Luaanjv ăn

Khám phá Luaanjv ăn, một món ăn độc đáo với hương vị đặc trưng, mang đến trải nghiệm ẩm thực thú vị và hấp dẫn cho mọi thực khách.

• Tác giả: Vi Hồng
• Trường học: Trường Đại học Tây Bắc
• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Nghiên cứu tiểu thuyết của nhà văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc sau 1986
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Sơn La

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết của các tác giả dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc sau 1986
• 1.1.1. Những nghiên cứu có tính chất tổng quát
• 1.1.2. Nghiên cứu về một số hiện tượng tiêu biểu
• 1.1.3. Nghiên cứu từ góc độ văn hóa
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG TIỀN ĐỀ TỰ NHIÊN, LỊCH SỬ, VĂN HÓA, XÃ HỘI VÀ DIỆN MẠO TIỂU THUYẾT CỦA CÁC NHÀ VĂN DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC SAU 1986
• 3. CHƯƠNG 3: HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CÁC NHÀ VĂN DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC SAU 1986
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CÁC NHÀ VĂN DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC SAU 1986

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tiểu thuyết dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc sau 1986

Nghiên cứu tiểu thuyết của các nhà văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc (MNPB) sau 1986 đã trở thành một lĩnh vực quan trọng trong văn học Việt Nam. Sau thời kỳ Đổi mới, văn học các dân tộc thiểu số đã có những bước tiến đáng kể về cả số lượng và chất lượng. Các tác phẩm tiểu thuyết không chỉ phản ánh đời sống văn hóa mà còn thể hiện những giá trị nghệ thuật độc đáo của từng dân tộc. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp khẳng định vị trí của văn học DTTS mà còn góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn học Việt Nam.

1.1. Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết dân tộc thiểu số hiện nay

Hiện tại, nghiên cứu về tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB còn khá khiêm tốn. Chưa có nhiều công trình chuyên sâu, chủ yếu chỉ có những bài viết tổng quát về văn học miền núi. Một số tác giả như Vi Hồng, Triều Ân đã được nghiên cứu nhưng vẫn còn nhiều tác phẩm và tác giả khác chưa được khai thác.

1.2. Đặc điểm văn hóa trong tiểu thuyết dân tộc thiểu số

Tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB thường mang đậm bản sắc văn hóa của từng dân tộc. Những yếu tố văn hóa truyền thống, phong tục tập quán được thể hiện rõ nét trong các tác phẩm, tạo nên sự phong phú và đa dạng cho văn học miền núi.

II. Những thách thức trong nghiên cứu tiểu thuyết dân tộc thiểu số

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng nghiên cứu tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB vẫn gặp phải nhiều thách thức. Một trong số đó là việc thiếu tài liệu và công trình nghiên cứu chuyên sâu. Ngoài ra, sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa giữa các dân tộc cũng tạo ra khó khăn trong việc tiếp cận và phân tích tác phẩm.

2.1. Thiếu tài liệu và công trình nghiên cứu

Nhiều tác phẩm tiểu thuyết của các nhà văn DTTS chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ. Điều này dẫn đến việc thiếu thông tin và góc nhìn đa dạng trong việc phân tích và đánh giá các tác phẩm.

2.2. Khó khăn trong việc tiếp cận văn hóa

Sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa giữa các dân tộc thiểu số tạo ra rào cản trong việc hiểu và phân tích các tác phẩm. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và lịch sử của từng dân tộc.

III. Phương pháp nghiên cứu tiểu thuyết dân tộc thiểu số hiệu quả

Để nghiên cứu tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành. Việc kết hợp giữa văn hóa học, nhân học và phân tâm học sẽ giúp làm rõ hơn các giá trị văn hóa trong tác phẩm.

3.1. Phương pháp liên ngành trong nghiên cứu văn học

Phương pháp liên ngành giúp người nghiên cứu có cái nhìn toàn diện về tác phẩm. Việc áp dụng các kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau sẽ làm phong phú thêm phân tích văn học.

3.2. Phân tích hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyết

Hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB thường mang ý nghĩa sâu sắc. Việc phân tích các biểu tượng này sẽ giúp khám phá những giá trị văn hóa tiềm ẩn trong tác phẩm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu tiểu thuyết dân tộc thiểu số

Nghiên cứu tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB không chỉ có giá trị lý luận mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và bảo tồn văn hóa. Các tác phẩm tiểu thuyết có thể được sử dụng làm tài liệu giảng dạy trong các trường học, giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử của các dân tộc thiểu số.

4.1. Tài liệu giảng dạy văn học dân tộc thiểu số

Các tác phẩm tiểu thuyết của nhà văn DTTS có thể được đưa vào chương trình giảng dạy, giúp học sinh tiếp cận với văn hóa và lịch sử của các dân tộc thiểu số một cách sinh động.

4.2. Bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc

Nghiên cứu tiểu thuyết không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn phát huy những giá trị văn hóa độc đáo của các dân tộc thiểu số. Điều này góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa Việt Nam.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu tiểu thuyết dân tộc thiểu số

Nghiên cứu tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986 là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Việc tiếp tục khai thác và nghiên cứu sẽ giúp làm sáng tỏ hơn những giá trị văn hóa và nghệ thuật trong các tác phẩm. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều khám phá mới mẻ.

5.1. Tiềm năng phát triển nghiên cứu văn học DTTS

Với sự quan tâm ngày càng tăng từ giới nghiên cứu, lĩnh vực nghiên cứu tiểu thuyết DTTS có nhiều cơ hội phát triển. Các công trình nghiên cứu mới sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về văn học DTTS.

5.2. Khẳng định giá trị văn hóa trong tiểu thuyết

Nghiên cứu tiểu thuyết sẽ góp phần khẳng định giá trị văn hóa của các dân tộc thiểu số, từ đó nâng cao nhận thức về sự đa dạng văn hóa trong xã hội Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Tiểu thuyết của các nhà văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc sau 1986 từ góc nhìn văn hóa".

Luận án thuộc chuyên ngành Văn học (Văn học Việt Nam), tiếp cận đối tượng nghiên cứu theo hướng định tính kết hợp liên ngành giữa nghiên cứu văn học và văn hóa học.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau năm 1986, công cuộc Đổi mới đã tạo tiền đề cho sự phát triển của văn học nghệ thuật Việt Nam, trong đó văn học các dân tộc thiểu số (DTTS) có bước chuyển biến cả về quy mô lẫn chất lượng sáng tác. Khu vực miền núi phía Bắc (MNPB) là địa bàn sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc như Tày, Thái, Mông, Nùng, Dao, Mường, Giáy... với bản sắc văn hóa riêng biệt, đồng thời là khu vực tập trung đông đảo đội ngũ nhà văn DTTS viết tiểu thuyết. Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa (GNVH) là một hướng nghiên cứu liên ngành giúp khám phá chiều sâu văn hóa của các hình tượng nghệ thuật. Cho đến thời điểm tác giả triển khai đề tài, các công trình đi trước chủ yếu dừng lại ở việc xem xét bản sắc dân tộc trong văn xuôi nói chung hoặc nghiên cứu đơn lẻ một vài tác giả; chưa có công trình chuyên biệt nào khảo sát toàn diện, hệ thống thể loại tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986 từ góc nhìn văn hóa.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Chỉ ra cái nhìn nghệ thuật và dấu ấn văn hóa tộc người trong tư duy sáng tác tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986 từ góc nhìn văn hóa.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nhiệm vụ 1: Phác thảo tình hình nghiên cứu tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986; phác thảo lịch sử nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa, từ đó đưa ra đánh giá khách quan và xác lập hướng tiếp cận của đề tài.
  2. Nhiệm vụ 2: Phân tích những tiền đề tự nhiên, lịch sử, văn hóa, xã hội và tác động của chúng đối với đời sống văn hóa của đồng bào các DTTS MNPB; nghiên cứu chủ thể văn hóa trên các phương diện vũ trụ quan, nhân sinh quan và căn tính văn hóa từ góc độ nhân học văn hóa; phác họa diện mạo tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986 để đánh giá sự trưởng thành của đội ngũ tác giả.
  3. Nhiệm vụ 3: Khảo sát, mô tả và lý giải hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986; phân tích ý nghĩa văn hóa của các biểu tượng gắn với truyền thống và đặc trưng văn hóa tộc người.
  4. Nhiệm vụ 4: Nghiên cứu một số phương thức nghệ thuật biểu đạt văn hóa trong tiểu thuyết: nghệ thuật sử dụng huyền thoại, nghệ thuật sử dụng các mô típ (motif) và nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ mang dấu ấn văn hóa vùng miền, phong tục và tín ngưỡng dân gian.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các tác phẩm tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB xuất bản từ năm 1986 đến nay; các điều kiện tự nhiên, lịch sử, xã hội, văn hóa và chủ thể văn hóa của các cộng đồng DTTS MNPB với tư cách là tiền đề kiến tạo nội dung văn hóa trong tác phẩm.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian và chủ thể: Khu vực miền núi phía Bắc, tập trung vào các sáng tác của tác giả thuộc các dân tộc Tày, Thái, Mường, Nùng, Mông, Giáy.
  • Thời gian: Giai đoạn văn học sau năm 1986 đến thời điểm thực hiện nghiên cứu.
  • Nội dung: Tập trung vào những tác phẩm tiêu biểu, tiếp cận dưới góc nhìn văn hóa để lý giải thành tựu và giới hạn của tiểu thuyết DTTS thời kỳ đổi mới.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết của các tác giả DTTS MNPB sau 1986

1. Các công trình nghiên cứu tổng quát

• Công trình Nhà văn các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (NXB Văn hóa dân tộc, 1988) điểm diện 16 tác giả, trong đó có các tác giả tiểu thuyết như Triều Ân, Nông Minh Châu, Vi Hồng.
• Nhà nghiên cứu Lâm Tiến công bố 4 cuốn sách chuyên khảo: Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại (1995), Về một mảng văn học dân tộc (1999), Văn học và miền núi (2002), Tiếp cận văn học dân tộc thiểu số (2011). Ông phân tích diện mạo văn học, ảnh hưởng của văn học dân gian, đồng thời chỉ ra một số hạn chế của văn xuôi DTTS thời kỳ đầu (cốt truyện đơn giản, nhân vật loại hình/chức năng, thiếu chiều sâu hư cấu, lối ví von truyền thống dùng quá nhiều làm chậm nhịp truyện).
• Trần Thị Việt Trung – Cao Thị Hảo với Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam thời kì hiện đại – Một số đặc điểm (NXB Đại học Thái Nguyên, 2011) nghiên cứu bao quát văn học DTTS, mảng văn xuôi và phân tích riêng trường hợp Vi Hồng.
• Các hội thảo khoa học: Hội thảo Văn học dân tộc thiểu số với sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước trong thời kì đổi mới (Lạng Sơn, 2011); Hội thảo khoa học quốc gia Ngôn ngữ và văn học vùng Tây Bắc (Trường Đại học Tây Bắc, 2014) với các báo cáo của Nguyễn Thị Hải Anh, Nguyễn Thị Thu Hoài; Hội thảo toàn quốc Phát triển văn học Việt Nam trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế (Viện Văn học, 2014).

2. Các công trình nghiên cứu về tác giả, tác phẩm tiêu biểu

• Về tác giả Vi Hồng: Phạm Mạnh Hùng với đề tài cấp Bộ Tìm hiểu sự nghiệp sáng tác của nhà văn Vi Hồng cùng các bài báo trên Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống (2006), Tạp chí Nghiên cứu Văn học (2006); bài viết của Dương Thuấn (2002), Lâm Tiến (2006); các chuyên luận của Phạm Duy Nghĩa (Văn xuôi Việt Nam hiện đại về dân tộc và miền núi, 2012), Đào Thủy Nguyên – Dương Thu Hằng (2014); Hội thảo khoa học về Vi Hồng tại Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên (2006).
• Về tác giả Cao Duy Sơn: Bài viết của Chu Thị Hằng (Báo Văn hóa, 2008), Hứa Hiếu Lễ (2008), công trình của Đào Thủy Nguyên – Dương Thu Hằng (2014).
• Về tác giả Triều Ân: Tập sách Triều Ân, tác giả, tác phẩm và dư luận (Hồng Thanh tuyển chọn, NXB Văn hóa dân tộc, 2009).

3. Các công trình nghiên cứu từ góc độ văn hóa

• Đào Thủy Nguyên (chủ biên) – Dương Thu Hằng: Bản sắc văn hóa dân tộc trong văn xuôi của các nhà văn dân tộc thiểu số Việt Nam (NXB Đại học Thái Nguyên, 2014).
• Ma Trường Nguyên: Hiện đại mà dân tộc (NXB Hội nhà văn, 2009).
• Phạm Duy Nghĩa: Văn xuôi Việt Nam hiện đại về dân tộc và miền núi (NXB Văn hóa dân tộc, 2012) phân tích con người trong đời sống văn hóa, tương quan văn hóa Tây Nguyên và văn hóa Hmông.
• Các bài viết nghiên cứu trường hợp: Đào Thủy Nguyên (Tạp chí Nghiên cứu Văn học, 2010) và Hỏa Diệu Thúy (Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, 2012) khảo sát truyện ngắn Cao Duy Sơn từ cội nguồn văn hóa.

Tình hình nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa

1. Trên thế giới

• Trường phái Văn hóa – Lịch sử (Pháp, thế kỷ XIX): H. Taine đề xuất 3 nhân tố chi phối văn học: chủng tộc (căn cốt tâm thức tộc người), môi trường (tự nhiên và xã hội), thời điểm (sự kế thừa và sáng tạo theo tiến trình lịch sử).
• Lý thuyết biểu tượng và huyền thoại: E. Cassirer (Tư duy huyền thoại, Triết học về các hình thức biểu trưng) xem văn hóa là hệ thống ký hiệu và tiếp cận văn học qua hình thức biểu trưng.
• Ký hiệu học văn hóa: Iu. Lotman (Trường phái Tartu – Moskva) coi văn bản văn học là một văn bản văn hóa trong hệ thống ký hiệu toàn vẹn.
• Tâm lý học phân tích và cổ mẫu: S. Freud (vô thức cá nhân, bản năng dồn nén) và C.G. Jung (vô thức tập thể, hệ thống cổ mẫu - archétype lưu truyền qua biểu tượng).
• Thi pháp học văn hóa: M. Bakhtin (Sáng tác của F. Rabelais và nền văn hóa dân gian Trung cổ và Phục hưng, 1960) nghiên cứu văn học qua lễ hội hóa trang (carnival), tính đối thoại và ngôn từ văn hóa.
• Nghiên cứu văn hóa hiện đại: Trường phái Birmingham (R. Hoggart), Frankfurt (D. Kellner), các học giả Pháp (R. Barthes); các lý thuyết nữ quyền, hậu thực dân tại Bắc Mỹ; làn sóng nghiên cứu văn hóa tại Trung Quốc cuối thập niên 1990 đầu những năm 2000 (Lý Âu Phạn, Uông Huy, Kim Nguyên Phủ, Đào Đông Phong, Vương Đức Thắng...).

2. Tại Việt Nam

• Nghiên cứu truyền thống và hiện đại: Các công trình của Phan Ngọc, Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Dân, Đỗ Lai Thúy (Hồ Xuân Hương, hoài niệm phồn thực, 1992), Trần Nho Thìn (Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa, 2003), Lê Nguyên Cẩn (Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa, 2014), Trần Lê Bảo, Lã Nguyên, Nguyễn Văn Hạnh, Đinh Hồng Hải, Cao Kim Lan, Trịnh Bá Đĩnh, Nguyễn Thị Thanh Xuân.
• Các luận án tiến sĩ liên quan: Hoàng Thị Huế (2006, Thơ Mới), Ngô Minh Hiền (2008, Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường), Lương Minh Chung (2012, Thơ Hoàng Cầm), Đỗ Thị Ngọc Chi (2013, Vũ Bằng), Nguyễn Thị Mai Hương (2014, Tiểu thuyết nông thôn sau đổi mới), Nguyễn Thị Thu Thủy (2017, Thơ DTTS MNPB sau 1986), Phùng Phương Nga (2018, Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Luận án chỉ rõ sự phân biệt giữa nghiên cứu bản sắc dân tộc trong văn học (nghiên cứu tĩnh, tìm biểu hiện có sẵn) và nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa (nghiên cứu động, dùng văn hóa làm điểm tựa để giải mã các thông điệp chiều sâu). Luận án giải quyết khoảng trống: chưa có công trình nào khảo sát toàn diện hệ thống tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986 từ góc nhìn văn hóa, gắn kết giữa tiền đề địa văn hóa - nhân học văn hóa với hệ thống biểu tượng và phương thức biểu đạt nghệ thuật.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

1. Tiếp cận địa văn hóa: Dựa trên luận điểm của H. Taine về mối quan hệ giữa môi trường tự nhiên, hoàn cảnh địa lý với sinh kế và đặc trưng văn hóa; xem xét môi trường MNPB như một không gian văn hóa - tâm linh định hình các biểu tượng văn học.
2. Tiếp cận nhân học văn hóa: Khám phá chủ thể sáng tạo và chủ thể tiếp nhận qua ba thành tố: vũ trụ quan, nhân sinh quan và căn tính văn hóa tộc người.
3. Ký hiệu học văn hóa và Cổ mẫu: Vận dụng quan điểm của E. Cassirer, Iu. Lotman và C.G. Jung để xem văn bản tiểu thuyết như một văn bản văn hóa, giải mã hệ thống biểu tượng và mẫu gốc.
4. Thi pháp học văn hóa: Vận dụng lý thuyết của M. Bakhtin về tính đối thoại, chất liệu văn hóa dân gian và ngôn từ nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp hệ thống: Xem xét toàn bộ các tác phẩm tiểu thuyết của tác giả DTTS MNPB sau 1986 trong một chỉnh thể vận động thống nhất của thể loại và vùng văn hóa.
• Phương pháp so sánh: So sánh sắc thái văn hóa giữa các tộc người (Tày, Thái, Mường, Nùng, Mông, Giáy); so sánh tiểu thuyết sau 1986 với giai đoạn trước 1986; so sánh văn học MNPB với văn học DTTS ở các khu vực khác.
• Phương pháp liên ngành văn hóa học: Sử dụng tri thức từ nhân học, triết học, phân tâm học, ngôn ngữ học, lịch sử, tôn giáo học kết hợp phân tích liên văn bản và phân tích diễn ngôn.
• Phương pháp thống kê – phân loại: Lập danh mục, thống kê số lượng tác giả, tác phẩm, phân loại đề tài và các dạng thức biểu tượng văn hóa.
• Tiếp cận thi pháp học: Khám phá các phương thức nghệ thuật biểu đạt văn hóa trong cấu trúc tác phẩm.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Toàn bộ hệ thống tiểu thuyết đã xuất bản của các nhà văn DTTS MNPB từ sau năm 1986 đến nay, các tư liệu khảo cứu dân tộc học, văn hóa dân gian, thần thoại, phong tục tập quán và luật tục của các dân tộc Tày, Nùng, Thái, Mường, Mông, Dao, Giáy.

---

Nội dung chính theo từng chương

Tổng hợp tác giả và tác phẩm tiểu thuyết DTTS MNPB theo dân tộc

Dân tộc	Tác giả tiêu biểu	Tác phẩm tiểu thuyết được khảo sát
Tày	Nông Minh Châu	Muối lên rừng (1964 - tác phẩm mở đầu thể loại)
	Vi Hồng (11 cuốn sau 1986)	Đất bằng (1980), Núi cỏ yêu thương (1984), Thung lũng đá rơi (1985), Người trong ống, Gã ngược đời, Vào hang, Lòng dạ đàn bà, Đi tìm giàu sang, Dòng sông nước mắt, Ái tình và kẻ hành khất, Tháng năm biết nói, Phụ tình, Chồng thật vợ giả, Đọa đày
	Hoàng Luận (7 cuốn)	Thao thức vùng đồi, Nắng tím, Ngõ nhỏ ven rừng, Làng một người, Bức tường xanh, Cây không lá, Đất ống
	Triều Ân (4 cuốn)	Nắng vàng bản Dao, Nơi ấy biên thùy, Dặm ngàn rong ruổi, Trên vùng mây trắng
	Ma Trường Nguyên (7 cuốn)	Mũi tên ám khói, Gió hoang, Tình xứ mây, Trăng yêu, Bến đời, Rễ người dài, Mùa hoa hải đường
	Cao Duy Sơn (6 cuốn)	Người lang thang, Cực lạc, Hoa mận đỏ, Đàn trời, Chòm ba nhà, Biệt cánh chim trời
	Hoàng Quảng Uyên (3 cuốn)	Mặt trời Pác Bó, Giải phóng, Trông vời cố quốc
	Hữu Tiến (2 cuốn)	Dòng đời, Hữu hạn
	Hà Lâm Kỳ (1 cuốn)	Gió Mù Căng
	Hoàng Hữu Sang (1 cuốn)	Vực thuồng luồng
	Chu Thanh Hương (1 cuốn)	Hoa bay
Thái	Vương Trung (2 cuốn)	Mối tình mường Sinh (1994), Đất bản quê cha (2007)
	Cầm Hùng (1 cuốn)	Cơn lốc đen (2009)
	Thái Tâm (1 cuốn)	Tiếng thét Tồng Lôi (2014)
Mường	Hà Trung Nghĩa (3 cuốn)	Lửa trong rừng sa mu, Bão từ hai phía, Gió bụi nhân gian
Nùng	Địch Ngọc Lân (2 cuốn)	Hoa mí rừng, Ngôi đình bản Chang
Mông	Mã Anh Lâm (1 cuốn)	Đối mặt phía nửa đêm
Giáy	Lù Dín Siềng (2 cuốn)	Dưới chân núi Tiên, Vua phỉ

---

Chương 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các chặng đường nghiên cứu về văn xuôi, tiểu thuyết DTTS MNPB và lịch sử hướng tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa trong và ngoài nước. Tác giả phân tích những đóng góp của các nhà nghiên cứu đi trước (Lâm Tiến, Trần Thị Việt Trung, Cao Thị Hảo, Đào Thủy Nguyên, Dương Thu Hằng, Phạm Duy Nghĩa), đồng thời xác lập cơ sở lý luận từ các trường phái quốc tế (H. Taine, E. Cassirer, Iu. Lotman, C.G. Jung, M. Bakhtin) để chỉ rõ khoảng trống nghiên cứu mà luận án hướng tới.

Chương 2. Những tiền đề tự nhiên, lịch sử, văn hóa, xã hội và diện mạo tiểu thuyết của các nhà văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc sau 1986

Chương này phân tích các cơ sở hiện thực, nhân học và diện mạo tác giả, tác phẩm qua các nội dung:

1. Chủ thể văn hóa và các quan niệm nhân sinh, tín ngưỡng

• Vũ trụ quan và nhân sinh quan:
  • Quan niệm luân hồi, nhân quả tồn tại phổ biến ở các tộc người.
  • Người Thái: Quan niệm thế giới 5 tầng (cao nhất là mường hỗn mang; mường thần linh do Then Luông cai quản; mường trăng, sao, mây, gió; mường của con người và muôn loài; mường tầng đáy của người tí hon ăn đất). Tín niệm về linh hồn gồm "phi khoăn" (hồn khi sống) và "phi hươn" (ma nhà, ma tổ tiên khi chết).
  • Người Giáy: Quan niệm 3 miền thế giới (miền trời sung sướng của tổ tiên; miền giữa của con người; miền thấp tăm tối của người tí hon). Huyền thoại nguồn gốc "Giáy hí hanh" (Giáy mùn thớt) mang mặc cảm về thân phận lép vế.
  • Người Mường: Quan niệm 3 tầng 4 thế giới (Mường Trời, Mường Pưa trên mặt đất, Mường Pưa tín ở tầng đất dưới và Mường Vua khú dưới nước).
  • Người Mông: Quan niệm cái chết là sự hoàn thành phận sự trần gian để về với tổ tiên; niềm tin vào kiếp sau giải thích hành vi tìm đến lá ngón tự vẫn khi rơi vào bế tắc cùng cực.
• Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên:
  • Người Tày: Thờ tổ tiên họ nội, bàn thờ đặt tại gian chính giữa trang trọng nhất của ngôi nhà.
  • Người Nùng: Thờ tổ tiên họ nội 7 đời, nhưng chỉ cúng từ đời ông bà trở lại; từ cụ kị trở lên coi là "phj slườn" (ma nhà) bảo hộ gia súc, thờ ngoài cửa; kết hợp thờ bà Mụ, ma bếp, ma ngoài sàn.
  • Người Thái và người Mường: Cùng có tục thờ cả họ nội và họ ngoại (người Thái thờ nội trong nhà, ngoại ở cổng; người Mường thờ nội ở gian khách voóng, ngoại ở gian cạnh bếp và kiêng hướng chân về gian thờ).
  • Người Dao: Thờ tổ tiên 5 đời trực hệ, xem tổ tiên là thần bản mệnh; bàn thờ đặt nơi trang nghiêm hướng về đất tổ Dương Châu.
  • Người Mông: Bàn thờ đặt ở vách tường gian giữa nhà, là "chỗ nghỉ chân của tổ tiên", mang tính thiêng và chỉ đàn ông (chủ nhà) mới được thực hiện nghi lễ.
• Tín ngưỡng vật tổ (totem) và linh vật: Người Dao thờ Bàn Vương (Bàn Hồ, biểu tượng chó đá); người Mường thờ Cóc (gọi mưa) và kiêng ăn thịt rùa (con vật có ơn chỉ cách làm nhà sàn và mách lối lên vua trời).
• Căn tính văn hóa tộc người:
  • Người Tày: Lòng tự tôn dân tộc cao, tư duy duy lý, cụ thể, chủ động thích nghi, lạc quan, trọng tình nghĩa cộng đồng qua tục "kết tồng".
  • Người Thái: Nền văn hóa âm tính, sống trọng tình nghĩa (thể hiện qua truyện thơ Tiễn dặn người yêu), hướng nội, hiền hòa, đề cao vai trò phụ nữ.
  • Người Mường: Lối sống thực tế thể hiện qua phương châm "Ăn cốt tươi, chơi cốt thật".
  • Người Mông và Dao: Tâm thức thiên di, mặc cảm mồ côi, lưu vong do lịch sử di chuyển tìm đất sống; đi liền với đó là khát vọng tự do, bản lĩnh kiên cường, cá tính mạnh mẽ và hệ thống "cái lí của người Mông".

2. Diện mạo tiểu thuyết sau 1986

• Về đội ngũ tác giả: Dân tộc Tày chiếm ưu thế tuyệt đối với ba thế hệ nhà văn (thế hệ mở đường: Vi Hồng, Triều Ân, Hoàng Luận, Ma Trường Nguyên; thế hệ thứ hai: Hữu Tiến, Hà Lâm Kỳ, Cao Duy Sơn; thế hệ thứ ba: Chu Thanh Hương). Các dân tộc khác có số lượng tác giả hạn chế hơn: Thái (Vương Trung, Cầm Hùng, Thái Tâm), Mường (Hà Trung Nghĩa), Nùng (Địch Ngọc Lân), Mông (Mã Anh Lâm), Giáy (Lù Dín Siềng).
• Về hệ thống đề tài:
  1. Đề tài lịch sử, đấu tranh cách mạng (cảm hứng sử thi): Phản ánh kháng chiến chống Pháp, bảo vệ biên cương và xây dựng quê hương (Gió Mù Căng, Vực thuồng luồng, Dưới chân núi Tiên, Ngôi đình bản Chang, Hoa mí rừng, Trên vùng mây trắng, Tiếng thét Tồng Lôi, bộ ba tiểu thuyết về Chủ tịch Hồ Chí Minh của Hoàng Quảng Uyên: Mặt trời Pác Bó, Giải phóng, Trông vời cố quốc).
  2. Đề tài xây dựng cuộc sống mới và biến động kinh tế - xã hội: Phản ánh mặt trái kinh tế thị trường, tệ nạn tham nhũng, phá rừng, tha hóa đạo đức cán bộ (Vào hang, Gã ngược đời, Người trong ống của Vi Hồng; Đàn trời của Cao Duy Sơn; Cơn lốc đen của Cầm Hùng; Mũi tên ám khói, Gió hoang của Ma Trường Nguyên; Đất bản quê cha của Vương Trung; các tiểu thuyết nông thôn miền núi của Hoàng Luận).
  3. Đề tài thế sự, đời tư, số phận cá nhân: Khám phá bi kịch của người phụ nữ và những kiếp người nhỏ bé lang thang vượt qua định kiến (Nắng vàng bản Dao, Nơi ấy biên thùy, Dặm ngàn rong ruổi của Triều Ân; Cực lạc, Hoa mận đỏ, Người lang thang, Chòm ba nhà của Cao Duy Sơn; Dòng đời, Hữu hạn của Hữu Tiến).

Chương 3. Hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyết của các nhà văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc sau 1986

Chương này thực hiện nhiệm vụ khảo sát, phân loại và giải mã hệ thống biểu tượng nghệ thuật trong tác phẩm. Biểu tượng trong tiểu thuyết DTTS MNPB được soi chiếu từ điều kiện địa văn hóa (núi rừng, hang đá, thung lũng, dòng sông, cây cối, cỏ cây) và căn tính tộc người, chuyển tải ký ức văn hóa và chiều sâu tâm linh của đồng bào miền núi.

Chương 4. Một số phương thức biểu đạt văn hóa trong tiểu thuyết của các nhà văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc sau 1986

Chương này tập trung làm rõ ba phương thức biểu đạt nghệ thuật chủ yếu:

1. Nghệ thuật sử dụng huyền thoại: Tái hiện và cải biến các truyện kể dân gian, thần thoại, truyền thuyết nhằm tạo dựng không khí tâm linh, kỳ ảo cho tác phẩm.
2. Nghệ thuật sử dụng các mô típ (motif): Khai thác các mô típ truyền thống trong văn hóa dân gian (mô típ thiên di, mô típ vượt thác, mô típ thử thách, mô típ tình duyên trắc trở) để cấu trúc hóa cốt truyện.
3. Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ mang dấu ấn tộc người: Vận dụng lối nói ví von, so sánh giàu hình ảnh gắn với tư duy trực quan; đưa hệ thống thành ngữ, tục ngữ và lớp từ ngữ dân tộc vào văn xuôi để tạo nên giọng điệu và sắc thái địa văn hóa đặc thù.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án là công trình đầu tiên khảo sát một cách hệ thống, chuyên sâu toàn bộ diện mạo tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986 dưới góc nhìn văn hóa học liên ngành.
• Xác lập khung phân tích tích hợp giữa lý thuyết địa văn hóa, nhân học văn hóa (vũ trụ quan, nhân sinh quan, căn tính tộc người), ký hiệu học văn hóa và thi pháp học văn hóa trong việc giải mã văn bản văn xuôi hiện đại.
• Hệ thống hóa và phân tích các mã văn hóa, hệ thống biểu tượng và phương thức biểu đạt nghệ thuật đặc thù của các nhà văn dân tộc thiểu số.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

• Phục dựng bức tranh toàn cảnh về đội ngũ tác giả tiểu thuyết thuộc các dân tộc Tày, Thái, Mường, Nùng, Mông, Giáy từ sau 1986 đến nay.
• Cung cấp tư liệu khoa học, hệ thống tác phẩm và dẫn chứng xác thực phục vụ công tác nghiên cứu văn học dân tộc thiểu số Việt Nam.
• Làm tài liệu tham khảo cho giảng viên, sinh viên và học viên cao học tại các trường đại học, cao đẳng trong giảng dạy các học phần Văn học dân tộc thiểu số và Văn hóa học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung chủ yếu vào việc giải mã văn bản từ góc nhìn văn hóa nên chưa đi sâu phân tích toàn diện các yếu tố hình thức thi pháp học thuần túy (như kỹ thuật trần thuật hiện đại, cấu trúc thời gian nghệ thuật phi tuyến tính). Bên cạnh đó, số lượng tác phẩm tiểu thuyết của một số dân tộc (Mông, Giáy, Mường, Nùng) còn rất khiêm tốn so với dân tộc Tày, gây ra sự chênh lệch nhất định về dung lượng khảo sát giữa các tộc người.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh tiểu thuyết DTTS MNPB với tiểu thuyết của các nhà văn DTTS khu vực Tây Nguyên và Nam Bộ; nghiên cứu tiếp nhận văn học DTTS trong nhà trường và trong đời sống cộng đồng đương đại.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Giảng viên, sinh viên, học viên sau đại học chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học, Văn hóa học và Nhân học văn hóa.
  • Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và các nhà quản lý, hoạch định chính sách bảo tồn văn hóa vùng dân tộc thiểu số và miền núi.
• Phần nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Hệ thống tư liệu về nhân sinh quan, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, totem và căn tính văn hóa của các dân tộc Tày, Thái, Mường, Nùng, Mông, Dao, Giáy tại Chương 2.
  • Bảng tổng kết diện mạo, danh mục tác phẩm và hệ thống đề tài của tiểu thuyết DTTS MNPB sau 1986 tại Chương 2.
  • Khung lý thuyết giải mã biểu tượng và phương thức biểu đạt nghệ thuật gắn với ngôn ngữ dân gian tại Chương 3 và Chương 4.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tác phẩm tiểu thuyết đầu tiên của người dân tộc thiểu số MNPB là tác phẩm nào và ra đời vào thời gian nào?

Tác phẩm tiểu thuyết đầu tiên là cuốn Muối lên rừng của nhà văn dân tộc Tày Nông Minh Châu, xuất bản năm 1964. Tác phẩm này đánh dấu mốc hoàn thiện về mặt thể loại trong tiến trình phát triển của văn học DTTS miền núi phía Bắc.

2. Sự khác biệt giữa nghiên cứu bản sắc dân tộc trong văn học và nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa là gì?

Nghiên cứu bản sắc dân tộc mang tính chất tĩnh tại, chủ yếu tìm hiểu và chỉ ra những biểu hiện sẵn có của văn hóa trong tác phẩm. Trong khi đó, nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa mang tính chất động, lấy văn hóa làm điểm tựa liên ngành để soi chiếu, lý giải nguồn gốc xã hội, cắt nghĩa tâm thức cộng đồng và giải mã các thông điệp văn hóa ẩn sâu dưới bề mặt văn bản.

3. Những dân tộc thiểu số nào ở MNPB đã có tác giả sáng tác tiểu thuyết được khảo sát trong luận án?

Luận án khảo sát tiểu thuyết của tác giả thuộc 6 dân tộc thiểu số: Tày (Nông Minh Châu, Vi Hồng, Hoàng Luận, Triều Ân, Ma Trường Nguyên, Cao Duy Sơn, Hoàng Quảng Uyên, Hữu Tiến, Hà Lâm Kỳ, Chu Thanh Hương), Thái (Vương Trung, Cầm Hùng, Thái Tâm), Mường (Hà Trung Nghĩa), Nùng (Địch Ngọc Lân), Mông (Mã Anh Lâm) và Giáy (Lù Dín Siềng).

4. Ba nhóm đề tài chính trong tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986 là gì?

1. Đề tài lịch sử, đấu tranh cách mạng: Tái hiện các cuộc kháng chiến, tinh thần đoàn kết dân tộc và sự đóng góp của đồng bào miền núi theo cảm hứng sử thi.
2. Đề tài xây dựng cuộc sống mới và biến động kinh tế - xã hội: Phản ánh quá trình đổi mới, xóa đói giảm nghèo gắn liền với mặt trái của kinh tế thị trường, vấn nạn tham nhũng, phá rừng và tha hóa đạo đức.
3. Đề tài thế sự, đời tư, số phận cá nhân: Đi sâu vào bi kịch cá nhân, thân phận phụ nữ miền núi và những số phận bé nhỏ tìm cách vượt thoát hủ tục để khẳng định nhân phẩm.

5. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Tày và người Nùng có điểm gì khác nhau theo trình bày của luận án?

Người Tày thờ cúng tổ tiên họ nội tại vị trí trung tâm, trang trọng nhất của gian chính trong ngôi nhà. Người Nùng cũng theo tộc hệ họ nội bảy đời nhưng chỉ đặt bàn thờ cúng từ đời ông bà trở lại trong nhà; các đời từ cụ kị trở lên được quan niệm đã biến thành "phj slườn" (ma nhà) – vị thần bảo vệ nhà cửa và gia súc, được lập bàn thờ riêng ở bên ngoài cửa.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Tiểu thuyết của các nhà văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc sau 1986 từ góc nhìn văn hóa" là công trình nghiên cứu toàn diện về thể loại tiểu thuyết của các cây bút DTTS khu vực miền núi phía Bắc thời kỳ Đổi mới. Bằng việc vận dụng khung lý thuyết liên ngành giữa địa văn hóa, nhân học văn hóa, ký hiệu học và thi pháp học, luận án đã làm rõ sự chi phối của môi trường tự nhiên, vũ trụ quan, nhân sinh quan và căn tính tộc người đối với tư duy nghệ thuật của các nhà văn. Công trình không chỉ hệ thống hóa diện mạo đội ngũ sáng tác và tác phẩm mà còn giải mã sâu sắc hệ thống biểu tượng và phương thức ngôn ngữ nghệ thuật đặc thù, đóng góp nguồn tư liệu khoa học có giá trị cho nghiên cứu và giảng dạy văn học dân tộc thiểu số Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu văn học trong văn hóa từ rất sớm. Ông coi chủng tộc (gien của tộc người), môi trường (địa lí và xã hội) và thời điểm (sự tiến hóa của lịch sử) là ba động lực đầu tiên để giải thích sự xuất hiện của văn học. Taine đã chỉ ra vai trò của chủ thể sáng tạo văn học với những đặc điểm hình thành bởi yếu tố có tính quy định là tố chất bên trong của tộc người, đó là “các giới hạn của hình thức đầu tiên” mà ông gọi là “cấu trúc tinh thần của một chủng tộc”, nó chứa đựng các đặc tính di truyền mang tính sinh học. Chủng tộc – trong quan niệm của Taine, không đơn thuần chỉ là các vấn đề về màu da, tiếng nói (ngôn ngữ).

mà còn là vấn đề tâm thức tộc người – cái căn cốt để tạo nên diện mạo, lịch sử và vị thế của một dân tộc, là yếu tố đầu tiên và vô cùng quan trọng làm nên bản sắc văn hóa cho mỗi quốc gia. Taine cũng chỉ ra sự hình thành đặc tính tinh thần của tộc người là môi trường sống của họ (hoàn cảnh địa lí, hoàn cảnh chính trị, các điều kiện tôn giáo, xã hội). Môi trường ở đây bao gồm cả môi trường tự nhiên và môi trường xã hội (môi trường văn hóa). Sự khác biệt về điều kiện tự nhiên sẽ dẫn đến sự hình thành và phát triển của những cộng đồng khác nhau và những cá nhân khác nhau.

Bên cạnh đó, Taine đặc biệt chú ý tới thời điểm. Nếu hai yếu tố trên được ông chú ý ở đặc tính sinh học và những tác động ngoại cảnh thì yếu tố thứ ba này Taine chú ý đến bản chất của quá trình kế thừa và sáng tạo văn học. Về thời điểm, ông giải thích quá trình kế thừa và sáng tạo của văn học “đặc điểm dân tộc và hoàn cảnh bên ngoài đặt dấu ấn không phải lên “nền trắng” mà lên một bề mặt đã có hình, tùy từng thời điểm khác nhau mà bức tranh này khác nhau, vì vậy, chúng ta có 14 các kết quả khác nhau” [113; tr. Taine đã đặt văn học trong quan hệ phức tạp ba chiều của đời sống văn hóa con người.

Tuy vậy, ông mới chú ý đến sự tác động của hoàn cảnh môi trường chủ yếu về mặt tinh thần (hoàn cảnh chính trị, các điều kiện xã hội, tôn giáo và hoàn cảnh địa lí), chưa đề cập tới mặt cơ bản nhất có ảnh hưởng trực tiếp mạnh mẽ tới đời sống con người đó là cơ sở kinh tế xã hội” [113; tr. Tuy nhiên theo đánh giá của nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy, “trường phái văn hóa – lịch sử vẫn tìm giá trị của văn chương không phải ở bản thân văn chương, mà ở đối tượng đã in dấu vào văn chương, tức là văn hóa, lịch sử. Như vậy nó đã có phần đồng nhất văn chương với thực tại xã hội mà văn chương phản ánh. Bởi vậy, lịch sử văn chương mà Taine muốn tạo dựng thực chất là lịch sử văn minh, lịch sử tư tưởng xã hội.

Mối quan hệ biện chứng, chân thực giữa các quá trình xã hội và văn học chưa được giải thích rõ”. Tuy nhiên, có thể nhận thấy, đóng góp đáng ghi nhận của trường phái này đó là đã chỉ ra mối quan hệ giữa văn học và văn hóa qua chủ thể sáng tạo văn học (tác giả). Một tác giả văn học luôn thuộc về một dân tộc nào đó, chịu ảnh hưởng của văn hóa lịch sử của dân tộc mình để rồi những ảnh hưởng đó ít nhiều được phản chiếu vào tác phẩm của họ bằng con đường kế thừa, kết tinh và sáng tạo. Sang thế kỉ XX, nhà triết học người Đức E.

Casirer nghiên cứu văn học từ góc độ huyền thoại học như một kiểu tư duy cổ xưa nhất của con người. Ông phát triển quan niệm coi hoạt động tinh thần của con người (trong đó tiêu biểu nhất là sự sáng tạo huyền thoại với tư cách là dạng cổ xưa nhất của hoạt động ấy) như là một hoạt động mang tính cách biểu trưng. Trong cuốn “Tư duy huyền thoại” (tập thứ hai trong một công trình nghiên cứu ba tập nhan đề “Triết học về các hình thức biểu trưng”) ông đã miêu tả một số đặc điểm cơ bản về dạng thức cũng như về cấu trúc của tư duy huyền thoại, và về tính ẩn dụ biểu trưng của huyền thoại. Ông cho rằng văn hóa là một hệ thống kí hiệu và nghiên cứu văn học là nghiên cứu biểu tượng của nó.

Từ góc độ kí hiệu học, Iu.Lotman – người sáng lập trường phái nghiên cứu Tartu – Moskva (trường phái nghiên cứu bao trùm nhiều lĩnh vực như văn học, kí hiệu học, văn hóa học, ngôn ngữ học) đã nhận ra sự tương tác của các kênh thông tin như một phạm trù xã hội.Lotman là người có công lớn trong việc đề xướng giải mã văn bản văn học bằng kí hiệu. Tất cả những công trình về ký hiệu học của ông đều dành vào việc tiếp tục phát triển lý thuyết ký hiệu học văn hoá, hoặc phân tích những tư liệu văn hoá cụ thể từ giác độ ký hiệu học. Văn bản văn học giờ đây đã được xem xét như một văn bản văn hóa. Đời sống của một tác phẩm văn học không chỉ được nhìn nhận bằng ngôn ngữ (kí tự) mà phải được xem xét như một chỉ dấu văn hóa mang tính đặc thù.

Quan điểm về ngôn ngữ văn hóa, kí hiệu học văn hóa đã góp phần đưa đến một bước đột phá trong nghiên cứu văn học. Công trình nghiên cứu của Lotman về 15 kí hiệu học văn hóa có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với nghiên cứu văn học. Theo quan điểm của ông, bản thân văn hóa cũng là một đối tượng kí hiệu học và do đó, bất cứ một hiện tượng văn hóa nào cũng đều có những đặc điểm kí hiệu. Đồng thời ông cũng chỉ ra rằng, nghiên cứu kí hiệu không thể phân rã nhỏ lẻ mà phải được nhìn nhận trong một chỉnh thể, một tổ chức nhất định.

Kí hiệu phải đặt vào chỉnh thể thì nó mới trở thành kí hiệu đang hoạt động, nói cách khác, đưa kí hiệu ra khỏi chỉnh thể thì nó chỉ là một kí hiệu khô cứng mà thôi. Theo hướng đi của Lotman, nghiên cứu các hình thức của văn học cũng đồng thời là nghiên cứu các hình thức của văn hóa. Bên cạnh ngôn ngữ, các yếu tố như biểu tượng, cổ mẫu, không gian, thời gian, con người (nhân vật). đều có thể xem như là những kí hiệu văn hóa.

Trường phái Phân tâm học mà người đặt nền móng là Sigmund Freud cũng có những đóng góp đáng kể trong việc xác nhận và khẳng định vai trò của văn hóa đối với văn học. Sigmund Freud là người có công lớn trong việc hình thành lí thuyết về vô thức cá nhân với những ham muốn bị lãng quên, dồn nén. Theo ông, sáng tạo nghệ thuật là sự thăng hoa của cái vô thức cá nhân bị dồn nén, cụ thể hơn là sự thăng hoa của bản năng tính dục trong vô thức. Tiếp đó, người học trò của Freud là Card Gustav Jung trên cơ sở vừa kế thừa vừa phê phán lí thuyết của người thầy, đã sáng lập ra tâm lí học phân tích với một phát hiện có giá trị là lí thuyết về vô thức tập thể.

Jung là người đầu tiên vẽ ra sơ đồ về con đường di truyền văn hóa trong nghệ thuật: vô thức tập thể là tài sản chung của nhân loại, được cấu trúc hóa thành các archétyphe (dịch là siêu mẫu, cổ mẫu hay mẫu gốc) là những đồ hình vĩnh cửu của kinh nghiệm loài người được thể hiện bằng những hình ảnh tượng trưng tập thể. Sự xuất hiện trở đi trở lại của chúng khiến cho văn hóa được lưu truyền từ đời này qua đời khác. Văn học, theo sự phân loại của Jung gồm 2 loại: Loại hình tâm lí và loại hình ảo giác. Nếu loại hình tâm lí thường viết về những bài học cuộc đời, số phận con người với những niềm vui, nỗi buồn… con người ý thức được và giải thích được thì loại hình ảo giác được khơi nguồn từ vô thức tập thể có nguồn gốc sâu xa từ thời tiền sử.

Ông đánh giá cao loại thứ hai vì cho rằng tác phẩm sáng tác từ ý thức hay vô thức cá nhân vẫn là vấn đề trong phạm vi hẹp của cá nhân chứ chưa vươn ra tầm nhân loại. Jung cho rằng, muốn nhận biết hình tượng văn học phải hiểu được con đường hình thành biểu tượng. Trong mỗi con người đều tồn tại vô thức tập thể được kế thừa từ thời xa xưa dưới một dạng thức nhất định của những hình ảnh được ghi nhớ. Siêu mẫu (cổ mẫu, mẫu gốc) được sử dụng lặp lại trong suốt chiều dài lịch sử ở bất kì nơi đâu có trí tưởng tượng sáng tạo tự do hoạt động.

Vì vậy, theo ông, quá trình sáng tạo nghệ thuật là phải “hà hơi sống cho siêu mẫu từ trong vô thức, là trải nó ra và tạo hình nó cho đến khi thành một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh” [116; tr. Bên cạnh vai trò của vô thức cá nhân, Jung đặc biệt nhấn mạnh đến ý nghĩa to lớn của vô thức tập thể trong quá trình sáng tạo nghệ 16 thuật “một cá nhân riêng rẽ không thể phát huy được hết sức mạnh tập thể, nếu một trong các biểu tượng tập thể, những cái được gọi là lí tưởng, không hiện ra giúp nó và không tháo cởi những sức mạnh bản năng của nó” [116; tr. Như vậy, có thể nhận thấy, Jung là người có công lớn trong việc khẳng định vai trò của cổ mẫu trong sáng tạo nghệ thuật. Xu hướng vận dụng các quan điểm và thành tựu văn hóa để lí giải văn học ở Nga xuất hiện vào khoảng giữa thế kỉ XX mà người khởi xướng là M.

Bakhtin, giáo sư văn học người Nga thuộc Đại học Saransk. Bakhtin quan niệm “Trước hết, khoa nghiên cứu văn học cần phải gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn học. Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa. Không thể hiểu nó ngoài cái bối cảnh nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó tồn tại”.

Công trình nghiên cứu quan trọng của ông có thể coi là một bước ngoặt trong nghiên cứu văn học từ góc độ văn hóa: Sáng tác của F.Rabelais và nền văn hóa dân gian Trung cổ và Phục hưng (1960). Công trình đặc biệt của M.Bakhtin không đơn thuần là công trình lí thuyết nhưng những khảo cứu của ông về sáng tác của F.Rabelais có ý nghĩa như một tuyên ngôn lí thuyết nghiên cứu văn học từ văn hóa.