Chương 1: Khái lược chung về nhân vật văn học và quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn của Ma văn Kháng + Chương 2: Các kiểu nhân vật trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha Chải của Ma Văn Kháng + Chương 3: Nghệ thuật thể hiện thế giới nhân vật trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha Chải của Ma Văn Kháng - Kết luận - Tài liệu tham khảo 15 CHƢƠNG 1: KHÁI LƢỢC CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƢỜI TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA MA VĂN KHÁNG 1. Vài nét về cuộc đời, sự nghiệp và quá trình sáng tác của Ma Văn Kháng Ma Văn Kháng tên thật là Đinh Trọng Đoàn, sinh ngày 01 tháng 12 năm 1936, tại Sơn Tây, trong một gia đình quê ở làng Kim Liên, quận Đống Đa, Hà Nội. Năm 1954, ông tốt nghiệp trường trung cấp sư phạm ở khu học xá Nam Ninh, Quảng Tây, Trung Quốc, tình nguyện lên miền núi Lào Cai dạy học. Ông đã dâng hiến tuổi trẻ của mình cho vùng đất biên cương của Tổ quốc.
Đến năm 1961, ông về Hà Nội học Đại học Sư Phạm Hà Nội I. Năm 1963, ông trở lại Lào Cai, dạy môn ngữ văn và làm hiệu trưởng trường cấp ba. Ở đây, Ma Văn Kháng vừa dạy học vừa viết văn. Mảnh đất Tây Bắc là chân trời còn hoang sơ, là không gian đặc biệt đem đến cho Ma Văn Kháng nhiều điều mới mẻ thôi thúc ông viết.
Năm 1967, Ma Văn Kháng nhận được quyết định về làm thư kí riêng cho Bí thư tỉnh ủy Lào Cai rồi làm báo Lào Cai. Sau hơn hai mươi năm làm nghề da ̣y ho ̣c , làm báo ở miề n ngươ ̣c , từ 1976, Ma Văn Kháng về xuôi , số ng giữa thủ đô , chính thức làm nghề viết. Trung tâm kinh tế , văn hóa , chính trị sau chiế n tranh và đế n thời đổi mới có biết bao diễn biến sôi động và phức tạp trong vấ t vả nho ̣c nhằ n mà dũng cảm đi lên , khơi gợi bao nhiêu vấn đề mới của cuộc sống chốn thành thị cho tác giả. Nhà văn còn có dịp đi thực tế nhiều vùng miền trong cả nước, đắ m mình vào hiện thực ngổn ngang, xô bồ , hỗn ta ̣p với cả hai mă ̣t , trong sự giằ ng co , tranh chấ p tić h cực và tiêu cực để vươn lên với thời cuô ̣c mới.
16 Không chỉ là một nhà giáo mẫu mực, một tài năng nghệ thuật dồi dào, Ma Văn Kháng còn đảm nhận vai trò là một người quản lí như Phó Giám đốc NXB Lao động, Tổng biên tập tạp chí văn học nước ngoài, Ủy viên BCH Hội nhà văn Việt Nam… Cuộc đời vất vả, nhiều trải nghiệm của nhà văn đã để lại dấu ấn trên những trang văn đậm chất nhân văn, giàu giá trị tư tưởng về cuộc sống, đặc biệt là thế giới nhân vật, nhiều loại người, kiểu người khác nhau.Vố n số ng trước kia và trải nghiệm hiê ̣n nay tổ ng hơ ̣p thành kho tri thức đồ sô ̣ , tạo nên chấ t liê ̣u số ng đô ̣ng, phong phú cho văn chương. Cố t cách cũng là nhân cách, nhà văn lên tiếng : “Số ng đã rồ i haỹ viế t” [26]. Không ai dám nói là số ng đủ. Bởi còn phải số ng với cuô ̣c đời thiên biế n va ̣n hóa – Nhưng nhà văn là người số ng kỹ lưỡng, số ng thực, số ng hế t miǹ h trong mỗ i khoảnh khắ c của thời gian vô tâ ̣n.
Đặc biệt, theo nhà văn , sống là phải mở lòng mình ra, phải lặn ngụp tới đáy cuô ̣c số ng đi đế n tâ ̣n cùng thế giới tâm hồ n , phải thấm thía nỗi đau nhân tin ̀ h thế thái. Ai đó đã nói , đa ̣i ý : trong tấ t cả tác phẩ m , chỉ có mỗi nhà văn, chỉ còn lại nhà văn. Tấ t cả nhân vâ ̣t không kể trong hồ i ký - tự truyê ̣n , tiể u thuyế t tự truyê ̣n, còn lại đều là cái tôi, bóng hình của chính tác giả. Có tin yêu, tự hào , hãnh diện, cũng kiêu hùng , oai vũ nhưng có cả băn khoăn , bức xúc, thâ ̣m chí xót xa, tiế c nuố i, ngâ ̣m ngùi, tức giâ ̣n và căm ghét nữa… Rồ i cả mă ̣c cảm cô đơn xen lẫn khoái cảm hồ n nhiên , hồ i hô ̣p, ngỡ ngàng… Nghiã là số ng với nhân vâ ̣t đến tận cùng đáy tâm hồn.
Từ trải nghiê ̣m đời la ̣i có thêm trải nghiệm viết, mô ̣t trải nghiê ̣m kép ta ̣o nên vố n số ng của nhà văn. Ma Văn Kháng làm nên miǹ h còn nhờ vố n văn hóa – văn hóa hiể u theo nghĩa rộng – không chỉ là chữ nghĩa nhà trường mà là những tri thức, kiế n văn lớn rô ̣ng bao la của cuô ̣c đời. So với nhiề u bâ ̣c đàn anh , phải nói rằng nhà văn được đào tạo bài bản. Nhà trường Sư phạm trung cấp và đại học tạo cho ông một cái vốn cơ bản , 17 khá vững chắc để có được hiểu biết cần thiết về văn học cổ kim, đông tây.
Rồ i trường viế t văn , bồ i dưỡng thêm tri thức về nghề nghiê ̣p. Làm biên tập và tổng biên tập các báo, nhà xuất bản giúp cho ông rèn giũa văn chương làm người đọc chuyên nghiệp về câu chữ , yêu cầ u nghiêm ngă ̣t về diễn tả , biể u cảm , thể hiê ̣n để đa ̣t đô ̣ cao hàm súc cũng là vẻ đe ̣p văn chương, đòi hỏi mô ̣t tầ m cao về cảm thu ̣ và phân tích. Nhiề u năm phu ̣ trách Tạp chí Văn học nước ngoài lại đưa ông đến nhiều chân trời mới lạ , học tập đươ ̣c thêm tinh hoa văn chương thế giới , những khuynh hướng , những trào lưu hiê ̣n đa ̣i nhấ t , ấy là cái may hiếm có trong đời viết. Đây cũng là cơ hội, là điề u kiê ̣n để bản thân tiế n hành hô ̣i nhâ ̣p văn hóa thế giới trên phương tiê ̣n làm văn.
Nhưng tấ t cả chỉ có thể bồ i đắ p cho cái cố t lõi nhân cách văn chương Ma Văn Kháng. Chính đời viế t là sự phát huy năng lươ ̣ng cố t cách ấ y. Cuô ̣c đời thành đa ̣t chiń h vì giữa sự thành “Có sự tương hơ ̣p nhân và đắ c đa ̣o văn chương” như tâm sự của nhà văn. Tích cực nhập cuộc , dấ n thân, Ma Văn Kháng là mô ̣t trong số it́ ỏi chiế n si ̃ “mô ̣t miǹ h mô ̣t ngựa” dáng dấp “oai vũ” , “cô đơn” xung trâ ̣n từ thời trước Đổ i mới.
Cũng là một trong những ngọn cờ cách tân văn xuôi hiện đại đang còn tiềm ẩn nhiều xung lực. Tuổ i cao, sức khỏe yếu, cũng chẳng ham hố , cũng không ảo tưởng, nhưng nhà văn phải viết nữa vì niềm đam mê bất tận. Viế t như sự thôi thúc , giục giã của con tim. Viế t như tiế ng go ̣i, yêu cầ u khẩ n thiế t của cuô ̣c số ng.
Về quá trình sáng tác, không giống những nhà văn cùng thời, Ma Văn Kháng đến với văn chương chuyên nghiệp khá muộn. Nhưng tình yêu đối với văn chương thì có từ thời trung học. Sau khi tốt nghiệp trường trung cấp Sư phạm, Ma Văn Kháng xung phong lên Lào Cai dạy học. Mảnh đất xa xôi, hoang sơ này là nơi nuôi dưỡng tâm hồn của nhà văn.
Ma Văn Kháng bắt đầu viết những trang viết đầu tiên về con người miền núi trong những ngày xây dựng cuộc sống mới, đấu tranh chống bọn thổ 18 ty, chúa đất, phục vụ kháng chiến. Sau truyện ngắn đầu tay Phố cụt (năm 1961), người đọc biết đến tên tuổi nhà văn với Xa phủ (năm 1969), Mùa mận hậu (năm 1972)… Song Ma văn Kháng không bằng lòng với chính mình, ông tìm đến với những tiểu thuyết và Đồng bạc trắng hoa xòe được ông khởi thảo vào năm 1972. Những năm đầu trở về Hà Nội (năm 1976), Ma Văn Kháng tiếp tục đề tài miền núi với các truyện ngắn Vệ sĩ của quan châu, Hoa gạo đỏ… và tiểu thuyết Vùng biên ải (1983), Trăng non (1984), … Cũng từ đây, nhãn quan nghệ thuật của ông còn hướng đến thế sự, đời tư ở thành thị. Tác phẩm đáng chú ý là tiểu thuyết Mùa là rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú (1989)….
Từ khi về Hà Nội, quan niệm sáng tác của nhà văn có sự thay đổi. Những thay đổi trong cái nhìn về hiện thực và con người đã tạo ảnh hưởng nhất định đến đổi mới quan niệm nghệ thuật của tác giả “Văn chương là chuyện đời thông qua việc đào bới bản thể ở chiều sâu tâm hồn, chứ đâu phải là đi hớt lấy cái váng bọt nổi trên bề mặt của ngoại vật”[17]. Ma Văn Kháng đã đem đến cho văn đàn Việt Nam mấy chục năm qua những dấu ấn đậm nét. Nhiều tác phẩm của ông ngay khi ra đời đã có tiếng vang trong đời sống văn chương và ít bị hao hụt theo thời gian bởi tính nhân văn sâu sắc.
Ma Văn Kháng còn viế t phê biǹ h , tiể u luâ ̣n. Nhà văn cũng đọc tác phẩ m của ba ̣n viế t. Đó cũng là “mô ̣t cửa sổ nhiǹ ra thế giới” v ăn chương. Rải rác qua sáng tác và phê bình , tiể u luâ ̣n, Ma Văn Kháng đã phát biể u nhiề u về quan niê ̣m viế t, quan niê ̣m nghê ̣ thuâ ̣t bô ̣c lô ̣ lý tưởng thẩ m mỹ, tư tưởng nghê ̣ thuâ ̣t.
Điề u đó còn thể hiê ̣n triǹ h đô ̣ , tâm huyế t nghề nghiê ̣p cũng là nhân cách, bản lĩnh của nhà văn. Các bài tiểu luận, bút ký về nghề văn của ông bước đầu được tổng hợp vào cuốn Phút giây huyền diệu. 19 Ma Văn Kháng tự phòng vê ̣ miǹ h bằ ng mô ̣t triế t lý : “Số ng còn để mang thương tích” đâu chỉ “để ra lô ̣c, ra hoa”. Ma Văn Kháng là nhà văn có ba ̣n đo ̣c rô ̣ng raĩ , là người cầm bút được mệnh danh là “người khuấy động văn đàn Viê ̣t Nam hiê ̣n đa ̣i” (Lưu Khánh Thơ ), ra tác phẩ m nào cũng gây đươ ̣c xôn xao, gây “số t”, gây “số c” trong, ngoài văn giới.
