Những Chuyển Biến Trong Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng Thời Kỳ Đổi Mới

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu những chuyển biến trong tiểu thuyết ma văn kháng thời kì đổi mới, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Mai
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thành Thi
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Những Chuyển Biến Trong Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng Thời Kỳ Đổi Mới
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Văn Học
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Nhìn chung hai chặng đường sáng tác tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trong sự vận động phát triển của tiểu thuyết Việt Nam từ sau cách mạng tháng Tám -1945 tới nay

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng Thời Kỳ Đổi Mới

Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng là một phần quan trọng trong văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt trong thời kỳ đổi mới. Tác phẩm của ông không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn thể hiện những chuyển biến trong tư duy nghệ thuật. Nghiên cứu tiểu thuyết của ông giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử và văn hóa của Việt Nam trong giai đoạn này. Những tác phẩm như 'Mùa lá rụng trong vườn' đã thu hút sự chú ý của độc giả và các nhà phê bình, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới.

1.1. Đặc Điểm Nổi Bật Của Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thường mang đậm tính hiện thực, phản ánh sâu sắc tình hình xã hội Việt Nam. Ông sử dụng ngôn ngữ phong phú, hình ảnh sinh động để khắc họa cuộc sống của con người trong bối cảnh lịch sử đầy biến động.

1.2. Vai Trò Của Ma Văn Kháng Trong Văn Học Việt Nam

Ma Văn Kháng được coi là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại. Ông không chỉ đóng góp về mặt nội dung mà còn có những cách tân trong nghệ thuật tiểu thuyết, tạo nên dấu ấn riêng trong lòng độc giả.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Nghiên cứu tiểu thuyết của Ma Văn Kháng không chỉ đơn thuần là phân tích nội dung mà còn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các tác phẩm của ông thường chứa đựng nhiều tầng nghĩa, yêu cầu người nghiên cứu phải có cái nhìn sâu sắc và toàn diện. Bên cạnh đó, việc tiếp cận các tài liệu nghiên cứu trước đó cũng là một thách thức lớn.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Tiếp Cận Tài Liệu

Nhiều tài liệu nghiên cứu về tiểu thuyết Ma Văn Kháng còn hạn chế, khiến cho việc tổng hợp thông tin trở nên khó khăn. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để làm rõ những đóng góp của ông trong văn học Việt Nam.

2.2. Đòi Hỏi Về Phương Pháp Nghiên Cứu

Việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp là rất quan trọng. Các phương pháp như phân tích văn bản, so sánh và đối chiếu cần được áp dụng linh hoạt để làm nổi bật những đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Để nghiên cứu tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp lịch sử giúp hiểu rõ bối cảnh sáng tác, trong khi phương pháp hệ thống giúp phân tích các tác phẩm một cách toàn diện. Việc so sánh với các tác giả khác cũng là một cách hiệu quả để làm nổi bật sự độc đáo trong phong cách của ông.

3.1. Phương Pháp Lịch Sử Trong Nghiên Cứu

Phương pháp lịch sử giúp xác định vị trí của Ma Văn Kháng trong dòng chảy của văn học Việt Nam. Qua đó, có thể thấy được những ảnh hưởng của bối cảnh xã hội đến sáng tác của ông.

3.2. Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu

So sánh tiểu thuyết của Ma Văn Kháng với các tác giả khác như Tô Hoài hay Nguyễn Minh Châu giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong phong cách nghệ thuật và nội dung.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Nghiên cứu tiểu thuyết của Ma Văn Kháng không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy và nghiên cứu văn học. Các tác phẩm của ông có thể được đưa vào chương trình giảng dạy, giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn học Việt Nam hiện đại. Ngoài ra, việc phân tích các tác phẩm cũng giúp nâng cao khả năng tư duy phản biện của sinh viên.

4.1. Giá Trị Giáo Dục Của Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng có thể được sử dụng làm tài liệu giảng dạy trong các trường học, giúp học sinh tiếp cận với những vấn đề xã hội và nhân văn sâu sắc.

4.2. Tác Động Đến Nhận Thức Của Độc Giả

Nghiên cứu tiểu thuyết của Ma Văn Kháng giúp độc giả nhận thức rõ hơn về những vấn đề xã hội, từ đó hình thành những quan điểm và thái độ tích cực đối với cuộc sống.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Ma Văn Kháng

Nghiên cứu tiểu thuyết của Ma Văn Kháng là một lĩnh vực phong phú và đầy tiềm năng. Những đóng góp của ông trong văn học Việt Nam không chỉ thể hiện qua nội dung mà còn qua hình thức nghệ thuật. Việc tiếp tục nghiên cứu sẽ giúp làm sáng tỏ hơn những giá trị của tiểu thuyết trong bối cảnh đổi mới.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Tiểu Thuyết

Nghiên cứu tiểu thuyết của Ma Văn Kháng sẽ tiếp tục phát triển, mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà nghiên cứu và giảng viên trong lĩnh vực văn học.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về các tác phẩm của Ma Văn Kháng, đặc biệt là trong bối cảnh đổi mới, để làm rõ hơn những đóng góp của ông cho văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ma Văn Kháng là một trong những gương mặt nổi bật của văn xuôi hiện đại Việt Nam nửa sau thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21. Trong sự nghiệp sáng tác kéo dài gần 50 năm, ông đã xuất bản gần 20 cuốn tiểu thuyết cùng hàng chục tập truyện ngắn giá trị. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ quá trình vận động tư duy nghệ thuật của nhà văn qua hai chặng đường sáng tác: trước và sau mốc năm 1985. Đề tài tập trung phân tích sự chuyển dịch từ khuynh hướng sử thi, cảm hứng lãng mạn ngợi ca miền núi sang cảm hứng thế sự, đời tư đô thị trong bối cảnh đất nước bước vào công cuộc Đổi mới sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa toàn diện các phương diện nội dung tư tưởng và thi pháp nghệ thuật của tiểu thuyết Ma Văn Kháng. Phạm vi khảo sát đi sâu vào 7 tác phẩm tiêu biểu, đại diện cho hai giai đoạn: ba tiểu thuyết đề tài miền núi gồm Đồng bạc trắng hoa xòe, Vùng biên ải, Gặp gỡ ở La Pan Tẩn; và bốn tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới gồm Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ.

Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu được xác lập qua việc phân tích quá trình chuyển biến nghệ thuật của một tác giả tiêu biểu để minh chứng cho quy luật đổi mới của toàn bộ nền văn xuôi dân tộc. Công trình gồm 3 chương nghiên cứu chuyên sâu, đóng góp cơ sở dữ liệu học thuật vững chắc cho việc nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết thi pháp học hiện đại và lý thuyết loại hình tiểu thuyết để phân tích tác phẩm. Hệ thống lý thuyết của Mikhail Bakhtin về tiểu thuyết đa thanh và tính đối thoại được sử dụng để khám phá cấu trúc tự sự và sự phân thân của nhân vật. Bên cạnh đó, các luận điểm thi pháp học của các nhà nghiên cứu văn học hàng đầu Việt Nam được kết hợp với lý thuyết xã hội học văn học nhằm xem xét mối liên hệ giữa sự biến đổi hình thái kinh tế - xã hội sau năm 1986 với những chuyển dịch trong ý thức thẩm mỹ của nhà văn.

Nghiên cứu tập trung thao tác hóa 4 khái niệm then chốt: quan niệm nghệ thuật về con người, điểm nhìn trần thuật, cấu trúc cốt truyện đa tầng và ngôn ngữ đối thoại nội tâm. Các khái niệm này tạo thành một mô hình phân tích nhất quán để đánh giá mức độ cách tân thể loại qua từng chặng đường sáng tác.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn ngữ liệu nghiên cứu được chọn lọc theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích với cỡ mẫu gồm 7 cuốn tiểu thuyết nòng cốt trong tổng số gần 20 tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, tương đương khoảng 35% toàn bộ gia tài tiểu thuyết của tác giả. Mẫu khảo sát đại diện trọn vẹn cho 2 thời kỳ sáng tác trước và sau năm 1985, trong đó tiểu thuyết Đồng bạc trắng hoa xòe dài gần 600 trang đại diện cho giai đoạn đầu, và tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn dài hơn 400 trang đánh dấu bước ngoặt cho giai đoạn sau.

Hệ thống phương pháp phân tích được triển khai đa diện:

• Phương pháp lịch sử - xã hội: Khảo sát tiến trình văn học trong bối cảnh lịch sử 40 năm (1945 - 1985) và thời kỳ Đổi mới từ năm 1986 đến nay.
• Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Xem xét mối quan hệ hữu cơ giữa tư tưởng chủ đề, hệ thống nhân vật và thủ pháp tự sự.
• Phương pháp loại hình học: Nhận diện sự dịch chuyển từ loại hình tiểu thuyết sử thi phong tục sang tiểu thuyết thế sự - đời tư.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: Đặt tiểu thuyết Ma Văn Kháng bên cạnh sáng tác của các tác giả cùng thời như Tô Hoài, Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu và Bảo Ninh.

Quá trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng từ năm 2006 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, có sự chuyển dịch triệt để về không gian và thời gian nghệ thuật. Trong 3 tác phẩm khảo sát ở giai đoạn trước năm 1985, 100% không gian tập trung ở vùng núi cao Tây Bắc hiểm trở với thời gian lịch sử - chiến đấu. Ngược lại, ở 4 tiểu thuyết giai đoạn sau năm 1985, 100% không gian chuyển dịch về môi trường đô thị Hà Nội thời kỳ mở cửa với nhịp sống thị dân hối hả.

Thứ hai, quan niệm nghệ thuật về con người có bước đột phá mang tính bản lề. Nếu giai đoạn trước, hơn 80% nhân vật được xây dựng theo hình mẫu sử thi một chiều với sự phân định rạch ròi giữa cán bộ cách mạng và thổ phỉ, thì sang giai đoạn Đổi mới, nhân vật được miêu tả ở dạng lưỡng diện, đa chiều. Điển hình là nhân vật Lý trong Mùa lá rụng trong vườn hay nhân vật Hoan trong Ngược dòng nước lũ, vừa mang nét năng động tháo vát vừa bị cuốn vào vòng xoáy tha hóa của đồng tiền.

Thứ ba, kỹ thuật tự sự có sự cách tân vượt bậc. Trong tác phẩm Ngược dòng nước lũ xuất bản năm 1998, tỷ lệ dung lượng dành cho độc thoại nội tâm, dòng ý thức và thế giới tiềm thức, giấc mơ chiếm tới khoảng 35% độ dài tác phẩm. Tác giả đã phá vỡ lối trần thuật tuyến tính truyền thống để chuyển sang cấu trúc lắp ghép đa tầng và truyện lồng trong truyện.

Thứ tư, cảm hứng đạo đức và phê phán xã hội gia tăng mạnh mẽ. Ma Văn Kháng đã chuyển từ cảm hứng ca ngợi sự hi sinh của người cán bộ sang tinh thần dũng cảm mổ xẻ những góc khuất tiêu cực, vạch trần thói thực dụng, quan liêu và sự xuống cấp đạo đức trong môi trường công sở lẫn gia đình.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn tới sự chuyển biến bắt nguồn từ hai yếu tố căn bản. Về mặt khách quan, không khí đổi mới tư duy văn nghệ sau Nghị quyết số 05 của Bộ Chính trị năm 1987 và tinh thần nhìn thẳng vào sự thật đã cởi trói cho tư duy người cầm bút. Về mặt chủ quan, sau 22 năm công tác tại Lào Cai (1954 - 1976), việc chuyển công tác về Hà Nội năm 1976 đã tạo nên độ lùi trải nghiệm và va đập thực tế sâu sắc cho nhà văn.

Dữ liệu so sánh giữa hai giai đoạn sáng tác của Ma Văn Kháng có thể được trực quan hóa qua bảng đối chiếu các chỉ số thi pháp:

Tiêu chí thi pháp	Giai đoạn trước 1985 (Tiểu thuyết miền núi)	Giai đoạn sau 1985 (Tiểu thuyết thời Đổi mới)
Không gian nghệ thuật	Rừng núi Tây Bắc, bản làng hẻo lánh	Đô thị Hà Nội, công sở, ngõ phố thị dân
Cảm hứng chủ đạo	Sử thi, ngợi ca cách mạng, lãng mạn	Thế sự, đời tư, phê phán và triết luận
Loại hình nhân vật	Con người sử thi, lý tưởng, phân tuyến	Con người phức tạp, đa diện, phân thân
Kết cấu tự sự	Tuyến tính, bám sát thời gian lịch sử	Đa tầng, phân mảnh, dòng ý thức, giấc mơ

So với các tác phẩm cùng thời như Thời xa vắng của Lê Lựu hay Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, tiểu thuyết Ma Văn Kháng tạo dấu ấn riêng biệt nhờ khả năng phát hiện sớm những rạn nứt trong văn hóa gia đình truyền thống và sự băng hoại đạo đức của tầng lớp trí thức, công chức.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, cập nhật chương trình giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại tại các trường đại học. Các khoa Ngữ văn cần tăng cường tích hợp mảng tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới với tỷ lệ phân bổ tối thiểu 20% thời lượng học phần, hoàn thành việc hiệu chỉnh đề cương chi tiết trong giai đoạn 2026 - 2027.

Thứ hai, chuẩn hóa tài liệu hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm văn học trong trường phổ thông. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng tổ bộ môn Ngữ văn các trường THPT cần mở rộng các bài tập thảo luận chuyên đề về trích đoạn Mùa lá rụng trong vườn, hướng tới mục tiêu 100% học sinh tiếp cận tác phẩm dưới góc nhìn đa chiều về giá trị đạo đức gia đình.

Thứ ba, đẩy mạnh khai thác chuyển thể các tác phẩm văn học xuất sắc sang nghệ thuật nghe nhìn. Cục Điện ảnh phối hợp cùng Hội Nhà văn Việt Nam tiến hành xây dựng ít nhất 2 dự án kịch bản chuyển thể từ các tiểu thuyết như Đám cưới không có giấy giá thú và Ngược dòng nước lũ trong khung thời gian 18 tháng tới.

Thứ tư, xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa chuyên đề về di sản văn học Ma Văn Kháng. Viện Văn học chủ trì thực hiện số hóa toàn bộ bản thảo, tư liệu nghiên cứu với quy mô hơn 1.000 trang tư liệu, đặt mốc hoàn thành trong vòng 12 tháng để phục vụ công tác tra cứu học thuật trực tuyến.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam. Công trình cung cấp khung lý thuyết thi pháp hoàn chỉnh và hệ thống luận điểm sắc bén về tiến trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam.

Nhóm 2: Giáo viên Ngữ văn cấp Trung học phổ thông. Luận văn là nguồn tư liệu tham khảo giá trị giúp làm sâu sắc bài giảng khi phân tích tác phẩm Mùa lá rụng trong vườn và các bài đọc thêm về văn xuôi thời kỳ Đổi mới.

Nhóm 3: Các nhà biên kịch, đạo diễn và giới sáng tạo nghệ thuật. Nghiên cứu mang lại những góc nhìn giải mã tâm lý nhân vật đa chiều, hỗ trợ xây dựng kịch bản phim truyền hình và sân khấu kịch tâm lý xã hội.

Nhóm 4: Sinh viên ngành Văn hóa học, Xã hội học và Báo chí truyền thông. Đề tài hỗ trợ người đọc tiếp cận bức tranh xã hội Việt Nam thời kỳ giao thời từ bao cấp sang kinh tế thị trường qua lăng kính văn học.

Câu hỏi thường gặp

Tác phẩm nào giữ vai trò bước ngoặt đánh dấu sự chuyển biến tiểu thuyết của Ma Văn Kháng? Tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn xuất bản năm 1985 là cột mốc quyết định. Tác phẩm này chuyển hướng từ đề tài miền núi sang đề tài đô thị, khai phá vấn đề bảo tồn văn hóa gia đình truyền thống trước áp lực của kinh tế thị trường.

Sự khác biệt lớn nhất về xây dựng nhân vật giữa hai giai đoạn sáng tác là gì? Ở giai đoạn trước năm 1985, nhân vật được xây dựng theo chuẩn mực sử thi với ranh giới thiện ác rạch ròi. Ở giai đoạn sau, nhân vật mang tính đa diện, có sự giằng xé nội tâm sâu sắc giữa phần cao thượng và phần bản năng thực dụng.

Tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ có những nét tân kỳ nào về thi pháp tự sự? Xuất bản năm 1998, tác phẩm này ứng dụng kỹ thuật dòng ý thức, khai thác giấc mơ, tiềm thức và cấu trúc lắp ghép đa tầng, chiếm khoảng 35% dung lượng văn bản để thể hiện sự phức tạp của thế giới nội tâm.

Tại sao tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú từng gây ra nhiều tranh luận khi ra mắt năm 1989? Tác phẩm dũng cảm phanh phui những tiêu cực trong môi trường giáo dục, phản ánh bi kịch của người trí thức chân chính bị chèn ép bởi thói vụ lợi và quan liêu, tạo nên làn sóng tranh luận xã hội rộng rãi.

Bối cảnh cá nhân của tác giả tác động thế nào đến sự chuyển biến nghệ thuật? Trải nghiệm 22 năm sống tại vùng cao Tây Bắc đã nuôi dưỡng mảng sáng tác miền núi của ông. Khi chuyển về Hà Nội năm 1976, sự va chạm với lối sống đô thị thời mở cửa đã thúc đẩy ông chuyển biến mạnh mẽ sang đề tài thế sự đô thị.

Kết luận

• Luận văn phân tích toàn diện quá trình chuyển biến tư duy nghệ thuật của Ma Văn Kháng qua 7 tiểu thuyết tiêu biểu từ trước năm 1985 đến thời kỳ Đổi mới.
• Khẳng định bước chuyển từ không gian rừng núi sử thi sang không gian đô thị thế sự - đời tư là quy luật vận động tất yếu theo bước đi của thời đại.
• Chứng minh những cách tân vượt bậc về thi pháp: xây dựng nhân vật đa chiều, mở rộng độc thoại nội tâm và linh hoạt điểm nhìn trần thuật.
• Cung cấp mô hình lý thuyết thi pháp và phương pháp luận so sánh có giá trị ứng dụng cao cho nghiên cứu lịch sử văn xuôi hiện đại Việt Nam.
• Trong kế hoạch 12 tháng tới, các cơ sở nghiên cứu và đào tạo cần đẩy mạnh ứng dụng kết quả luận văn vào việc đổi mới giáo trình và số hóa nguồn ngữ liệu học thuật. Các nhà nghiên cứu và bạn đọc quan tâm có thể khai thác tài liệu này làm nền tảng cho các đề tài chuyên sâu về văn học thời kỳ Đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 HAI CHẶNG ĐƯỜNG SÁNG TÁC TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG TRONG SỰ VẬN ĐỘNG PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ SAU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 TỚI NAY 1. Hai chặng đường của tiểu thuyết Việt Nam từ 1945 tới 1985: 1. Chặng đường 1945 - 1985: Cách mạng tháng tám năm 1945 thành công đã giải phóng dân tộc ta khỏi ách nô lệ. Nhưng khi vừa giành được chủ quyền thì cũng là lúc toàn dân tộc lại phải đương đầu với quân xâm lược mới: Đế quốc Mĩ.

Đối với văn học, nó đã mở ra một giai đoạn mới, một hướng nhìn, một lối đi đúng đắn cho một thế hệ các nhà văn. Văn học giai đoạn này là văn học chiến tranh cách mạng. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn anh chị em văn nghệ sĩ: “Văn hóa, văn nghệ là một mặt trận, anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”. Nhiệm vụ của các nhà văn lúc này là ca ngợi, động viên tinh thần chiến đấu của toàn dân tộc.

Một nền văn học mới: “Văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, văn học cách mạng”[13] ra đời. Một thế hệ các nhà văn trưởng thành đến độ chín cả về tuổi đời cũng như tuổi nghề, hàng loạt những cây bút mới đã thể hiện được năng lực của mình. Họ là những nhà văn đi đầu cho “Một nền văn nghệ đậm chất cách mạng, tươi mới, sống động, đậm chất hiện thực”[13]. Các tiểu thuyết trong thời kỳ này tập trung chủ yếu ở chủ đề: sức mạnh và tinh thần yêu nước của nhân dân.

Đề tài được đề cập tới hết sức đa dạng và phong phú. Coi trọng và bám sát hiện thực là điều mà các nhà văn chú ý hướng tới vì hiện thực là nguồn cảm hứng, là chất liệu để xây dựng lên tác phẩm. Đây là nét độc đáo của nền “nghệ thuật anh hùng, là dáng đứng Việt Nam, tầm nhìn của thời đại”[13]. Về nghệ thuật, tiểu thuyết giai đoạn này mang đậm cảm hứng sử thi lãng mạn ngợi ca.

Lã Nguyên nhận xét: “. các tác phẩm văn xuôi đầy ắp chất thơ và câu văn xuôi của hầu hết các nhà văn luôn luôn ngân vang âm hưởng trữ tình” [67]. Các nhà văn xây dựng thành công những chân dung điển hình, những tấm gương anh hùng tiêu biểu của dân tộc. Điều này không những có giá trị nhận thức, thẩm mỹ lớn mà còn có tác dụng giáo dục nhiều thế hệ.

Quy mô tác phẩm hoành tráng phản ánh được cả một quá trình chiến đấu, diễn biến tâm lý, tình cảm của nhân dân dành cho cách mạng. Có sự hòa quyện giữa tiểu thuyết và kí trong nhiều sáng tác. Tuy nhiên lồng vào những ghi chép vẫn là những nhân vật điển hình xuyên suốt trong tác phẩm với những trăn trở, suy tư, những hành động, những suy tính, những diến biến trong nội tâm khiến cho tác phẩm vừa mang tính thời sự nóng hổi, vừa có diễn biến tâm lý, hành động của các nhân vật. Một loạt những tác phẩm được đánh giá cao về nội dung cũng như nghệ thuật ra đời đáp ứng được yêu cầu: Đất nước đứng lên (Nguyên Ngọc), Sống mãi với thủ đô (Nguyễn Huy Tưởng), Trước giờ súng nổ (Lê Khâm), Người mẹ cầm súng (Nguyễn Thi), Hòn đất (Anh Đức), Vùng mỏ (Võ Huy Tâm), Cao điểm cuối cùng (Hữu Mai).

Nhận xét về sự đa dạng về phong cách thể hiện của tiểu thuyết giai đoạn này, Giáo Sư Phan Cự Đệ viết: Nguyễn Đình Thi chúng ta có được vẻ đẹp nhẹ nhõm, thanh thoát, trong sáng, ở Nguyên Hồng là cái xù xì gân guốc, phong phú đến mức rập rạp. Trong nhà văn Tô Hoài có cái hóm hỉnh, thông minh, tinh tế và thơ mộng. Văn của Nguyễn Khải có cái tỉnh táo, sắc sảo đầy tính chất phát hiện.