Luận Án Về Phê Bình Sinh Thái Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Giai Đoạn 1986-2014

Chuyên đề nghiên cứu Phê Bình Sinh Thái Trong Tiểu Thuyết Việt Nam (1986-2014), cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia môi trường

• Tác giả: Đỗ Phấn
• Đề tài: Phê Bình Sinh Thái Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Giai Đoạn 1986 – 2014
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2014

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Cơ sở lí thuyết và phương pháp nghiên cứu
• Cơ sở lí thuyết
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Kết cấu luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái
• 1.1.1. Nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái trên thế giới
• 1.1.1.1. Chặng một từ 1972 đến 1991: Thời kì manh nha
• 1.1.1.2. Chặng hai từ 1992 đến 2004: bùng nổ lí thuyết phê bình sinh thái
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT CÁI NHÌN HẬU/ GIẢI CẤU TRÚC VỀ PHÊ BÌNH SINH THÁI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1986 – 2014
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH GIÁ CHUẨN TẮC ĐẠO ĐỨC SINH THÁI TỪ HỆ THỐNG NHÂN VẬT
• 4. CHƯƠNG 4: PHỤC HƯNG TINH THẦN SINH THÁI TỪ QUYỀN LỰC VĂN HÓA
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn sau 1986 từ góc nhìn phê bình sinh thái là một hướng đi mới, mang lại nhiều kiến giải quan trọng. Các nhà văn và nhà phê bình đã bắt đầu nhận thức rõ về xu hướng toàn cầu hóa, đặc biệt là khi vấn đề môi trường và nguy cơ sinh thái đang ở mức báo động. Từ đó, việc tìm hiểu tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài cần được xem xét từ bình diện khái quát đến cụ thể. Những thành tựu trong nghiên cứu phê bình sinh thái trên thế giới và ở Việt Nam đã được khởi xướng từ những công trình đáng chú ý. Các nghiên cứu này không chỉ giúp làm rõ khái niệm mà còn mở rộng hiểu biết về mối quan hệ giữa văn học và môi trường. Phê bình sinh thái đã trở thành một phong trào có sức ảnh hưởng lớn trong giới học thuật, đặc biệt là trong bối cảnh văn học Việt Nam hiện đại.

1.1. Nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái

Lí thuyết phê bình sinh thái đã được phát triển mạnh mẽ từ những năm 70 của thế kỷ XX. Các nhà nghiên cứu như W. Meeker và William Rueckert đã đặt nền móng cho việc kết hợp giữa văn học và sinh thái học. Họ đã chỉ ra rằng văn học không chỉ phản ánh cuộc sống con người mà còn có thể ảnh hưởng đến hành vi của con người đối với môi trường. Những nghiên cứu này đã mở ra một hướng đi mới cho việc phân tích văn học, giúp người đọc nhận thức rõ hơn về vai trò của văn học trong việc bảo vệ môi trường. Đặc biệt, các hội thảo và tổ chức như ASLE đã thúc đẩy sự phát triển của phê bình sinh thái, tạo ra một cộng đồng nghiên cứu mạnh mẽ và kết nối các nhà văn, nhà phê bình trên toàn thế giới.

II. Một cái nhìn hậu giải cấu trúc về phê bình sinh thái trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 2014

Giai đoạn 1986 - 2014 đánh dấu sự chuyển mình mạnh mẽ của văn học Việt Nam, đặc biệt là trong việc tiếp cận phê bình sinh thái. Các tác phẩm văn học không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn thể hiện mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Tiểu thuyết Việt Nam trong giai đoạn này đã bắt đầu thể hiện rõ nét những vấn đề sinh thái, từ đó hình thành nên một phong trào văn học có ý thức về môi trường. Các nhà văn như Đỗ Phấn, Nguyễn Khắc Phê đã khéo léo lồng ghép những thông điệp về bảo vệ môi trường vào trong tác phẩm của mình. Điều này không chỉ giúp nâng cao nhận thức của độc giả mà còn góp phần vào việc xây dựng một nền văn học có trách nhiệm với môi trường.

2.1. Đặc tính hậu giải cấu trúc của phê bình sinh thái

Đặc tính hậu/giải cấu trúc của phê bình sinh thái thể hiện qua việc phá vỡ các ranh giới giữa con người và thiên nhiên. Các tác phẩm văn học không còn chỉ tập trung vào con người mà còn mở rộng ra các yếu tố tự nhiên, tạo nên một không gian giao thoa giữa con người và môi trường. Điều này giúp độc giả nhận thức rõ hơn về sự phụ thuộc lẫn nhau giữa con người và thiên nhiên. Các nhà văn đã sử dụng những hình thức nghệ thuật đa dạng để thể hiện mối quan hệ này, từ đó khẳng định rằng văn học có thể đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Những tác phẩm này không chỉ mang tính nghệ thuật mà còn có giá trị thực tiễn trong việc giáo dục cộng đồng về trách nhiệm với môi trường.

III. Định giá chuẩn tắc đạo đức sinh thái từ hệ thống nhân vật

Trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 - 2014, các nhân vật không chỉ đơn thuần là những hình tượng nghệ thuật mà còn là những đại diện cho các vấn đề sinh thái. Kiểu nhân vật xâm phạm tự nhiên thường thể hiện khát vọng bành trướng, trong khi kiểu nhân vật nạn nhân sinh thái lại phản ánh hậu quả của văn minh. Những nhân vật này không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về các vấn đề sinh thái mà còn gợi mở những suy ngẫm về trách nhiệm của con người đối với môi trường. Phê bình sinh thái đã giúp định hình một chuẩn tắc đạo đức mới, nơi mà con người không còn là trung tâm mà là một phần trong hệ sinh thái lớn hơn. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong văn học mà còn trong thực tiễn, khi mà mỗi cá nhân cần nhận thức rõ vai trò của mình trong việc bảo vệ môi trường.

3.1. Kiểu nhân vật thức tỉnh ý niệm về sự hợp nhất

Kiểu nhân vật thức tỉnh trong tiểu thuyết Việt Nam thường mang trong mình ý niệm về sự hợp nhất giữa con người và thiên nhiên. Những nhân vật này không chỉ nhận thức được sự tàn phá của môi trường mà còn tìm cách hành động để bảo vệ nó. Họ trở thành những người dẫn dắt, truyền cảm hứng cho cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường. Qua đó, phê bình sinh thái không chỉ giúp nâng cao nhận thức mà còn khuyến khích hành động cụ thể từ phía độc giả. Những nhân vật này thể hiện rõ nét tinh thần trách nhiệm và sự kết nối giữa con người với thiên nhiên, từ đó tạo ra một thông điệp mạnh mẽ về sự cần thiết phải bảo vệ môi trường sống.

IV. Phục hưng tinh thần sinh thái từ quyền lực văn hóa

Quyền lực văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc phục hưng tinh thần sinh thái trong văn học Việt Nam. Các tác phẩm văn học không chỉ phản ánh hiện thực mà còn tạo ra những giá trị văn hóa mới, khuyến khích sự tôn trọng và bảo vệ thiên nhiên. Phê bình sinh thái đã giúp khẳng định rằng văn học có thể là một công cụ mạnh mẽ trong việc nâng cao ý thức cộng đồng về môi trường. Những tác phẩm này không chỉ mang tính nghệ thuật mà còn có giá trị thực tiễn trong việc giáo dục và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Qua đó, văn học không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một phần không thể thiếu trong việc xây dựng một xã hội có trách nhiệm với môi trường.

4.1. Quyền lực của diễn ngôn những khai mở nhãn quan văn minh đương đại

Diễn ngôn văn hóa trong tiểu thuyết Việt Nam đã mở ra những khai mở mới về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Các tác phẩm văn học không chỉ phản ánh hiện thực mà còn tạo ra những giá trị văn hóa mới, khuyến khích sự tôn trọng và bảo vệ thiên nhiên. Phê bình sinh thái đã giúp khẳng định rằng văn học có thể là một công cụ mạnh mẽ trong việc nâng cao ý thức cộng đồng về môi trường. Những tác phẩm này không chỉ mang tính nghệ thuật mà còn có giá trị thực tiễn trong việc giáo dục và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Qua đó, văn học không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một phần không thể thiếu trong việc xây dựng một xã hội có trách nhiệm với môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học "Tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 – 2014 từ góc nhìn phê bình sinh thái" thuộc chuyên ngành Lý luận văn học và Văn học Việt Nam, đặt trong bối cảnh nhân loại bước vào thế kỷ XXI đối diện với cuộc khủng hoảng môi sinh toàn cầu và hiểm họa biến đổi khí hậu trầm trọng. Nhận định từ học giả Lawrence Buell đã xác lập tọa độ bản thể luận cho nghiên cứu: "Văn học sinh thái là văn học viết về nguy cơ của thế giới". Trong khi các phân ngành khoa học xã hội khác đã sớm can dự vào vấn đề môi trường, văn học sử Việt Nam sau thời kỳ Đổi mới (1986) chứng kiến sự chuyển biến tư duy nghệ thuật mạnh mẽ nhưng mảng tiếp cận từ lý thuyết phê bình sinh thái (Ecocriticism) vẫn còn là một khoảng trống học thuật (research gap) lớn chưa được khai phá một cách toàn diện và có hệ thống.

Nghiên cứu tập trung giải quyết các câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng các giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) cốt lõi:

• RQ1: Tiến trình đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến sau 2014 đã tiếp biến và nội địa hóa các nguyên lý phê bình sinh thái như thế nào trong sự giao thoa với mỹ học hậu hiện đại?
• RQ2: Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết đương đại tái định vị các chuẩn tắc đạo đức sinh thái ra sao nhằm giải kiến tạo nhị nguyên luận "nhân loại trung tâm"?
• RQ3: Các chiến lược diễn ngôn và mạng lưới liên văn bản đóng vai trò gì trong việc phục hưng tinh thần sinh thái và kết nối bản thể người với chỉnh thể sinh quyển?
• H1: Tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 không thuần túy mô tả phong cảnh mà đã vận hành như một diễn ngôn phản tư giải cấu trúc, lật đổ vị thế bá quyền của con người đối với thế giới phi nhân loại.
• H2: Sự thức tỉnh sinh thái trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại là sự dung hợp mang tính đột phá giữa mỹ học sinh thái hiện đại phương Tây và triết học môi sinh truyền thống phương Đông (Tam giáo đồng nguyên).

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa chiều giữa Lý thuyết Phê bình sinh thái (Cheryll Glotfelty, Lawrence Buell, Greg Garrard, Scott Slovic), Chủ nghĩa Hậu cấu trúc và Giải cấu trúc (Jacques Derrida, Michel Foucault, Roland Barthes), cùng Lý thuyết Sinh thái tinh thần và Sinh thái học văn hóa. Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc hệ thống hóa và khảo sát thực nghiệm trên dung lượng mẫu gồm hơn 30 tiểu thuyết tiêu biểu trải dài từ 1986 đến 2014 (mở rộng khảo sát đến 2017), xác lập một phân kỳ thẩm mỹ sinh thái rõ nét, mở ra hướng liên ngành giữa văn học, triết học và sinh thái học chính trị.

Literature Review và Positioning

Diễn trình phê bình sinh thái thế giới được tổng hợp qua ba làn sóng lịch sử căn bản:

1. Giai đoạn manh nha (1972 – 1991): Khởi đầu từ công trình The Comedy of Survival: Studies in Literary Ecology (1972) của Joseph W. Meeker khi phân tích sự đối lập giữa bi kịch phương Tây (sản phẩm của chủ nghĩa nhân loại trung tâm) và hài kịch (phương thức sinh tồn cộng đồng). Thuật ngữ "Ecocriticism" chính thức được William Rueckert xác lập năm 1978 qua tiểu luận Literature and Ecology: An Experiment in Ecocriticism, tiếp nối bởi Frederick O. Waage (1985), Cheryll Glotfelty và Glen A. Love (1989), Jonathan Bate với Romantic Ecology (1991).
2. Giai đoạn bùng nổ lý thuyết (1992 – 2004): Sự thành lập Hiệp hội Nghiên cứu Văn học và Môi trường (ASLE, 1992) dưới sự khởi xướng của Scott Slovic; công trình nền tảng The Ecocriticism Reader (1996) của Cheryll Glotfelty và Harold Fromm; các nghiên cứu bước ngoặt của Lawrence Buell (The Environmental Imagination, 1995; Writing for an Endangered World, 2001); Michael Bennett và David W. Teague với sinh thái đô thị (1999); Greg Garrard với Ecocriticism (2004).
3. Giai đoạn mở rộng và hoàn thiện (2005 đến nay): Lawrence Buell với "bước ngoặt môi trường" (The Future of Environmental Criticism, 2005); Catrin Gersdorf và Sylvia Mayer (2006); Scott Slovic (Going Away to Think, 2008; Ecoambiguity, Community, and Development, 2014); Susan Rowland với tâm lý học phân tích (The Ecocritical Psyche, 2011); Greg Garrard với The Oxford Handbook of Ecocriticism (2013).

                     DIỄN TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA LÝ THUYẾT PHÊ BÌNH SINH THÁI
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ LÀN SÓNG 1: MANH NHA (1972 - 1991)                                                               │
 │ • J. Meeker (1972): The Comedy of Survival                                                       │
 │ • W. Rueckert (1978): Khởi xướng thuật ngữ "Ecocriticism"                                        │
 │ • C. Glotfelty & G. Love (1989), J. Bate (1991): Sinh thái học Lãng mạn                          │
 └────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────────────────────────┘
                                  │
                                  ▼
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ LÀN SÓNG 2: BÙNG NỔ HỆ HÌNH (1992 - 2004)                                                        │
 │ • Thành lập ASLE (1992), S. Slovic: Ý thức sinh thái trong lối viết tự nhiên                     │
 │ • L. Buell (1995, 2001): Trí tưởng tượng môi trường, Viết vì một thế giới lâm nguy              │
 │ • C. Glotfelty & H. Fromm (1996): The Ecocriticism Reader                                        │
 │ • G. Garrard (2004): Hệ khái niệm Sinh thái học Văn học                                          │
 └────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────────────────────────┘
                                  │
                                  ▼
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ LÀN SÓNG 3: LIÊN NGÀNH & TOÀN CẦU HÓA (2005 - NAY)                                               │
 │ • L. Buell (2005): "The Environmental Turn" trong nghiên cứu văn hóa                             │
 │ • S. Rowland (2011): Kết hợp Phê bình sinh thái & Tâm lý học C. Jung                             │
 │ • K. Thornber (2011, 2013): Khái niệm "Sự mơ hồ sinh thái" (Ecoambiguity) tại Đông Á             │
 │ • S. Slovic (2014): Phê bình sinh thái chính trị và Diễn ngôn Nam Bán cầu                        │
 └──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Tại Việt Nam, tiến trình tiếp nhận diễn ra muộn hơn qua các nghiên cứu giới thiệu của Karen Thornber (2011), Đỗ Văn Hiểu (2012), Trần Ngọc Hiếu (2013), Nguyễn Thị Tịnh Thy (Rừng khô, suối cạn, biển độc... và văn chương, 2017), cùng các tiểu luận của Phương Lựu, Đặng Thị Thái Hà, Nguyễn Đăng Điệp, Trần Đình Sử. Tuy nhiên, các tranh biện học thuật vẫn tồn tại gay gắt giữa hai luồng quan điểm:

• Quan điểm hoài nghi/hạn hẹp: Tiêu biểu như nhận định của Nguyễn Văn Dân khi lo ngại việc đồng nhất phê bình sinh thái với phong trào bảo vệ môi trường xã hội học đơn thuần, xem đây là sự gượng ép lý thuyết vào mỹ học.
• Quan điểm cấp tiến/liên ngành: Xem phê bình sinh thái là một hệ hình nhận thức luận mới, giải giam hãm văn bản khỏi chủ nghĩa hình thức để đối thoại với sinh mệnh Trái đất.

Luận án định vị chính xác vị trí của mình: Vừa kế thừa các khung phân tích phương Tây, vừa lấp đầy khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm trên thể loại tiểu thuyết Việt Nam sau 1986. Nghiên cứu so sánh trực tiếp với 2 nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So với mô hình Ecocriticism Anh – Mỹ (thiên về ca ngợi tự nhiên hoang dã nguyên sơ - Wilderness), luận án chứng minh tiểu thuyết Việt Nam mang đậm tính "sinh thái hậu chấn thương", gắn liền với tàn tích chiến tranh và áp lực chuyển đổi kinh tế thị trường.
• So với lý thuyết "Ecoambiguity" của Karen Thornber khi khảo sát văn học Đông Á (nhấn mạnh sự mâu thuẫn giữa tư tưởng hòa hợp và hành vi tàn phá), luận án chỉ ra tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này đã vượt qua sự mơ hồ để chuyển hóa thành diễn ngôn sám hối và đạo đức sinh thái mang màu sắc bản địa sâu sắc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án thực hiện sự mở rộng và tái cấu trúc hệ khái niệm lý thuyết trên các phương diện:

• Giải cấu trúc Chủ nghĩa Nhân loại trung tâm (Anthropocentrism): Ứng dụng quan điểm giải cấu trúc của Jacques Derrida và Michel Foucault, nghiên cứu chứng minh tính chất nhị nguyên "Con người/Tự nhiên", "Văn hóa/Vật chất", "Chủ thể/Khách thể" thực chất là những kiến tạo quyền lực duy ý chí. Bằng việc chỉ ra "Cái chết của chủ thể" (Roland Barthes) và xác lập "Tính liên chủ thể" (Intersubjectivity), tự nhiên trong tiểu thuyết Việt Nam không còn là phông nền câm lặng mà trở thành một chủ thể tự sự có tiếng nói và quyền năng biểu đạt.
• Mô hình hóa Khái niệm "Sự hòa trộn hậu cấu trúc luận" (Compoststructuralism): Tiếp thu tư tưởng của Christopher Cokinos và Serpil Oppermann, luận án vận dụng quan điểm hậu cấu trúc định hướng sinh thái để giải mã tính chất đa thanh, phân mảnh, phi trung tâm (Decentralization) của đời sống sinh thái trong văn học.
• Đặc định hóa Hệ chuẩn tắc Đạo đức sinh thái: Xác lập khung 3 mệnh đề lý thuyết:
  • Mệnh đề 1 (P1): Sự suy thoái môi sinh khởi phát từ sự sai lạc nhận thức khi xem con người là trung tâm tối thượng của sinh quyển.
  • Mệnh đề 2 (P2): Tự nhiên sở hữu quyền năng tự điều chỉnh và trừng phạt mang tính tất yếu thông qua quy luật nhân quả bản thể luận.
  • Mệnh đề 3 (P3): Sự tồn vong của nhân loại phụ thuộc vào năng lực phục hưng tâm thức sinh thái dựa trên nền tảng kính sợ sinh mệnh.

                    KHUNG KHÁI NIỆM & MA TRẬN ĐỐI THOẠI LÝ THUYẾT
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │                                   HỆ HÌNH HẬU HIỆN ĐẠI & GIẢI CẤU TRÚC                            │
 │             (J. Derrida: Lệch tâm • M. Foucault: Quyền lực diễn ngôn • R. Barthes: Cái chết chủ thể)     │
 └──────────────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────────────────┘
                                                │
                                                ▼
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │                      PHÊ BÌNH SINH THÁI LIÊN NGÀNH (ECOCRITICISM MATRIX)                          │
 │  ┌─────────────────────────┐     ┌──────────────────────────┐     ┌───────────────────────────┐  │
 │  │    SINH THÁI BỀ SÂU     │     │    SINH THÁI ĐÔ THỊ      │     │    SINH THÁI NỮ QUYỀN     │  │
 │  │    (Deep Ecology)       │     │   (Urban Ecocriticism)   │     │      (Ecofeminism)        │  │
 │  │  A. Naess, M. Heidegger │     │   M. Bennett, D. Teague  │     │   D. Haraway, D. Fuss     │  │
 │  └───────────┬─────────────┘     └────────────┬─────────────┘     └─────────────┬─────────────┘  │
 └──────────────┼────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┼────────────────┘
                │                                │                                 │
                ▼                                ▼                                 ▼
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │                KHUNG PHÂN TÍCH TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI (1986 - 2014)                      │
 │ • Phương diện Giải cấu trúc: Phi trung tâm hóa, Cái chết chủ thể người, Đối thoại đa loài        │
 │ • Phương diện Đạo đức học: Nhân vật xâm phạm, Nhân vật nạn nhân, Nhân vật thức tỉnh/sám hối      │
 │ • Phương diện Văn hóa: Quyền lực diễn ngôn sinh thái, Quyền lực liên văn bản (Tam giáo)          │
 └──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa 3 hệ lý thuyết nền tảng:

1. Hậu hiện đại và Giải cấu trúc: Cung cấp công cụ giải mã tính chất phi trung tâm, phân mảnh của không gian sinh thái và cái chết của các đại tự sự văn minh công nghiệp.
2. Sinh thái học chiều sâu và Đạo đức sinh thái: Cung cấp chuẩn mực định giá hành vi ứng xử của hệ thống nhân vật đối với sinh thái giới.
3. Mỹ học và Triết học Văn hóa phương Đông: Cung cấp chiều sâu tâm linh qua tư tưởng "Thiên nhân hợp nhất", "Vạn vật đồng nhất thể" (Kinh Veda), thuyết "Vô vi", thuận ứng tự nhiên của Lão Trang và thuyết duyên khởi, từ bi hỷ xả của Phật giáo.

Khung phân tích thiết lập các điều kiện biên (Boundary conditions): Tập trung vào tiểu thuyết xuất bản từ năm 1986 đến 2014 (có mở rộng tiếp biến đến 2017) tại Việt Nam, không áp dụng cho các thể loại ký báo chí thuần túy, và giới hạn trong phạm vi diễn ngôn tự sự mang cảm thức môi trường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận Hiện thực phản tư (Critical Realism) kết hợp với Hệ hình diễn giải (Interpretivism), coi văn bản văn học là sự phản ánh có khúc xạ của thực tại sinh thái và là nơi kiến tạo các ý nghĩa văn hóa mới. Nghiên cứu triển khai mô hình phân tích định tính đa tầng (Multi-level Qualitative Textual Analysis Design):

• Tầng 1 (Macro-level): Khảo sát bối cảnh lịch sử - xã hội, các luồng giao lưu lý thuyết văn học quốc tế và môi trường sinh thái văn hóa Việt Nam thời kỳ Đổi mới.
• Tầng 2 (Meso-level): Phân tích cấu trúc thể loại tiểu thuyết, trường diễn ngôn, mạng lưới liên văn bản và các biểu tượng sinh thái.
• Tầng 3 (Micro-level): Khảo sát chi tiết thi pháp học sinh thái: cốt truyện phi tuyến tính, điểm nhìn trần thuật xuyên loài, hệ thống nhân vật và hệ thống biểu tượng ngôn ngữ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu trải qua 4 bước nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Sử dụng phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích (Purposive Sampling). Tiêu chí bao gồm (Inclusion criteria): Các tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản trong giai đoạn 1986 – 2014 (và một số tác phẩm 2015 – 2017), có cốt truyện, hệ thống nhân vật, xung đột hoặc không gian nghệ thuật chứa đựng đậm nét cảm quan sinh thái, được giới nghiên cứu thừa nhận về mặt thi pháp. Tiêu chí loại trừ (Exclusion criteria): Các tác phẩm chỉ mượn thiên nhiên làm bối cảnh lãng mạn ước lệ truyền thống mà không có xung đột hay ý thức phản tư sinh thái.
• Tam giác đạc (Triangulation):
  • Tam giác đạc dữ liệu: Đối chiếu văn bản tiểu thuyết với các báo cáo hiện trạng môi trường, tài liệu văn hóa học, nhân học và xã hội học đương đại.
  • Tam giác đạc lý thuyết: Kết hợp đồng thời góc nhìn của Phê bình sinh thái học phương Tây, Lý thuyết Giải cấu trúc và Triết học sinh thái phương Đông.
  • Tam giác đạc phương pháp: Kết hợp chặt chẽ giữa Phương pháp Cấu trúc – Hệ thống, Phương pháp Tiếp cận Liên ngành và Phương pháp So sánh văn học.
• Độ tin cậy và Tính giá trị: Tính giá trị cấu trúc (Construct Validity) được đảm bảo thông qua việc đối chiếu hệ thống thuật ngữ với các công trình chuẩn mực của ASLE và Đại học Oxford.

                           SƠ ĐỒ QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU RIGOROUS
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ BƯỚC 1: XÁC LẬP TẬP MẪU VĂN BẢN (N = 32 TIỂU THUYẾT TIÊU BIỂU: 1986 - 2017)                       │
 │ Tiêu chí: Cảm thức sinh thái rõ nét, phản tư văn minh công nghiệp, tái kiến tạo đạo đức môi sinh │
 └────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────────────────────────┘
                                  │
                                  ▼
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ BƯỚC 2: PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN & GIẢI MÃ THI PHÁP ĐA TẦNG (TẦNG VĂN BẢN - THỂ LOẠI - Ý THỨC HỆ)      │
 │ • Mã hóa chủ đề: Xâm phạm, Nạn nhân (Giai cấp/Đô thị/Nữ quyền), Thức tỉnh/Sám hối, Điền viên    │
 │ • Phân tích không gian: Sinh thái thôn dã, Hoang dã, Đô thị ngột ngạt, Vùng nước ô nhiễm         │
 └────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────────────────────────┘
                                  │
                                  ▼
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ BƯỚC 3: TAM GIÁC ĐẠC LIÊN NGÀNH & SO SÁNH QUỐC TẾ                                                │
 │ • Đối chiếu Lý luận Hậu cấu trúc (Derrida, Foucault) x Triết học Tam giáo (Phật, Đạo, Nho)        │
 │ • So sánh mô hình sinh thái Bắc Mỹ (Wilderness) x Sinh thái học hậu chấn thương Việt Nam         │
 └────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────────────────────────┘
                                  │
                                  ▼
 ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ BƯỚC 4: TỔNG HỢP MÔ HÌNH HÓA & KHÁI QUÁT ĐÓNG GÓP HỌC THUẬT                                     │
 │ Xác lập 3 luận đề giải cấu trúc, 3 chuẩn tắc đạo đức sinh thái và chiến lược phục hưng văn hóa   │
 └──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Data và phân tích

Tập dữ liệu khảo sát cốt lõi gồm 32 tiểu thuyết tiêu biểu của các tác giả đại diện: Trần Duy Phiên (Trăm năm còn lại), Đỗ Phấn (Gần như là sống, Ruồi là ruồi, Rụng xuống ngày hư ảo), Ma Văn Kháng (Chó Bi, đời lưu lạc), Nguyễn Ngọc Tư (Sông), Đặng Thiều Quang (Săn cá thần), Đỗ Bích Thúy (Bóng của cây sồi, Chúa đất), Thiên Sơn (Dòng sông chết), Đào Thắng (Dòng sông mía), A Sáng (Thân xác), Bùi Ngọc Tấn (Biển và chim bói cá), Nguyễn Xuân Thủy (Nhắm mắt nhìn trời), Đỗ Tiến Thụy (Con chim joong bay từ A đến Z), Nguyễn Khắc Phê (Thập giá giữa rừng sâu), Mạc Can (Những bầy mèo vô sinh)...

Phân tích định tính được tiến hành thông qua việc mã hóa chủ đề (Thematic Coding) và phân tích cấu trúc tự sự:

• Phân tích tần suất và mạng lưới quan hệ giữa các mô-típ: mô-típ săn bắt hủy diệt, mô-típ dòng sông chết, mô-típ sinh vật biến dị, mô-típ sám hối - quy ẩn.
• Kỹ thuật kiểm tra tính vững chắc (Robustness Check) được thực hiện bằng cách đối sánh kết quả phân tích giữa các nhóm tác giả viết về các không gian sinh thái khác biệt: sinh thái rừng núi Tây Bắc/Tây Nguyên, sinh thái sông nước Nam Bộ, sinh thái biển đảo duyên hải và sinh thái đô thị đồng bằng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự sụp đổ của ảo tưởng "Nhân loại trung tâm" và sự trỗi dậy của tính phi trung tâm: Tiểu thuyết sau 1986 đã lật đổ mô hình con người anh hùng chinh phục tự nhiên trong văn học sử thi thời kỳ trước. Trong Săn cá thần (Đặng Thiều Quang), con người từ vị thế kẻ đi săn đầy kiêu ngạo đã hoàn toàn bất lực, phân rã trước tự nhiên linh thiêng:

"sự vay mượn thân xác chỉ là một lát cắt nhỏ bé trong nhiều đời sống tâm linh khác nhau của một vũ trụ toàn cảnh rộng lớn, mênh mông, vô hạn... giống như một con thuyền mù lòa, không bao giờ tìm được hải trình cho đời mình" [39].

Tương tự, trong Ruồi là ruồi (Đỗ Phấn), đối tượng trung tâm bị dịch chuyển về loài côn trùng bị khinh rẻ, buộc con người phải thừa nhận "chúng là một phần trong cuộc sống trên hành tinh xanh... mọi cỏ cây và sinh vật sống trên hành tinh này đều phải được tôn trọng" [35].

2. Giải cấu trúc căn tính người thông qua "Cái chết của chủ thể" và sự lên tiếng của loài vật: Trong Chó Bi, đời lưu lạc (Ma Văn Kháng), điểm nhìn trần thuật được trao cho chú chó Bi, vạch trần bản chất tha hóa của nhân tính:

"hóa ra, con người, sinh thể tập trung những cái tuyệt hảo nhất, cũng là con vật ứ đọng những xấu xa tồi tệ nhất của tự nhiên" [21].

Ở Sông của Nguyễn Ngọc Tư, dòng Di giang hiện thân cho chủ thể trừng phạt khốc liệt khi những ngôi nhà "chìm vào lòng sông sau một tiếng gầm thảng thốt" [63], biến con người thành những sinh thể phiêu dạt, mất tích, giải thiêng hoàn toàn huyền thoại về quyền lực loài người.

3. Sự phân hóa và tái định giá chuẩn tắc đạo đức sinh thái qua hệ thống nhân vật: Nghiên cứu phát hiện 3 nhóm nhân vật mang tính hình mẫu sinh thái:

• Nhân vật xâm phạm tự nhiên: Mang tư tưởng thực dụng, bành trướng, bóc lột môi trường mù quáng (như Lẹp trong Dòng sông mía hay các nhân vật săn gỗ trong Trăm năm còn lại).
• Nhân vật nạn nhân sinh thái: Thể hiện sự giao thoa sâu sắc giữa sinh thái giai cấp (nông dân, người nghèo mất đất), sinh thái đô thị (thị dân ngột ngạt vì khói bụi, ô nhiễm) và sinh thái nữ quyền (sự tương đồng giữa thân phận người phụ nữ bị áp bức và thiên nhiên bị cưỡng đoạt).
• Nhân vật thức tỉnh và quy hướng điền viên: Mang tâm thức sám hối, nhận thức được tội lỗi môi sinh, kính sợ sinh mệnh và nỗ lực tái thiết Trái đất bằng lối sống thuận hòa tự nhiên.

4. Khắc họa những thảm họa sinh thái và dị tật bản thể: Trong Dòng sông chết (Thiên Sơn), tác phẩm gióng lên hồi chuông báo động về tỉ lệ ung thư và các bệnh viện quá tải do ô nhiễm. Trong Dòng sông mía (Đào Thắng), hậu quả của việc tàn sát tự nhiên được cụ thể hóa bằng những quái thai dị dạng: "hài nhi không có chân, mặt người, mắt như mắt cá, bùng nhùng như một chậu thịt, màu đỏ bầm". Tự nhiên đã trực tiếp gửi bản án tuyệt tự giống nòi đối với những kẻ xâm phạm.

5. Sức mạnh phục hưng từ Quyền lực diễn ngôn và Mạng lưới liên văn bản: Tiểu thuyết đương đại đã huy động các huyền tích dân gian, tập tục bản địa và triết lý Tam giáo (Phật, Đạo, Nho) như những chiến lược liên văn bản mạnh mẽ nhằm thiết lập lại mối liên kết thiêng liêng giữa con người và vũ trụ, xem Trái đất là một cơ thể sống toàn vẹn (Gaia hypothesis ngầm ẩn).

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Luận án làm phong phú thêm lý thuyết phê bình sinh thái toàn cầu bằng việc bổ sung dữ liệu thực nghiệm từ một quốc gia đang phát triển thuộc vùng văn hóa Đông Á; đồng thời chứng minh tính khả dụng vượt trội của việc kết hợp Giải cấu trúc luận với Phê bình sinh thái.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập mô hình phân tích liên ngành Văn học – Môi trường – Văn hóa học, có thể chuyển giao và ứng dụng hiệu quả cho các nghiên cứu về thơ ca, truyện ngắn, ký báo chí hoặc điện ảnh đương đại.
• Ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học cho việc đổi mới chương trình giảng dạy văn học trong nhà trường phổ thông và đại học; chuyển từ lối phân tích phản ánh hiện thực thuần túy sang giáo dục ý thức sinh thái học nhân văn.
• Khuyến nghị chính sách văn hóa - môi trường: Đề xuất các nhà hoạch định chính sách truyền thông và quản lý tài nguyên môi trường nhìn nhận văn học nghệ thuật như một "công cụ quyền lực mềm" hữu hiệu để thay đổi hành vi xã hội, thúc đẩy các chiến lược phát triển bền vững quốc gia.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, công trình vẫn tồn tại một số giới hạn học thuật cần được thừa nhận khách quan:

1. Giới hạn thể loại: Luận án mới chỉ tập trung chuyên sâu vào thể loại tiểu thuyết, chưa thể bao quát toàn diện các thể loại giàu tiềm năng sinh thái khác như thơ cách tân, trường ca, truyện ngắn mini hay tản văn đương đại.
2. Giới hạn ngôn ngữ tư liệu: Do điều kiện tiếp cận, phần khảo sát lý thuyết quốc tế chủ yếu dựa trên nguồn tài liệu tiếng Anh, chưa mở rộng trực tiếp sang các văn bản lý thuyết nguyên bản tiếng Pháp, tiếng Đức hay tiếng Trung.
3. Độ mở của việc lượng hóa: Phân tích định tính diễn ngôn chiếm ưu thế tuyệt đối; việc ứng dụng các công cụ nhân văn số (Digital Humanities) như khai phá văn bản (Text Mining), phân tích mạng lưới biểu tượng sinh thái qua phần mềm chưa được triển khai.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng đi chiến lược:

• Mở rộng phân tích so sánh liên văn hóa giữa tiểu thuyết sinh thái Việt Nam với các nền văn học Đông Nam Á (Thái Lan, Indonesia, Philippines).
• Đi sâu vào phân nhánh Phê bình sinh thái hậu thực dân (Postcolonial Ecocriticism) và Sinh thái học chính trị trong văn học các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.
• Ứng dụng thi pháp học nhận thức sinh thái (Cognitive Ecocriticism) để đo lường mức độ chuyển biến tâm lý của độc giả tiếp nhận.
• Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về toàn bộ diễn ngôn môi trường trong văn học Việt Nam hiện đại từ đầu thế kỷ XX đến nay.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những tác động lan tỏa sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Định hình một hướng nghiên cứu mũi nhọn trong giới nghiên cứu lý luận văn học tại Việt Nam; mở đường cho hàng loạt luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ tiếp nối; dự kiến thu hút chỉ số trích dẫn cao trong các tạp chí chuyên ngành uy tín.
• Tác động giáo dục và đào tạo: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các học phần Lý luận văn học, Văn học so sánh và Văn hóa học tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn trên cả nước.
• Tác động xã hội và nhận thức cộng đồng: Góp phần thức tỉnh lương tri sinh thái của công chúng độc giả; chuyển hóa nhận thức từ tiêu dùng thụ hưởng tài nguyên sang thái độ tôn trọng, nâng niu sự sống muôn loài.
• Ý nghĩa quốc tế: Đưa tiếng nói học thuật của văn học Việt Nam hòa nhịp vào dòng chảy nghiên cứu môi trường toàn cầu của Hiệp hội ASLE quốc tế, khẳng định văn học Việt Nam không đứng ngoài cuộc khủng hoảng sinh thái của nhân loại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Văn học: Tiếp cận khung lý thuyết liên ngành tân tiến, phương pháp luận giải cấu trúc sinh thái và hệ thống thư mục tham khảo phong phú.
• Các Nhà văn, Nghệ sĩ đương đại: Nhận diện rõ sứ mệnh ngòi bút trong thời đại khủng hoảng môi trường, mở rộng biên độ sáng tạo hướng về thế giới phi nhân loại.
• Nhà giáo dục và Biên soạn Sách giáo khoa: Có thêm cơ sở lý luận vững chắc để lựa chọn các tác phẩm văn học mang thông điệp môi trường đưa vào chương trình giáo dục phổ thông mới.
• Các Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên và Hoạch định Môi trường: Sử dụng các phát hiện từ văn học như những luận cứ văn hóa sâu sắc để truyền thông chính sách và vận động cộng đồng bảo vệ đa dạng sinh học.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết Giải cấu trúc (Deconstruction) với Phê bình sinh thái (Ecocriticism) để giải mã tiểu thuyết Việt Nam. Nghiên cứu chứng minh rằng việc xóa bỏ chủ nghĩa nhân loại trung tâm không chỉ là một khẩu hiệu đạo đức mà là một tiến trình giải cấu trúc ngôn ngữ và thẩm mỹ, biến tự nhiên từ vị thế khách thể bị áp bức trở thành một chủ thể tự sự có tiếng nói và quyền năng trừng phạt.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu khi so sánh với các công trình đi trước?

Trả lời: So với công trình của Nguyễn Văn Dân (vốn nhìn nhận phê bình sinh thái qua lăng kính xã hội học thuần túy) và nghiên cứu của Đặng Thị Thái Hà hay Ngô Thị Thu Giang (chỉ khảo sát riêng lẻ ở thể loại truyện ngắn), luận án đã thiết lập một phương pháp cấu trúc - hệ thống đa tầng kết hợp liên ngành chặt chẽ giữa thi pháp học hậu hiện đại, đạo đức sinh thái và triết học Tam giáo trên quy mô toàn diện của thể loại tiểu thuyết suốt 3 thập kỷ.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu văn bản là gì?

Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là trong tiểu thuyết đương đại, cái chết và sự trừng phạt sinh thái không chỉ giáng xuống tự nhiên mà chuyển hóa thành sự hủy diệt chính giống nòi con người (bệnh tật lạ, ung thư, sinh con dị tật quái thai trong tác phẩm của Thiên Sơn, Đào Thắng). Con người trong nỗ lực tàn sát sinh thái đã tự hủy diệt tính người và căn tính sinh học của chính mình.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lặp (Replication Protocol) không?

Trả lời: Có. Khung phân tích 3 tầng (Phi trung tâm - Chuẩn tắc đạo đức - Quyền lực văn hóa) cùng quy trình phân loại mã hóa nhân vật (Xâm phạm - Nạn nhân - Thức tỉnh) được chuẩn hóa hoàn toàn, cho phép các nhà nghiên cứu khác tái áp dụng để phân tích các giai đoạn văn học khác hoặc các nền văn học khu vực.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Trả lời: Lộ trình 10 năm tập trung vào việc mở rộng phê bình sinh thái sang lĩnh vực Điện ảnh và Nghệ thuật thị giác Việt Nam (Ecocinema/Eco-art), phát triển phân ngành Phê bình sinh thái số (Digital Ecocriticism), và công bố các công trình nghiên cứu so sánh văn học sinh thái xuyên quốc gia trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Kết luận

1. Khẳng định văn học không hề vô can trước hiểm họa diệt vong của môi sinh; tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 đã có bước chuyển biến hệ hình tư tưởng vượt bậc để tiến dần đến văn học sinh thái đích thực.
2. Vận dụng xuất sắc lý thuyết Giải cấu trúc để lật đổ chủ nghĩa nhân loại trung tâm, xác lập tính liên chủ thể và trao quyền biểu đạt cho thế giới phi nhân loại.
3. Hệ thống hóa và định giá hoàn chỉnh hệ chuẩn tắc đạo đức sinh thái qua 3 kiểu nhân vật điển hình: nhân vật xâm phạm, nhân vật nạn nhân và nhân vật thức tỉnh sám hối.
4. Chứng minh vai trò tối thượng của quyền lực diễn ngôn và mạng lưới liên văn bản Tam giáo truyền thống trong việc phục hưng tinh thần sinh thái và tái gắn kết con người với Trái đất.
5. Khẳng định tính tiên phong và giá trị ứng dụng cao của phương pháp nghiên cứu liên ngành trong việc giải phóng nghiên cứu văn học khỏi lối nội quan thuần túy.
6. Mở ra các chân trời học thuật mới về văn học môi trường, góp phần đưa nghiên cứu lý luận văn học Việt Nam hội nhập sâu rộng, bình đẳng và đầy bản sắc vào dòng chảy học thuật toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho những chuyển hƣớng sau này của phê bình sinh thái từ góc nhìn trải nghiệm của nhà nghiên cứu. Năm 2011, giáo sƣ Susan Rowland ra mắt tác phẩm Tinh thần phê bình sinh thái: Văn học, sự phức tạp của tiến hóa và Jung (The Ecocritical Psyche: Literature, Evolutionary Complexity and Jung) đƣợc xem là “bƣớc đột phá” của phê bình sinh thái, bởi đây là lần đầu tiên, nghiên cứu phê bình sinh thái đã có sự kết hợp liên ngành với tâm lí học, cùng các ý tƣởng của Jung, huyền thoại và lí thuyết tiến hóa của Shakespeare và Jane Austen. Thông qua việc nghiên cứu sự sản sinh những biểu tƣợng, huyền thoại và tiến hóa trong các văn bản nhƣ Khu vườn bí mật (The Secret Garden), Giông tố (The Tempest), Đỉnh cao lộng gió và Sư tử (Wuthering Heights and The Lion), Phù thủy và tủ quần áo (The Witch and the Wardrobe), Susan đã chứng 12 minh văn học là nơi tƣởng tƣợng, xa rời với tự nhiên, mà khởi nguồn của nó là từ một thế giới phi-nhân-loại khác. Nhận thấy, “biểu tƣợng không chỉ là thuộc tính của một mình bản ngã hay tinh thần, nó còn là tiếng nói của tự nhiên xuyên qua chúng ta”, Susan đã phân tích những ý tƣởng của C.

Jung trong việc sáng tạo ra những hình ảnh tƣởng tƣợng đã kết nối nhân loại và tự nhiên nhƣ thế nào. Đến năm 2013, cuốn Sổ tay Oxford về Phê bình sinh thái (The Oxford handbook of Ecocriticism) do Greg Garrard biên tập đƣợc ghi nhận nhƣ công trình đánh dấu thời kì phát triển vƣợt trội của phong trào phê bình sinh thái, phát hành nhằm kỉ niệm hai mƣơi năm thành lập Hiệp hội nghiên cứu về Văn học và Môi trƣờng (ASLE). Tác phẩm đƣợc tổ chức hợp lí, rõ ràng, đi từ lịch sử vấn đề, đến phạm trù lí thuyết và sau cùng là đƣa ra những quan điểm về phê bình sinh thái tại một số nƣớc trên thế giới nhƣ Nhật Bản, Ấn Độ, Trung Quốc, Đức… Điểm nổi bật của Sổ tay Oxford về Phê bình sinh thái chính là đã tập hợp những bài nghiên cứu của các học giả chuyên sâu bàn luận về sự hình thành lí thuyết phê bình sinh thái diễn ra nhƣ thế nào, chịu ảnh hƣởng sâu sắc bởi các triết gia và nhà tƣ tƣởng ra sao, tiêu biểu nhƣ Gaston Bachelard, Roland Barthes, Jacques Derrida, Michel Foucault, Sigmund Freud, David Harvey, Martin Heidegger, Edmund Husserl, Wolfgang Iser, Fredric Jameson, Jacques Lacan, Ferdinand de Saussure, Raymond Williams. Những nguồn này giúp cho các nhà phê bình sinh thái tạo ra các lí thuyết kết nối giữa văn học và môi trƣờng, ví dụ: bản chất của ngôn ngữ, tính văn bản, nhận thức về không gian, xây dựng sự khác biệt, ranh giới các loài, tầng lớp xã hội, quyền lực, rủi ro, ý thức hệ, phân điểm, tâm lí con ngƣời, nhận thức luận, và bản thể học.

Khi biên tập, Garrard đã tạo ra sự cân bằng hợp lí giữa những bài khái quát trọng tâm và những đột phá thử nghiệm vào lãnh thổ mới. Độc giả sẽ đƣợc dẫn nhập những cách tiếp cận mới vào giai đoạn nghiên cứu khả thi phê bình sinh thái nhƣ chủ nghĩa lãng mạn và văn học thế kỉ XIX, cũng nhƣ mạo hiểm vào giai đoạn ít đƣợc nghiên cứu, nhƣ thời trung cổ và hậu hiện đại. Tác phẩm còn đi sâu vào lí thuyết mới, nhƣ phê bình sinh thái hậu thuộc địa, công bằng môi trƣờng, khoa học nữ quyền, và giới thiệu các bài viết đã táo bạo vào địa hạt mới nhƣ kí hiệu học sinh học (biosemiotics) và khoa học siêu nhiên (paraphysics). Bên cạnh đó còn có một số công trình đƣa ra lập luận mới về những thể loại định hƣớng tự nhiên, chẳng hạn: “Có phải là Cái chết của Lối viết Tự nhiên?” của Daniel J.

Philippon tìm hiểu tất cả thể loại đã từng có trƣớc đây nhƣng bị các nhà phê bình sinh thái bỏ qua, nhƣ truyện 13 hài, âm nhạc thời xƣa, văn học thiếu nhi, và phƣơng tiện truyền thông kĩ thuật số. Tác phẩm đã thu hút nhiều mối quan tâm của nhiều nhà phê bình trong những năm cuối thế kỉ XX về vấn đề sinh thái trong văn học, tạo ra một hiệu ứng phát triển của lĩnh vực này tới từng khu vực, quốc gia. Năm 2014, cuốn sách Sự mơ hồ sinh thái, Cộng đồng và Phát triển: Hướng tới một Phê bình sinh thái Chính trị (Ecoambiguity, Community, and Development: Toward a Politicized Ecocriticism) do Scott Sloviic, S. Sarveswaran biên tập lại là một công trình đƣợc đóng góp bởi rất nhiều nhà lí luận hàng đầu về văn hóa – môi trƣờng ở các nƣớc đang phát triển, từ Nam Á đến Mĩ Latin.

Mƣời hai chƣơng của cuốn sách đƣợc gắn kết với nhau thông qua sự nhất trí của các tác giả về sự phức tạp của “văn hóa tự nhiên”, làm sáng tỏ mối tƣơng quan của các vấn đề nhân quyền và suy thoái môi trƣờng. Một số tác giả giải quyết sự mơ hồ trong vai trò biểu hiện ngôn ngữ và văn học, nghiên cứu tƣơng phản ngôn ngữ của chính nó “để đƣa ra sự truyền đạt thế giới vật chất mà các nền văn hóa tìm kiếm để tồn tại”. Qua đó, công trình thiết lập nhận thức mới trong mối quan hệ giữa địa chính trị và bảo vệ môi trƣờng và xã hội. Tuyển tập này áp dụng một diễn thuyết của Nam Địa cầu nhƣ một cấu trúc chuẩn để điều hƣớng về cách thức suy biến sinh thái và áp bức văn hóa bị lây lan ở cộng đồng địa phƣơng lẫn toàn cầu.

Từ những công trình mà chúng tôi tiếp cận đƣợc trong nghiên cứu về phê bình sinh thái, có thể nhận thấy đây là vấn đề đang đƣợc nhiều chuyên gia văn hóa – văn học từ khắp nơi trên thế giới quan tâm; hơn nữa lí thuyết về phê bình sinh thái vẫn còn đang ở quá trình định hình, hoàn thiện hơn. Cho nên, tƣơng lai của phê bình sinh thái gắn với bối cảnh toàn cầu hóa. Nhìn vào những công trình ban đầu, các nhà phê bình sinh thái tập trung tìm hiểu những văn bản tại quốc gia họ sinh sống (gồm văn bản tiếng Anh, Đức, và những ngôn ngữ thuộc Tây phƣơng), sau đó, phê bình sinh thái dần dần rời khỏi địa hạt trung tâm, lƣu ý đến các văn bản ngoài Âu – Mĩ để khai mở những tiềm năng lí thuyết mới trong nội tại chính nó. Cũng trong quá trình nghiên cứu những văn bản ngoài Âu – Mĩ, cụ thể ở đây là những văn bản Đông Á, các nhà phê bình sinh thái còn phát hiện ra “sự mơ hồ” trong thái độ, tình cảm của ngƣời phƣơng Đông đối với thiên nhiên (trƣờng hợp của Karen Thornber).

Đồng thời, bắt nhịp về với phƣơng Đông, phê bình sinh thái đã kết nối với các tƣ tƣởng triết học sinh thái môi trƣờng hiện đại và nguồn mạch tƣ tƣởng văn hóa phƣơng Đông ngàn xƣa (Nho giáo, Đạo giáo, 14 Phật giáo) để đề xuất một cách ứng xử mới với tự nhiên, tái thiết môi sinh. Từ đó cho thấy sự cần thiết và cấp bách hiện nay trong việc dẫn nhập, áp dụng lí thuyết phê bình sinh thái vào nghiên cứu văn học các nƣớc châu Á nói chung, Việt Nam nói riêng. Nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái ở Việt Nam Văn học Việt Nam từ sau Đổi mới đã rất cởi mở trong việc tiếp thu những lí thuyết phê bình khác của thế giới và có những chuyển biến đáng kể. Các vấn đề nhƣ thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, cấu trúc, nữ quyền luận, hậu hiện đại… đƣợc nhiều học giả, nhà nghiên cứu và nhà văn đón nhận sôi nổi, tạo nên dấu ấn riêng.

Nhƣng đối với trào lƣu phê bình sinh thái vẫn còn ở dạng “tiềm năng cần khai thác”. Tại sao lại trong trạng thái tiềm năng mà không phát triển sâu rộng nhƣ những lí thuyết vừa kể trên? Một phần vì ban đầu, lí thuyết phê bình sinh thái đƣợc những học giả sử dụng để nghiên cứu văn học viết về tự nhiên, nhằm nhấn mạnh văn học nên làm cho độc giả quay lại “tiếp xúc” với tự nhiên, hƣớng tới xây dựng một nền văn học sinh thái. Trong khi đó, thiên nhiên vốn dĩ là đề tài quen quá quen thuộc trong văn chƣơng phƣơng Đông. Nên ngƣời ta hồ nghi rằng, văn học sinh thái liệu có khác gì văn học viết về thiên nhiên đã có từ ngàn năm trƣớc, nhƣ những áng sử thi hùng tráng Ramayana, Mahabharata đã ca ngợi vẻ đẹp con ngƣời và tự nhiên, nhƣ những bài thơ Thiền đời Đƣờng, những bài thơ Haiku Nhật Bản? Hơn nữa, một câu hỏi đƣợc đặt ra: phê bình sinh thái khi nghiên cứu về tự nhiên sẽ mang lại điểm khác biệt gì so với những lí thuyết văn học trƣớc đây, chẳng hạn nhƣ thi pháp học cũng đã từng đề cập đến không gian, thời gian, mối quan hệ giữa con ngƣời với thiên nhiên? Một phần cũng bởi nhiều học giả cho rằng đây là một lí thuyết “gƣợng ép”, đánh đồng phê bình sinh thái nhƣ một ngành thuộc sinh thái học, một phong trào văn hóa – xã hội bảo vệ môi trƣờng.

Những điều này cũng đã đƣợc Nguyễn Văn Dân đề cập trong bài viết “Các lí thuyết nghiên cứu văn học và tính khả dụng” (Văn nghệ, số 15/ 2014). Tác giả cho rằng, phê bình sinh thái trƣớc hết là một phong trào văn hóa – xã hội bảo vệ môi trƣờng, và “nếu cứ lấy một vấn đề xã hội bất kì để gắn một cách gƣợng ép với văn học và gọi nó là mỹ học thì chúng ta sẽ có vô vàn lí thuyết mỹ học nhƣng không áp dụng đƣợc” [11]. Chỉ khi làm rõ những định kiến và mập mờ trên, phê bình sinh thái mới đƣợc chấp thuận và xem nhƣ là một ngành nghiên cứu văn học mới có tính khả dụng, cấp bách. 15 Nhìn chung có thể thấy, phê bình sinh thái vận dụng quan điểm sinh thái học hiện đại khảo sát mối quan hệ giữa văn học nghệ thuật và tự nhiên, xã hội và trạng thái tinh thần con ngƣời; chất vấn quan hệ giữa ba yếu tố: con ngƣời, tự nhiên, nghệ thuật, qua đó thể hiện chủ nghĩa sinh thái nhân văn mới, tái cấu trúc các quan niệm cũ để có đƣợc các quan niệm mới.

Lấy vấn đề sinh thái tự nhiên và sinh thái tinh thần trong nghiên cứu văn học làm trọng yếu, phê bình sinh thái muốn tác phẩm văn chƣơng phải chuyển tải những chiều hƣớng phức tạp của con ngƣời và tự nhiên, cũng nhƣ quan hệ tƣơng tác giữa chúng.