Kết quả có thể áp dụng cho các tỉnh Tây Nguyên và các địa phương có điều kiện tương tự. Hướng phát triển tiếp theo là hoàn thiện hệ thống dữ liệu và cập nhật thường xuyên bộ chỉ thị theo chu kỳ.

4.1. Đóng góp khoa học của luận án

Luận án đóng góp phương pháp luận xây dựng bộ chỉ thị phát triển bền vững cho tỉnh Gia Lai. Nghiên cứu kế thừa và phát triển cách tiếp cận kết hợp từ trên xuống và từ dưới lên. Phương pháp chuẩn hóa được phân tích kỹ lưỡng, đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc đánh giá phát triển bền vững cấp tỉnh. Đây là công trình tiên phong áp dụng cách tiếp cận theo lĩnh vực cho tỉnh Gia Lai.

4.2. Ứng dụng thực tiễn và hướng phát triển

Bộ chỉ thị được ứng dụng trong giám sát, đánh giá chiến lược phát triển bền vững tỉnh Gia Lai. Công cụ này hỗ trợ các cơ quan quản lý ra quyết định dựa trên bằng chứng khoa học. Kết quả nghiên cứu có thể nhân rộng cho các tỉnh khu vực Tây Nguyên và cả nước. Hướng phát triển tiếp theo bao gồm số hóa hệ thống dữ liệu và cập nhật định kỳ. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu liên tục giúp theo dõi tiến trình phát triển bền vững theo thời gian thực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp xây dựng bộ chỉ thị phát triển bền vững. Chương 2: Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội, môi trường và xây dựng danh sách bộ chỉ thị phát triển bền vững tỉnh Gia Lai. Chương 3: Chuẩn hóa chỉ thị, tổng hợp chỉ số và đánh giá phát triển bền vững tỉnh Gia Lai. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG BỘ CHỈ THỊ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1.

Tổng quan các vấn đề và công trình nghiên cứu liên quan tới luận án 1. Bộ chỉ thị phát triển bền vững Năm 1992, Hội nghị thượng đỉnh Rio đã kêu gọi các quốc gia và các tổ chức quốc tế phát triển và sử dụng bộ chỉ thị phát triển bền vững (SDI’s). Để đáp lại lời kêu gọi, rất nhiều tổ chức đa quốc gia, phi chính phủ và chính quyền nhiều nước đã có những nỗ lực xây dựng các bộ chỉ thị phát triển bền vững và chúng nhanh chóng trở thành một công cụ hữu hiệu theo dõi và đánh giá tiến trình hướng tới PTBV [153]. Bộ chỉ thị PTBV được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau tùy vào từng nghiên cứu.

Bộ chỉ thị PTBV thường được sử dụng để: i) theo dõi quá trình phát triển [110, 114, 151, 176]; ii) đánh giá quá trình phát triển hướng tới PTBV [123, 176, 195]; iii) cảnh báo sớm và giúp nhận dạng vấn đề cần quan tâm [110, 114, 151]; iv) thiết kế giải pháp sơ bộ và điều chỉnh chính sách [176, 195]. Trong luận án này, bộ chỉ thị PTBV được xây dựng để theo dõi, đánh giá PTBV và nhận dạng các vấn đề cần quan tâm, từ đó đề xuất các giải pháp sơ bộ hướng tới PTBV tỉnh Gia Lai. Hiện có khá nhiều bộ chỉ thị PTBV được xây dựng, đa phần ở cấp quốc gia và cấp tỉnh. Website Trích yếu các nỗ lực xây dựng chỉ thị PTBV (Compendium of sustainable development indicator initiatives) [128] đã liệt kê khoảng 900 công trình liên quan tới các chỉ thị PTBV.

Trong đó có 94 công trình ở cấp toàn cầu, 262 ở cấp quốc gia và 170 ở địa phương (bao gồm 136 công trình cấp tỉnh và 34 công trình cấp vùng). Website trên không thống kê các công trình nghiên cứu cấp huyện, xã. Các cấp hành chính khác nhau có những đặc thù khác nhau về PTBV và có hệ thống thống kê riêng. Vì vậy, bộ chỉ thị PTBV ở các cấp hành chính khác nhau thường khác nhau về số lượng chỉ thị và cách thức phản ánh vấn đề của chỉ thị.

Ở cấp quốc gia, nhiều vấn đề được phản ánh do sự đa dạng hơn về tự nhiên, kinh tế xã hội và môi trường. Ở cấp tỉnh, các nội dung PTBV cần theo dõi, đánh giá ít hơn nhưng có các chỉ thị mang đặc thù của tỉnh. Ví dụ, ở cấp quốc gia Việt Nam, các chỉ thị phản ánh vấn đề về quản lý bảo tồn rừng, quản lý đới bờ, biển và hải đảo nhất thiết phải được tích hợp trong bộ chỉ thị (trên thực tế, bộ chỉ thị giám sát và đánh giá PTBV Việt Nam được chính phủ Việt Nam ban hành đã không đề xuất các chỉ thị liên quan tới biển và hải đảo. Đây là một hạn chế đáng tiếc của bộ chỉ thị này (Phụ lục 5)).

Trong khi đó, bộ chỉ thị của các tỉnh đồng bằng không có chỉ thị về quản lý bảo tồn rừng, các tỉnh không có biển sẽ không có chỉ thị phản ánh các vấn đề đới bờ, biển và hải đảo. 12 Bên cạnh đó, những vấn đề mang tính liên vùng (transboundary) chỉ có thể theo dõi, đánh giá ở cấp toàn cầu hay quốc gia và ít được quan tâm phản ánh hơn, số liệu cho các chỉ thị phản ánh những vấn đề này cũng không có sẵn ở mức độ chi tiết. Ví dụ, các vấn đề về biến đổi khí hậu, thay đổi tầng Ozon cần được phản ánh trong bộ chỉ thị PTBV cấp quốc gia và quốc tế nhưng rất khó thu thập các số liệu này ở mức độ cấp tỉnh.1 thể hiện sự khác nhau về số lượng chỉ thị giữa 2 bộ chỉ thị PTBV được chính phủ Việt Nam ban hành. Một ví dụ khác, dự án VIE/01/021 [183] đề xuất 55 chỉ thị ở cấp quốc gia, trong khi chỉ đề xuất 32 chỉ thị cấp tỉnh; Trong nghiên cứu của Trương Quang Học và Võ Thanh Sơn (2010) [28], số lượng chỉ thị cấp quốc gia là 51, các chỉ thị cấp tỉnh là 27.

Nghiên cứu của Trần Văn Ý và cs (2015) [88] đã đề xuất 77 chỉ tiêu cấp vùng, 60 chỉ tiêu cấp tỉnh và 49 chỉ tiêu cấp huyện.1 Sự khác nhau giữa 2 bộ chỉ thị giám sát và đánh giá PTBV cấp quốc gia và cấp địa phương được chính phủ Việt Nam ban hành Số lượng chỉ thị Số lượng chỉ thị cấp Loại chỉ thị cấp quốc gia(1) địa phương (tỉnh)(2) Tổng số chỉ thị 30 29-34 Các chỉ thị tổng hợp 3 1 Các chỉ thị kinh tế 10 7 Các chỉ thị xã hội 10 11 Các chỉ thị tài nguyên môi trường 7 9 Các chỉ thị đặc thù vùng - 1-5 (tùy theo địa phương) Ghi chú: (1) Bộ chỉ thị giám sát, đánh giá PTBV Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020 (Phụ lục 5) (2) Bộ chỉ thị giám sát, đánh giá PTBV địa phương giai đoạn 2013 – 2020 (Phụ lục 6) Dựa trên các bước xây dựng, có thể chia bộ chỉ thị thành 2 loại: bộ chỉ thị có tổng hợp chỉ số và bộ chỉ thị không tổng hợp chỉ số. Theo một số nghiên cứu [24, 59, 140], nhìn chung có 3 bước xây dựng bộ chỉ thị có tổng hợp chỉ số trong khi các bộ chỉ thị không tổng hợp chỉ số sẽ chỉ phải thực hiện 2 bước đầu tiên (Hình 1. Bộ chỉ thị không (1) Xây dựng danh sách chỉ thị; tổng hợp chỉ số (2) Tính toán giá trị chỉ thị; Bộ chỉ thị có tổng hợp chỉ số (3) Tổng hợp chỉ số.1 Các bước xây dựng bộ chỉ thị PTBV Bộ chỉ thị có tổng hợp và không tổng hợp chỉ số đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Bộ chỉ thị không tổng hợp chỉ số thường được xây dựng hai bộ danh sách chỉ thị con gồm i) danh sách chỉ thị chính được sử dụng cho các chính khách và truyền thông cộng đồng, và ii) danh sách chỉ thị bổ sung gồm nhiều chỉ thị, chi tiết hơn dành cho các chuyên gia, nhà nghiên cứu.

Trong một số trường hợp riêng, bộ chỉ thị 13 được xây dựng với một danh sách chỉ thị duy nhất. Khi này bộ chỉ chỉ thị trở nên quá đơn giản (chỉ gồm danh sách chỉ thị chính), không đáp ứng được nhu cầu nghiên cứu hoặc quá cồng kềnh (gộp cả danh sách chỉ thị chính và chỉ thị bổ sung vào một danh sách chỉ thị), không phù hợp cho truyền thông cộng đồng. Cách tiếp cận này đã được sử dụng để xây dựng bộ chỉ thị PTBV của một số nước Anh, Đan Mạch, Úc, Aixơlen,. Bộ chỉ thị xây dựng theo cách này thường không xây dựng thang đo PTBV cho các chỉ thị nên việc đánh giá mức độ phát triển bền vững khó khăn và thường chỉ sử dụng tốt cho việc theo dõi sự thay đổi của từng chỉ thị riêng biệt.

Đối với bộ chỉ thị có tổng hợp chỉ số, các chỉ thị sẽ được tổng hợp lại thành các chỉ số đại diện cho các chỉ thị thành phần. Năm 2001, trong một nghiên cứu đề xuất xây dựng chỉ số tổng hợp cho bộ chỉ thị PTBV [179], UNCSD đã phân tích, đánh giá 9 bộ chỉ thị có tổng hợp chỉ số. Nghiên cứu của Singh và cs (2012) đã tổng quan các phương pháp xây dựng của 41 bộ chỉ thị có chỉ số tổng hợp [164]. Trong một nghiên cứu khác, Petrosyan (2014) đã tổng quan, phân tích 12 bộ chỉ thị xây dựng chỉ số [154].

Các bộ chỉ thị được tổng quan trong các nghiên cứu trên đã được ứng dụng cho nhiều địa phương trên thế giới như chỉ số mục tiêu thiên niên kỷ (MDG) [173], chỉ số bền vững môi trường (ESI) [106], chỉ số phát triển con người (HDI) [102], chỉ số thịnh vượng (WI) [158], chỉ số tổng hợp phát triển bền vững (CSDI) [134], bảng chỉ số mức độ bền vững (DoS) [122], chỉ số phát triển bền vững (SDI) [160]. Bộ chỉ thị không tổng hợp chỉ số có ưu điểm dễ nhận thấy là sự đơn giản trong quá trình xây dựng và sự thay đổi của các khía cạnh PTBV có thể được phân tích độc lập. Bộ chỉ thị không chỉ số có thể cung cấp thông tin so sánh theo thời gian và không gian phục vụ mục tiêu theo dõi xu hướng biến động của từng chỉ thị. Do vậy, khó có thể đánh giá PTBV dựa trên các bộ chỉ thị này do không có thông tin so sánh với ngưỡng giá trị PTBV.

Hơn nữa, đánh giá mức độ PTBV không thể chỉ dựa vào từng chỉ thị riêng lẻ mà phải có cái nhìn tổng thể, đa chiều, đa lĩnh vực [157] và các chỉ thị PTBV có chiều hướng biến động không theo một xu hướng nhất định [124]. Vì thế, để đánh giá mức độ PTBV, bên cạnh việc đánh giá sự phát triển theo từng chỉ thị, cần phải có chỉ số, đại diện cho cả các nhân tố cấu thành, phản ánh vấn đề một cách khái quát và đầy đủ hơn. Đối với cách xây dựng bộ chỉ thị có chỉ số thì khi tổng hợp chỉ số thường kèm với việc xây dựng một thước đo để đánh giá. Do đó ưu điểm rõ ràng của những bộ chỉ thị này là việc có thể sử dụng đánh giá mức độ thay đổi một cách tổng thể bởi sự tổng hợp của các chỉ thị thành phần và có thể đánh giá được mức độ PTBV của địa phương dựa trên từng chỉ thị và chỉ số.

Tuy nhiên, nhược điểm của nó nằm ở sự phức tạp trong xây dựng và tính toán. Bên cạnh đó, theo Hass và cs (2002), chỉ số có thể là sự đơn giản hóa quá mức một hệ thống phức tạp và có khả năng dẫn tới những dấu hiệu chỉ báo sai. Tổng quan các vấn đề xây dựng bộ chỉ thị PTBV Qua Hình 1.1 có thể thấy rằng bộ chỉ thị PTBV thường cấu thành bởi 3 hợp phần cơ bản là i) bộ danh sách chỉ thị (là kết quả của bước xây dựng danh sách chỉ thị); ii) Định nghĩa và cách tính giá trị chỉ thị; và iii) Phương pháp tổng hợp chỉ số. Các bộ chỉ thị PTBV tại Việt Nam còn tồn tại những vấn đề trong “xây dựng danh sách chỉ thị” và “xây dựng chỉ số tổng hợp” [171] (là các bước 1 và 3 trong Hình 1.