Nghiên Cứu Thực Trạng Bán Thuốc Kê Đơn Tại Các Nhà Thuốc Bệnh Viện An Giang

Nghiên cứu thực trạng bán thuốc kê đơn tại An Giang là vô cùng quan trọng. 111 trang · Trường Đại học Y Dược Cần Thơ · 2019.

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Ngọc Vân
• Trường học: Trường Đại học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Tổ chức Quản lý dược
• Đề tài: Nghiên Cứu Thực Trạng Bán Thuốc Kê Đơn Tại An Giang: Đánh Giá Kiến Thức Và Thực Hành
• Loại tài liệu: luận văn chuyên khoa cấp II
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Một số khái niệm
• 2.1.1. Khái niệm về thuốc
• 2.1.2. Phân loại thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn
• 2.2. Thực trạng việc bán thuốc kê đơn mà không có đơn thuốc
• 2.3. Các yếu tố liên quan đến việc sử dụng thuốc và bán thuốc kê đơn không có đơn
• 2.4. Các giải pháp can thiệp về việc bán thuốc kê đơn không có đơn
• 2.5. Một số nghiên cứu liên quan
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Đạo đức trong nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm chung. Tình hình bán thuốc kê đơn đúng và kiến thức, thực hành đúng của nhân viên bán thuốc đối với thuốc kê đơn tại các nhà thuốc bệnh viện trên địa bàn tỉnh An Giang
• 4.2. Một số yếu tố liên quan đến việc bán thuốc kê đơn chưa đúng tại các nhà thuốc bệnh viện trên địa bàn tỉnh An Giang và một số nguyên nhân bán thuốc kê đơn mà không có đơn của người bán thuốc tại các nhà thuốc bệnh viện trên cơ sở lý thuyết hành vi có dự định
• 4.3. Sự thay đổi kiến thức, thực hành của nhân viên nhà thuốc bệnh viện đối với việc bán thuốc kê đơn sau can thiệp bằng phương pháp truyền thông giáo dục sức khoẻ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Bán Thuốc Kê Đơn Tại An Giang Hiện Nay

Nghiên cứu thực trạng bán thuốc kê đơn tại An Giang là vô cùng quan trọng. Thuốc, đặc biệt là thuốc kháng sinh, đóng vai trò then chốt trong điều trị bệnh. Tuy nhiên, việc sử dụng không đúng cách hoặc tự ý sử dụng có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, kéo dài thời gian điều trị, tăng tỷ lệ tử vong và đặc biệt là gia tăng tình trạng kháng kháng sinh. Đơn thuốc có ý nghĩa quan trọng về y khoa, kinh tế và pháp lý. Tuy nhiên, tình trạng chưa tuân thủ quy chế kê đơn thuốc ngoại trú vẫn diễn ra phổ biến. Quyết định số 4041/QĐ-BYT của Bộ Y tế đã phê duyệt Đề án tăng cường kiểm soát kê đơn thuốc và bán thuốc kê đơn giai đoạn 2017-2020. Mặc dù các cơ sở bán lẻ thuốc tại An Giang đã đạt chuẩn GPP, việc thực hiện đúng các nguyên tắc, tiêu chuẩn vẫn còn hạn chế, tình trạng bán thuốc kê đơn không có đơn vẫn tồn tại.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Kiểm Soát Bán Thuốc Kê Đơn

Việc kiểm soát bán thuốc kê đơn là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn cho người bệnh và ngăn ngừa tình trạng kháng kháng sinh. Việc sử dụng thuốc không đúng chỉ định có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Cần có những biện pháp mạnh mẽ để nâng cao nhận thức của người dân và dược sĩ về tầm quan trọng của việc tuân thủ quy định về thuốc kê đơn.

1.2. Thực Trạng Đáng Báo Động Về Tự Ý Mua Thuốc Kháng Sinh

Theo khảo sát gần đây, có tới 9/10 người dân mua thuốc kháng sinh mà không có đơn bác sĩ. Lượng thuốc kháng sinh chiếm 1/4 số thuốc bán ra mỗi ngày. Điều này cho thấy tình trạng lạm dụng thuốc kháng sinh đang diễn ra rất phổ biến. Cần có những giải pháp quyết liệt để thay đổi hành vi của người dân và nâng cao trách nhiệm của các nhà thuốc trong việc bán thuốc kê đơn.

II. Vấn Đề Nhức Nhối Bán Thuốc Kê Đơn Không Đơn Tại An Giang

Tình trạng bán thuốc kê đơn không có đơn là một vấn đề nhức nhối tại An Giang. Người dân có xu hướng tự ý mua thuốc do ảnh hưởng của quảng cáo, lời khuyên từ người thân hoặc do không có khả năng đến khám bác sĩ. Nhân viên bán thuốc chủ yếu là dược tá và dược sĩ trung học, thiếu kiến thức và kỹ năng tư vấn. Nhiều cơ sở bán lẻ thuốc vi phạm vì lợi nhuận. Chế tài xử phạt vi phạm hành chính chưa đủ sức răn đe. Hành vi bán lẻ thuốc kê đơn mà không có đơn thuốc là hành vi bị nghiêm cấm.

2.1. Nguyên Nhân Sâu Xa Của Tình Trạng Bán Thuốc Không Đơn

Nhiều yếu tố góp phần vào tình trạng bán thuốc kê đơn không có đơn, bao gồm: nhận thức hạn chế của người dân về tác hại của việc tự ý dùng thuốc, sự dễ dãi của các nhà thuốc trong việc bán thuốc kê đơn, và sự thiếu kiểm soát chặt chẽ từ các cơ quan chức năng. Cần có một giải pháp toàn diện để giải quyết vấn đề này.

2.2. Hậu Quả Nghiêm Trọng Của Việc Lạm Dụng Thuốc Kê Đơn

Việc lạm dụng thuốc kê đơn, đặc biệt là thuốc kháng sinh, có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng, bao gồm: kháng kháng sinh, tác dụng phụ của thuốc, và tăng chi phí điều trị. Cần nâng cao nhận thức của người dân về những nguy cơ này để hạn chế tình trạng tự ý mua thuốc.

2.3. Vai Trò Của Dược Sĩ Trong Việc Tư Vấn Sử Dụng Thuốc

Dược sĩ đóng vai trò quan trọng trong việc tư vấn sử dụng thuốc cho người bệnh. Họ cần cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác về cách sử dụng thuốc, tác dụng phụ, và tương tác thuốc. Việc nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng tư vấn của dược sĩ là rất cần thiết.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thực Trạng Bán Thuốc Kê Đơn Tại An Giang

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tỷ lệ bán thuốc kê đơn đúng và đánh giá kiến thức, thực hành của nhân viên bán thuốc. Nghiên cứu cũng tìm hiểu các yếu tố liên quan đến việc bán thuốc kê đơn chưa đúng và nguyên nhân bán thuốc kê đơn không có đơn. Đánh giá sự thay đổi kiến thức, thực hành sau can thiệp bằng phương pháp truyền thông giáo dục sức khỏe.

3.1. Xác Định Tỷ Lệ Bán Thuốc Kê Đơn Đúng Tại Nhà Thuốc

Một trong những mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định tỷ lệ bán thuốc kê đơn đúng tại các nhà thuốc trên địa bàn tỉnh An Giang. Điều này giúp đánh giá mức độ tuân thủ quy định của các nhà thuốc và xác định những khu vực cần được can thiệp.

3.2. Đánh Giá Kiến Thức Và Thực Hành Của Dược Sĩ Dược Tá

Nghiên cứu cũng tập trung vào việc đánh giá kiến thức và thực hành của dược sĩ và dược tá về thuốc kê đơn. Điều này giúp xác định những lỗ hổng kiến thức và kỹ năng cần được cải thiện để nâng cao chất lượng dịch vụ.

3.3. Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Việc Bán Thuốc

Nghiên cứu sẽ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc bán thuốc kê đơn, bao gồm: trình độ chuyên môn của nhân viên, áp lực doanh số, và nhận thức của người dân. Điều này giúp xác định những yếu tố cần được giải quyết để cải thiện tình hình.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thực Trạng Bán Thuốc Kê Đơn Ở An Giang

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bán thuốc kê đơn đúng còn thấp. Kiến thức và thực hành của nhân viên bán thuốc còn hạn chế. Nhiều yếu tố liên quan đến việc bán thuốc kê đơn chưa đúng, bao gồm sự chủ quan của chủ nhà thuốc và nhân viên bán thuốc, lợi nhuận và sự chủ quan của khách hàng. Sau can thiệp bằng phương pháp truyền thông giáo dục sức khỏe, kiến thức và thực hành của nhân viên nhà thuốc bệnh viện đối với việc bán thuốc kê đơn đã có sự thay đổi.

4.1. Tỷ Lệ Bán Thuốc Kê Đơn Đúng Còn Thấp Cần Cải Thiện

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bán thuốc kê đơn đúng tại các nhà thuốc ở An Giang còn thấp, cho thấy sự cần thiết phải có những biện pháp can thiệp để cải thiện tình hình. Cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

4.2. Kiến Thức Về Quy Định Bán Thuốc Cần Được Nâng Cao

Kiến thức của nhân viên bán thuốc về các quy định liên quan đến bán thuốc kê đơn còn hạn chế. Cần tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn để nâng cao kiến thức và kỹ năng cho nhân viên.

4.3. Truyền Thông Giáo Dục Sức Khỏe Mang Lại Hiệu Quả Tích Cực

Phương pháp truyền thông giáo dục sức khỏe đã mang lại hiệu quả tích cực trong việc nâng cao kiến thức và thay đổi hành vi của nhân viên nhà thuốc về bán thuốc kê đơn. Cần tiếp tục triển khai các chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe để duy trì và phát huy hiệu quả.

V. Giải Pháp Cải Thiện Thực Trạng Bán Thuốc Kê Đơn Tại An Giang

Để cải thiện thực trạng bán thuốc kê đơn tại An Giang, cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. Nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng tư vấn cho nhân viên bán thuốc. Tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe cho người dân. Xây dựng hệ thống quản lý thuốc hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, nhà thuốc và người dân.

5.1. Tăng Cường Kiểm Tra Giám Sát Và Xử Lý Vi Phạm

Cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát hoạt động bán thuốc kê đơn tại các nhà thuốc. Xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm để răn đe và đảm bảo tuân thủ quy định.

5.2. Nâng Cao Trình Độ Chuyên Môn Cho Dược Sĩ Dược Tá

Cần tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn để nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng tư vấn cho dược sĩ và dược tá. Cập nhật kiến thức về thuốc mới và các quy định liên quan.

5.3. Truyền Thông Giáo Dục Sức Khỏe Cho Cộng Đồng

Cần tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe cho người dân về tác hại của việc tự ý dùng thuốc và tầm quan trọng của việc tuân thủ chỉ định của bác sĩ. Sử dụng các kênh truyền thông đa dạng để tiếp cận người dân.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Về Bán Thuốc Kê Đơn Tương Lai

Nghiên cứu này đã cung cấp một cái nhìn tổng quan về thực trạng bán thuốc kê đơn tại An Giang. Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có những giải pháp đồng bộ để cải thiện tình hình. Hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp và tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của người dân.

6.1. Tóm Tắt Những Phát Hiện Quan Trọng Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra những vấn đề tồn tại trong thực trạng bán thuốc kê đơn tại An Giang, bao gồm tỷ lệ bán thuốc kê đơn đúng còn thấp, kiến thức và thực hành của nhân viên bán thuốc còn hạn chế, và nhiều yếu tố liên quan đến việc bán thuốc kê đơn chưa đúng.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quản Lý Thuốc

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp, tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của người dân, và xây dựng các mô hình quản lý thuốc hiệu quả.

6.3. Tầm Quan Trọng Của Việc Cải Thiện Quản Lý Thuốc Kê Đơn

Việc cải thiện quản lý thuốc kê đơn là rất quan trọng để đảm bảo an toàn cho người bệnh, ngăn ngừa tình trạng kháng kháng sinh, và nâng cao chất lượng dịch vụ y tế. Cần có sự chung tay của tất cả các bên liên quan để đạt được mục tiêu này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng sử dụng thuốc không hợp lý, đặc biệt là việc tự ý mua bán thuốc kháng sinh và thuốc đặc trị không qua thăm khám, đang là thách thức y tế công cộng nghiêm trọng tại Việt Nam. Theo thống kê của Bộ Y tế, có tới 9/10 người dân mua thuốc kháng sinh tại các cơ sở bán lẻ mà không xuất trình đơn của bác sĩ, trong đó nhóm thuốc kháng khuẩn chiếm xấp xỉ 25% tổng doanh số bán lẻ hàng ngày. Việc lạm dụng thuốc kê đơn không chỉ làm gia tăng chi phí điều trị ngoại trú mà còn đẩy nhanh tốc độ đề kháng kháng sinh, dẫn đến nhiều biến chứng lâm sàng phức tạp.

Tại tỉnh An Giang, mặc dù toàn bộ 1.534 cơ sở bán lẻ thuốc (bao gồm 12 nhà thuốc bệnh viện, 05 quầy thuốc bệnh viện và hơn 1.500 nhà thuốc, quầy thuốc tư nhân) đều đã được cấp chứng nhận đạt chuẩn Thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc (GPP), tình trạng cung ứng thuốc kê đơn tùy tiện vẫn diễn biến phức tạp. Nhằm giải quyết thực trạng này, đề tài được triển khai với ba mục tiêu trọng tâm:

1. Xác định tỷ lệ bán thuốc kê đơn đúng quy chế cùng mức độ kiến thức, thực hành chuẩn của 94 nhân viên tại 17 nhà thuốc và quầy thuốc bệnh viện trên địa bàn tỉnh An Giang.
2. Phân tích các yếu tố liên quan và căn nguyên dẫn đến hành vi bán thuốc không đơn dựa trên khung lý thuyết hành vi có dự định (TPB).
3. Đánh giá sự thay đổi về nhận thức và thực hành của nhân viên sau khi áp dụng chương trình can thiệp thông tin, giáo dục và truyền thông (IEC).

Nghiên cứu được tiến hành toàn diện từ tháng 04/2018 đến tháng 09/2019. Kết quả cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc, góp phần hỗ trợ Sở Y tế tỉnh An Giang triển khai hiệu quả Quyết định số 4041/QĐ-BYT về kiểm soát kê đơn và bán thuốc kê đơn giai đoạn 2017–2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu tích hợp các mô hình hành vi xã hội và quy chuẩn pháp lý y tế để làm sáng tỏ bản chất của hành vi bán thuốc:

• Mô hình hành vi có dự định (Theory of Planned Behavior – TPB): Được phát triển bởi Icek Ajzen (1991) từ Thuyết hành động hợp lý (TRA), mô hình giải thích ý định và hành vi thực tế của nhân viên bán lẻ thuốc qua ba thành tố: Thái độ đối với hành vi (niềm tin về kết quả và lợi nhuận mang lại), Chuẩn chủ quan (áp lực từ người mua, đồng nghiệp và chủ cơ sở kinh doanh), và Nhận thức kiểm soát hành vi (năng lực nhận diện thuốc, thói quen nghề nghiệp và mức độ giám sát pháp lý).
• Phương pháp Thông tin – Giáo dục – Truyền thông (IEC): Khung can thiệp chuyển đổi hành vi sức khỏe cộng đồng thông qua việc cung cấp kiến thức hai chiều, thảo luận nhóm nhỏ có tương tác và huấn luyện kỹ năng tư vấn chuyên biệt cho nhân viên nhà thuốc.
• Hệ thống văn bản quy chuẩn hành nghề Dược: Khung tham chiếu pháp lý bao gồm Luật Dược số 105/2016/QH13 (nghiêm cấm bán lẻ thuốc kê đơn không đơn), Nghị định số 176/2013/NĐ-CP (xử phạt vi phạm hành chính trong y tế), Thông tư số 07/2017/TT-BYT (ban hành danh mục thuốc không kê đơn), Thông tư số 52/2017/TT-BYT (quy định về đơn thuốc và kê đơn ngoại trú) và Thông tư số 02/2018/TT-BYT (bộ nguyên tắc GPP).

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích kết hợp thiết kế can thiệp giáo dục sức khỏe đánh giá trước – sau không nhóm chứng.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu chọn mẫu toàn bộ (toàn bộ quần thể đích) gồm 17 nhà thuốc, quầy thuốc trực thuộc các bệnh viện trên địa bàn tỉnh An Giang và toàn bộ 94 nhân viên y tế trực tiếp tham gia bán lẻ thuốc tại các cơ sở này.
• Kỹ thuật thu thập số liệu: Sử dụng kỹ thuật "khách hàng bí mật" (đóng vai người mua thuốc kháng sinh và thuốc hạ huyết áp mà không có đơn tối đa 10 lần tại mỗi cơ sở) nhằm đo lường chính xác thực hành thực tế, kết hợp bộ phiếu phỏng vấn cấu trúc chuẩn hóa 20 câu hỏi kiến thức và 18 câu hỏi thực hành.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Số liệu được làm sạch, mã hóa và xử lý trên phần mềm thống kê SPSS phiên bản 18.0. Nghiên cứu sử dụng thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm), kiểm định Chi bình phương ($\chi^2$) để xác định mối liên quan giữa các biến nhân khẩu học với hành vi vi phạm, và kiểm định McNemar đối với mẫu bắt cặp nhằm so sánh sự biến thiên kiến thức, thực hành của 94 nhân viên trước và sau can thiệp 03 tháng tại ngưỡng ý nghĩa thống kê $p < 0,05$.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa và phân tích định lượng đã ghi nhận những chỉ số chuyên môn quan trọng:

• Tỷ lệ vi phạm bán thuốc ở mức cao: Khi tiến hành khảo sát thực tế qua đóng vai khách hàng, chỉ có 29,4% cơ sở (5/17 nhà thuốc bệnh viện) thực hiện bán thuốc đúng quy định, trong khi có tới 70,6% (12/17 cơ sở) đồng ý bán thuốc kê đơn dù người mua không xuất trình đơn hợp lệ.
• Mức độ tuân thủ của nhân viên bán thuốc thấp: Ở cấp độ cá nhân người trực tiếp đứng quầy, tỷ lệ nhân viên bán thuốc kê đơn đúng quy chế chỉ đạt 22,3% (21/94 người), đồng nghĩa với 77,7% (73/94 người) sẵn sàng cấp phát thuốc kháng sinh hoặc thuốc tim mạch theo yêu cầu chủ quan của người mua.
• Nghịch lý giữa kiến thức và hành vi: Có tới 92,6% nhân viên (87/94 người) đạt điểm kiến thức chung đúng về các văn bản pháp luật, tiêu chuẩn phân loại thuốc theo Thông tư 07/2017/TT-BYT và thời hạn lưu đơn thuốc. Tuy nhiên, mức độ hiểu biết lý thuyết xuất sắc này hoàn toàn đối lập với tỷ lệ thực hành bán thuốc đúng chỉ dừng lại ở con số 22,3%.
• Đặc điểm lực lượng lao động: Nữ giới chiếm ưu thế tuyệt đối với 73,4% (69/94 người); độ tuổi từ 30 đến 44 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất là 53,2% (50/94 người). Về cơ cấu chuyên môn, Dược sĩ trung học chiếm tỷ trọng lớn nhất với 62,8% (59 người), Cao đẳng dược chiếm 14,9% (14 người), Dược sĩ đại học và sau đại học chiếm 20,2% (19 người), còn lại là Dược tá chiếm 2,1% (2 người). Về kinh nghiệm, nhóm có thâm niên từ 1 đến dưới 5 năm chiếm đa số với 45,7% (43 người).

Thực trạng tuân thủ bán thuốc kê đơn tại Nhà thuốc Bệnh viện (An Giang):
+-------------------------------------------------------------+
| Tiêu chí khảo sát               | Tỷ lệ Đúng | Tỷ lệ Chưa đúng |
+-------------------------------------------------------------+
| Cấp độ Cơ sở (n = 17 nhà thuốc) |   29,4%    |     70,6%       |
| Cấp độ Cá nhân (n = 94 nhân sự) |   22,3%    |     77,7%       |
| Mức độ Kiến thức chuẩn (n = 94) |   92,6%    |      7,4%       |
+-------------------------------------------------------------+

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch lớn giữa tỷ lệ kiến thức đạt chuẩn (92,6%) và tỷ lệ hành vi thực hành đúng (22,3%) minh chứng rằng hiểu biết pháp lý không tự động chuyển hóa thành hành động tuân thủ. Dưới góc nhìn của mô hình TPB, hành vi bán thuốc không đơn bị chi phối mạnh mẽ bởi các yếu tố:

1. Chuẩn chủ quan và áp lực thị trường: Người bán chịu áp lực cạnh tranh doanh thu gay gắt và tâm lý sợ mất khách quen nếu từ chối yêu cầu. Thói quen tự điều trị của người dân tạo sức ép trực tiếp lên nhân viên quầy thuốc.
2. Nhận thức kiểm soát và niềm tin chủ quan: 62,8% nhân viên là Dược sĩ trung học thường có xu hướng ỷ lại vào kinh nghiệm xử lý các triệu chứng thông thường, tự cho rằng mình đủ khả năng chẩn đoán và phối hợp thuốc mà không lường hết nguy cơ kháng thuốc hoặc phản ứng có hại (ADR).
3. Hiệu lực chế tài chưa đủ sức răn đe: Dữ liệu thanh tra Sở Y tế tỉnh An Giang năm 2018 cho thấy đã kiểm tra 81 cơ sở bán lẻ và 16 doanh nghiệp dược với tổng số tiền phạt 386.000 đồng cho các lỗi bảo quản, nhãn mác, nhưng chưa từng xử phạt hành chính trường hợp nào bán thuốc kê đơn không đơn.

Mô hình can thiệp IEC kéo dài 03 tháng qua hình thức thảo luận nhóm nhỏ đã chứng minh hiệu quả vượt trội, tái lập chuẩn mực thực hành đạo đức và nâng cao tỷ lệ tuân thủ bán thuốc đúng quy định sau can thiệp có ý nghĩa thống kê rõ rệt ($p < 0,05$).

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và chuẩn hóa hoạt động bán thuốc kê đơn, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Ứng dụng công nghệ thông tin và liên thông dữ liệu quốc gia: Sở Y tế tỉnh An Giang cần đôn đốc và giám sát 100% cơ sở bán lẻ thuốc duy trì phần mềm kết nối mạng dữ liệu Dược quốc gia theo Thông tư 02/2018/TT-BYT; đặt mục tiêu kiểm soát trên 90% lượng thuốc kháng sinh bán ra thông qua mã đơn thuốc điện tử trong giai đoạn 2020–2025.
2. Đổi mới và chuẩn hóa công tác đào tạo liên tục (CPE): Các bệnh viện tuyến tỉnh và trung tâm y tế huyện tổ chức định kỳ 02 khóa tập huấn chuyên môn mỗi năm cho 100% nhân viên nhà thuốc, tập trung rèn luyện kỹ năng tư vấn từ chối bán thuốc kê đơn không đơn và cập nhật Thông tư 07/2017/TT-BYT.
3. Tăng cường kiểm tra đột xuất và siết chặt chế tài xử phạt: Thanh tra Sở Y tế cần định kỳ thanh tra tối thiểu 30% số cơ sở bán lẻ mỗi quý, áp dụng phương pháp đóng vai khách hàng để phát hiện sai phạm; nâng mức phạt tiền và xem xét đình chỉ chứng chỉ hành nghề đối với các cơ sở cố tình tái phạm bán thuốc kê đơn sai quy chế.
4. Triển khai chiến dịch truyền thông cộng đồng (IEC) diện rộng: Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) An Giang phối hợp với cơ quan báo đài phát sóng thông điệp cảnh báo nguy cơ kháng kháng sinh với tần suất 03 lần/tuần, hướng tới mục tiêu giảm 50% thói quen tự mua thuốc không đơn của người dân trong vòng 24 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý Dược và Thanh tra Sở Y tế: Nắm bắt thực trạng tuân thủ 29,4% tại địa phương để xây dựng kế hoạch thanh tra chuyên đề, hoàn thiện quy chế giám sát nhà thuốc bệnh viện và triển khai các đề án kiểm soát kê đơn cấp tỉnh.
• Lãnh đạo Bệnh viện và Trưởng khoa Dược: Sử dụng kết quả đánh giá để tái cấu trúc quy trình quản lý quầy thuốc bệnh viện, chuẩn hóa quy chế giám sát nội bộ và xây dựng tiêu chí thi đua chuyên môn cho đội ngũ nhân viên trực tiếp bán thuốc.
• Dược sĩ, chủ cơ sở và nhân viên bán lẻ thuốc: Tham khảo hệ thống 20 chỉ số kiến thức và 18 chuẩn mực thực hành để tự đối chiếu, nâng cao năng lực nhận diện danh mục thuốc kê đơn và trau dồi kỹ năng giao tiếp y khoa khi xử lý tình huống người bệnh không có đơn.
• Giảng viên và học viên sau đại học ngành Tổ chức Quản lý Dược: Tiếp cận một nghiên cứu mẫu mực về phương pháp kết hợp điều tra cắt ngang với can thiệp cộng đồng IEC, ứng dụng mô hình TPB và kỹ thuật xử lý dữ liệu SPSS trong nghiên cứu quản lý y tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghiên cứu sử dụng phương pháp nào để đo lường chính xác tỷ lệ vi phạm bán thuốc?
Tác giả áp dụng phương pháp "khách hàng bí mật", cử nghiên cứu viên đóng vai người mua thuốc kháng sinh và thuốc tim mạch không mang theo đơn tại 17 cơ sở nhà thuốc bệnh viện (tối đa 10 lần/nhà thuốc). Phương pháp này giúp ghi nhận hành vi thực tế khách quan mà không bị chi phối bởi tâm lý đối phó của nhân viên khi biết có đoàn kiểm tra.

2. Vì sao có sự chênh lệch lớn giữa kiến thức đúng (92,6%) và thực hành đúng (22,3%)?
Nguyên nhân chủ yếu do áp lực tối ưu hóa lợi nhuận kinh doanh, tâm lý sợ mất khách hàng vào tay các quầy thuốc khác, thói quen nể nang người mua và sự thiếu vắng các biện pháp xử phạt nghiêm minh từ cơ quan quản lý y tế địa phương đối với hành vi bán thuốc không đơn.

3. Đối tượng nhân viên nào chiếm tỷ lệ cao nhất trong lực lượng bán lẻ thuốc bệnh viện tại An Giang?
Dược sĩ trung học chiếm tỷ trọng lớn nhất với 62,8% (59/94 người), tiếp theo là Dược sĩ đại học và sau đại học chiếm 20,2% (19 người), Cao đẳng dược chiếm 14,9% (14 người) và Dược tá chiếm 2,1% (2 người). Nữ giới chiếm đa số với 73,4%.

4. Can thiệp bằng phương pháp IEC trong nghiên cứu mang lại giá trị gì?
Chương trình can thiệp thông qua thảo luận nhóm nhỏ trong 03 tháng giúp giải tỏa các vướng mắc pháp lý, cung cấp kiến thức phân loại thuốc theo Thông tư 07/2017/TT-BYT và rèn luyện kỹ năng tư vấn, qua đó tạo chuyển biến rõ rệt về tỷ lệ thực hành đúng sau can thiệp ($p < 0,05$).

5. Các văn bản pháp luật cốt lõi nào được sử dụng làm căn cứ đánh giá trong luận văn?
Nghiên cứu căn cứ trên Luật Dược số 105/2016/QH13, Nghị định số 176/2013/NĐ-CP, Thông tư số 07/2017/TT-BYT quy định danh mục thuốc không kê đơn, Thông tư số 52/2017/TT-BYT về kê đơn thuốc ngoại trú và Thông tư số 02/2018/TT-BYT về chuẩn GPP.

Kết luận

• Đề tài đã phản ánh bức tranh thực tế về hoạt động cung ứng thuốc tại 17 nhà thuốc bệnh viện tỉnh An Giang với tỷ lệ bán thuốc kê đơn chưa đúng quy định chiếm tới 70,6% ở cấp cơ sở và 77,7% ở cấp nhân viên bán thuốc.
• Nghiên cứu chỉ ra nghịch lý sâu sắc giữa nhận thức lý thuyết đạt chuẩn ở mức rất cao (92,6%) và thực hành tuân thủ thực tế còn thấp (22,3%), chịu tác động đa chiều từ chuẩn chủ quan và lợi ích kinh tế theo mô hình TPB.
• Khẳng định tính ưu việt và khả năng nhân rộng của mô hình can thiệp giáo dục truyền thông IEC trong việc thay đổi nhận thức, củng cố đạo đức hành nghề Dược.
• Xác lập lộ trình trọng tâm giai đoạn 2020–2025: Đẩy mạnh kết nối mạng 100% nhà thuốc, siết chặt quản lý đơn thuốc điện tử và tăng cường thanh kiểm tra định kỳ.
• Đội ngũ Dược sĩ và các cơ sở y tế cần nâng cao tinh thần trách nhiệm cộng đồng, kiên quyết tuân thủ nguyên tắc "chỉ bán thuốc kê đơn khi có đơn hợp lệ" nhằm bảo vệ an toàn người bệnh và ngăn chặn thảm họa kháng thuốc kháng sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Thuốc, đặc biệt là thuốc kháng sinh có vai trò quan trọng trong việc điều trị chữa bệnh, tuy nhiên thuốc có những tác dụng phụ, nếu sử dụng không đúng cách hoặc tự ý sử dụng sẽ gây ra những hậu quả ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người như kéo dài thời gian điều trị, gia tăng tỷ lệ tử vong của người bệnh, tăng chi phí điều trị, đặc biệt là gia tăng tình trạng kháng kháng sinh. Trong Ngành Y tế, đơn thuốc có ý nghĩa rất quan trọng cả về y khoa (chỉ định điều trị), kinh tế (căn cứ để tính chi phí điều trị) và pháp lý (căn cứ để giải quyết các khía cạnh pháp lý của hoạt động khám chữa bệnh và hành nghề dược, đặc biệt liên quan đến thuốc độc, thuốc gây nghiện. Tuy nhiên, tình trạng chưa tuân thủ đầy đủ quy chế kê đơn thuốc ngoại trú đang diễn ra ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt các nước đang phát triển. Nghiên cứu của Sanchez (2013) ở Tây Ban Nha cho thấy có tới 1.127 lỗi kê đơn đã xảy ra trong tổng số 42.000 đơn thuốc, trong đó phổ biến nhất là lỗi đơn không đọc được (26,2%) [8].

Tại Việt Nam, nhằm tăng cường giám sát hoạt động kê đơn và bán thuốc kê đơn, Bộ Y tế đã ban hành nhiều văn bản pháp quy quy định hoạt động này, đặc biệt là Quyết định số 4041/QĐ-BYT ngày 07 tháng 9 năm 2017 của Bộ Y tế về Phê duyệt Đề án tăng cường kiểm soát kê đơn thuốc và bán thuốc kê đơn giai đoạn 2017-2020 [8]. Hiện nay, các cơ sở bán lẻ thuốc như nhà thuốc, quầy thuốc trên địa bàn tỉnh An Giang đều đã đạt nguyên tắc, tiêu chuẩn “thực hành tốt cơ sở bán lẻ thuốc” [5], nhưng việc thực hiện theo đúng các nguyên tắc, tiêu chuẩn trên còn chưa thực hiện đúng, vẫn còn tình trạng bán theo ý muốn của người mua những thuốc kê đơn mà không có đơn, mua theo đơn thuốc cũ hoặc nghe theo lời mách bảo của người khác, đặc biệt là tình trạng lạm dụng kháng sinh, sử 2 dụng kháng sinh chưa phù hợp với tình trạng bệnh. Nhân viên bán thuốc chủ yếu là dược tá và dược sĩ trung học, rất hiếm có dược sĩ đại học trực tiếp bán thuốc nên việc tư vấn sử dụng thuốc cho người bệnh còn rất nhiều hạn chế, đa số người hành nghề khám bệnh, chữa bệnh còn trực tiếp bán thuốc cho người bệnh nên vì lợi nhuận các cơ sở bán lẻ thuốc vẫn vi phạm,.Mặc dù đã có nhiều các văn bản quy định về việc bán thuốc kê đơn được ban hành và phổ biến, thậm chí hành vi bán lẻ thuốc kê đơn mà không có đơn thuốc còn là hành vi bị nghiêm cấm [29], chế tài xử phạt vi phạm hành chính chưa đủ sức răn đe, như theo quy định đối với hành vi bán lẻ các loại thuốc kê đơn mà không có đơn của bác sĩ chỉ bị cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200. Xuất phát từ cơ sở thực tiễn nêu trên, để góp phần nâng cao công tác quản lý nhà nước, đảm bảo cung cấp thuốc hợp lý, an toàn, nhưng vẫn tuân thủ các quy định của pháp luật, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thực trạng bán thuốc kê đơn tại các nhà thuốc bệnh viện và đánh giá kiến thức, thực hành trƣớc và sau can thiệp trên địa bàn tỉnh An Giang”.

Đề tài được tiến hành với 3 mục tiêu: 1. Xác định tỷ lệ bán thuốc kê đơn đúng và kiến thức, thực hành đúng của nhân viên bán thuốc đối với thuốc kê đơn tại các nhà thuốc bệnh viện trên địa bàn tỉnh An Giang.