CHƯƠNG 1. PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT CỦA NHÀ VĂN MA VĂN KHÁNG TRONG TIỂU THUYẾT CÔI CÚT GIỮA CẢNH ĐỜI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 1. Một số lý thuyết về phong cách nghệ thuật trong văn học 1. Khái niệm về phong cách văn học Xưa kia, người Hi Lạp dùng từ stylos để chỉ một cái que đầu nhọn và đầu tù , người La Mã dùng từ stylus cũng để chỉ cái que đó, nhưng đầu nhọn dùng để viết và đầu tù dùng để xoá trên một tấm bảng nhỏ có xoa sáp.
Đến người Pháp thì dùng chữ style, nhưng ban đầu cũng chỉ có nghĩa là nét chữ, nét bút, sau dần mới có nghĩa là bút pháp, cách viết với những đặc điểm riêng về ngôn ngữ và văn phong. Phong cách là dấu ấn độc đáo của cá nhân nhà văn trong sáng tác văn học [10; 184]. Thông thường, trong lĩnh vực văn học, khái niệm phong cách chỉ tập hợp những đặc điểm, tính chất độc đáo của một hiện tượng văn học : phong cách của một trào lưu văn học (phong cách Phục hưng, phong cách lãng mạn, phong cách hiện thực); phong cách của một tác giả (phong cách Nguyễn Du, phong cách Hồ Xuân Hương, phong cách Nguyễn Đình Chiểu…); phong cách của một tác phẩm (phong cách Truyện Kiều, phong cách Chiến tranh và hoà bình….); phong cách ngôn ngữ nghệ thuật (nét riêng biệt, độc đáo của ngôn từ trong một tác phẩm cụ thể)…. Khái niệm phong cách văn học được dùng để chỉ phong cách của một tác giả sáng tạo văn học.
Đó là những nét riêng biệt, độc đáo của một tác giả trong quá trình nhận thức và phản ánh cuộc sống. Những nét độc đáo ấy thể hiện trong tất cả các yếu tố nội dung và hình thức của từng tác phẩm cụ thể. Nói cách khác, phong cách là sự thể hiện tài nghệ của người nghệ sĩ trong việc đưa đến cho độc giả một cái nhìn mới mẻ về cuộc đời thông qua những phương thức, phương tiện nghệ thuật mang đậm dấu ấn cá nhân của người sáng tạo. 8 Phong cách văn học được tạo nên nhờ sự thống nhất mang tính ổn định của tất cả các yếu tố, các yếu tố cấu thành hiện tượng văn học với tư cách là một chỉnh thể nghệ thuật.
Các yếu tố đó bao gồm hệ thống hình tượng, các phương thức biểu hiện nghệ thuật,…. Phong cách văn học luôn thể hiện một cách cảm thụ, khám phá, chiếm lĩnh nghệ thuật độc đáo của tác giả về đời sống con người. Yêu cầu về sự thống nhất mang tính ổn định trong phong cách văn học không mâu thuẫn với yêu cầu về tính độc đáo, ngược lại, nó đảm bảo cho sự độc đáo có giá trị nhận thức và thẩm mĩ sâu sắc, bền vững, không rơi vào tình trạng tự phát, ngẫu nhiên, nhất thời. Như vậy, sự tồn tại của phong cách văn học có ý nghĩa to lớn đối với quá trình phát triển của chính văn học, đảm bảo cho quá trình ấy không phải là sự lặp lại nhàm chán những điều đã biết, mà là sự tiếp nối của những phát hiện nghệ thuật mới mẻ, giàu ý nghĩa.
Khái niệm về phong cách nghệ thuật của nhà văn Phong cách nghệ thuật là nét riêng, nét độc đáo của nhà văn. Nó biểu hiện tài nghệ của người nghệ sĩ ngôn từ trong việc đem đến cho người đọc một cái nhìn mới mẻ chưa từng có về cuộc sống, con người và thông qua những hình tượng nghệ thuật độc đáo, những phương thức, phương tiện thể hiện đặc thù in đậm dấu ấn cá nhân chủ thể sáng tạo. Không phải mọi nhà văn đều có phong cách nghệ thuật riêng. Chúng ta chỉ dùng khái niệm này để nói về những nhà văn tài năng mà các sáng tác của họ hợp thành một thể thống nhất và độc đáo, không thể trộn lẫn, chẳng hạn như: Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Chế Lan Viên,… Từ điển thuật ngữ văn học của Trần Đình Sử cũng đã viết : Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng của phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn hay văn học dân tộc….trong nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây dựng hình thức nghệ thuật, đem lại cho tác phẩm một tính chỉnh thể có thể cảm nhận được.
[5; 110] 9 Phong cách nghệ thuật của nhà văn có cội nguồn từ cá tính sáng tạo của tác giả, mà cá tính sáng tạo này lại là sự hợp thành của những yếu tố như thế giới quan, tâm lí, khí chất, cá tính sinh hoạt,….Phong cách nghệ thuật của nhà văn cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc phong cách văn học của một dân tôc, một thời đại, một trào lưu, một kiểu sáng tác,….Ví dụ : Nguyễn Bính có một phong cách thơ vừa riêng biệt của mình, vừa rất truyền thống, rất Việt Nam, lại cũng rất lãng mạn, rất “thơ mới’’,….Nhìn khái quát, cái riêng và cái chung quyện vào nhau hết sức chặt chẽ trong phong cách nghệ thuật của nhà văn. Khi chúng ta nói đến phong cách nghệ thuật của nhà văn là phải nói đến sự thống nhất, lặp lại có quy luật của các yếu tố nghệ thuật trong một loạt tác phẩm, đủ để nhà văn tạo cho mình một nét riêng. Nhưng sự thống nhất đó không cản trở và cũng không mâu thuẫn gì với sự đa dạng, phong phú vốn cũng là bản chất của phong cách văn học. Do đòi hỏi có tính bắt buộc của hoạt động sáng tạo là phải thường xuyên đổi mới và do nhà văn phải không ngừng tiếp xúc, thể hiện cuộc sống phức tạp, đầy biến động nên phong cách nghệ thuật của nhà văn không đơn điệu mà có nhiều nét bổ sung mới mẻ theo từng thời kỳ sáng tác.
Ngoài khác nhau, do áp lực của phong cách thể loại mà sáng tác của nhà văn trên, hiện tượng đa phong cách ở một nhà văn là hiện tượng không đến nổi hiếm trong lịch sử văn học. Ví dụ: Hồ Chí Minh hết sức dân dã trong các bài vè tuyên truyền, cổ điển trong thơ chữ Hán, nhưng rất hiện đại trong truyện và kí viết bằng tiếng Pháp,…. Những biểu hiện của phong cách văn học Phong cách văn học biểu hiện ở nhiều phương tiện khác nhau. Đầu tiên, phong cách văn học biểu hiện trước hết ở cách nhìn, cách cảm thụ có tính chất khám phá, ở giọng điệu riêng biệt của tác giả.
Thứ hai là sự sáng tạo các yếu tố thuộc nội dung tác phẩm cũng in đậm dấu riêng của tác giả. Điều này được tác giả thể hiện ngay từ việc lựa chọn đề tài, xác định chủ đề, thể hiện hình ảnh nhân vật cho đến xác lập tứ thơ, triển khai cốt truyện,.Thứ ba là hệ thống phương thức biểu hiện, các thủ pháp kĩ thuật lưu lại đậm đặc cá tính sáng tạo của tác giả, từ việc sử dụng ngôn ngữ, tổ chức kết cấu, định vị thể loại cho đến cách kể chuyện, miêu tả 10 ngoại hình, bộc lộ nội tâm….Thứ tư, phong cách văn học là cái thống nhất trong sự đa dạng của sáng tác. Cái độc đáo, vẻ riêng phải xuất hiện thường xuyên, lặp đi lặp lại, có tính chất bền vững, nhất quán. Thống nhất từ cốt lõi, nhưng triển khai phải đa dạng, đổi mới.
Cuối cùng, phong cách văn học phải có phẩm chất thẩm mĩ. Nó phải đem lại cho người đọc một sự hưởng thụ mĩ cảm dồi dào qua những tác phẩm giàu tính nghệ thuật. Chỉ khi đó vẻ đẹp của phong cách từng tác giả mới được lưu giữ bền vững trong lòng người đọc từ thế hệ này sang thế hệ khác và trường tồn cùng với thời gian và lịch sử. Các biểu hiện nói trên của phong cách văn học vốn không tồn tại trong thế cô lập, tách rời.
Chúng thuộc nhiều cấp độ, bao hàm lẫn nhau hay tồn tại thông qua nhau. Tất cả tạo thành một nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây dựng hình thức nghệ thuật, đem lại cho hiện tượng văn học một tính chỉnh thể toàn vẹn. Tìm hiểu chung về phong cách nghệ thuật của nhà văn Ma Văn Kháng là cơ sở tiền đề về những vấn đề lý thuyết cơ bản để đi sâu vào nghiên cứu phong cách nghệ thuật của nhà văn Ma Văn Kháng ở phương diện nội dung và nghệ thuật trong tác phẩm của nhà văn. Ma Văn Kháng – một trong những người đi tiên phong trong phong trào đổi mới văn học Văn học nói riêng, nghệ thuật nói chung là một hình thái ý thức xã hội, cũng như các hình thái ý thức xã hội khác – nó phản ánh các tồn tại xã hội, bày tỏ thái độ của con người trước đời sống hiện thực.
Nếu như văn học trước năm 1975 phản ánh được hiện thực đất nước trong thời kì lịch sử gian khổ, hi sinh và vẻ vang của dân tộc thì văn học sau năm 1975 phản ánh các mặt trái, mặt khuất tối của sự thật mà vì hoàn cảnh lịch sử văn học trước đó chưa có điều kiện đề cập, phản ánh. Ma Văn Kháng là một trong những nhà văn có công đầu tiên mở đường cho sự nghiệp đổi mới văn học. Nhà văn Ma Văn Kháng tên khai sinh là Đinh Trọng Đoàn, sinh năm 1936, quê gốc ở phường Kim Liên, quận Đống Đa, Hà Nội. Chỉ với mười bốn tuổi ông đã tham gia tổ chức thiếu sinh quân, rồi được cử đi học ở Khu học xá Việt Nam tại 11 Trung Quốc.
Năm 1964, sau khi tốt nghiệp Đại học Sư phạm, ông lên dạy học ở tỉnh Lào Cai và bắt đầu viết văn.Ở vùng đất này Ma Văn Kháng đã trải qua các cương vị trong ngành Giáo dục như là làm giáo viên dạy các môn khoa học xã hội ở cấp hai, Hiệu trưởng trường cấp hai và cấp ba thị xã Lào Cai, rồi Trưởng phòng chuyên môn Giáo dục Lào Cai. Nói đến đây không thể không nhắc đến tác phẩm truyện ngắn đầu tay “Phố cụt’’ được Ma Văn Kháng viết trong căn nhà trọ của giáo viên ở một khu phố trung tâm thị xã Lào Cai. Điều này báo hiệu sự xuất hiện của một nhà giáo – nhà văn mới. Có thể nói, chính mảnh đất Lào Cai đã giúp Ma Văn Kháng thành công trong sự nghiệp tiếp theo của mình.Ngoài ra ông còn thuộc thế hệ những người cầm bút giàu nhiệt huyết với lý tưởng hào hùng của thời đại.
Vì vậy Ma Văn Kháng được xem là một trong những nhà văn đi tiên phong, đóng vai trò quan trọng vào quá trình vận động và đổi mới của văn xuôi Việt Nam sau năm 1975.