CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Giới thiệu về cây khế (Averrhoa carambola L. Vị trí phân loại [4] Ngành: Ngọc Lan (Magnoliophyta) Lớp: Ngọc Lan (Magnoliopsida) Phân lớp: Hoa hồng (Rosida) Bộ: Chua me đất (Oxalidales) Họ : Chua me đất (Oxalidaceae) Chi: Averrhoa Loài: A.2 Đặc điểm thực vật [2] Khế là cây gỗ cao 4–6 m. Lá mọc so le, kép lông chim, dìa lẻ, dài 11–17cm, lá chét gồm 3–5 đôi, nguyên, mềm, hình trứng nhọn, những lá chét phía trên lớn hơn đạt tới 8.5cm chiều dài, trên 3.5cm chiều rộng.
Hoa mọc thành chùm xim dài 3–7 cm, ở kẽ lá, màu hồng hay tím nhạt 5 nhị hữu thụ xem kẽ với 5 nhị thoái hóa. Lá noãn 5 hợp thành một bầu thượng 5 ô, mỗi ô chứa 4 noãn. Quả mọng có 5 cạnh, vị chua.3 Phân bố [4] Cây khế có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ (Brazin) hay ở vùng Ấn Độ – Malaysia, được trồng phổ biến ở khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ở Việt Nam, khế là cây quen thuộc lâu đời ở khắp địa phương từ đồng bằng đến vùng núi thấp hơn 1000m.
Khế là loại cây thích nghi với vùng khí hậu nóng và ẩm của vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Cây sinh trưởng tốt trong nhiệt độ trung bình năm từ 20 độ đến 33 độ. Cây trồng ở các tỉnh phía bắc, về mùa đông có thể chịu được nhiệt độ 5 – 10 độ. Cây tái sinh chủ yếu bằng hạt hoặc cây chồi gốc sau khi bị chặt.4 Bộ phận dùng, tính vị, công năng [4] a) Bộ phận dùng: Lá vỏ cây thu hái quanh năm.
Lá dùng tươi, vỏ cây sao vàng. Hoa quả thu hái vào mùa hạ, thu dùng tươi. b) Tính vị, công năng: Lá khế vị chua chát, tính bình có tác dụng thanh nhiệt, mát huyết, tiêu viêm, lợi tiểu. Hoa khế vị chua, chát, hơi ngọt, tính bình, có tác dụng bổ thận sinh tinh, nhuận phế, trừ ho, chỉ khải.
2 Quả khế vị chua ngọt, tính bình, có tác dụng thanh nhiệt, giải khát, trừ phong, tiêu viêm. Vỏ thân và vỏ rễ cây khế vị chua chát, hơi ngọt, tính bình có tác dụng thanh hỏa nhiệt, tiêu đờm trệ, trừ nhiệt tích, trừ ho.5 Công dụng liều dùng [4] Lá khế chữa lở sơn, dị ứng, mề đay, cảm nắng, sổ mũi, sốt, ho, sốt xuất huyết, đái buốt, đái ra máu, mụn nhọt, viêm tiết niệu, âm đạo, ngộ độc. Ngày 20 – 40g sắc uống. Hoa khế chữa trẻ em kinh giản, ho gà, thận hư, kém tinh khí.
Ngày 8 – 16g hãm với nước sôi, uống. Vỏ thân, vỏ rễ cây khế chữa đau khớp, đau đầu mạn tính, viêm dạ dày, ruột, đái ít, trẻ lên sởi, ho, viêm họng.6 Một số bài thuốc có khế: Chữa sơn lở, dị ứng: Lá khế cả cành non và hoa 100 – 150g. Nấu sôi 15 phút với 5 – 6 lít nước, dùng xông và tắm. Lá đã nấu rồi dùng xát lên nơi lở loét [2].
Chữa cảm nắng: Lá khế tươi 20g, lá chanh 10g, giã nát, vắt lấy nước uống [4]. Chữa sốt cao lên kinh giật ở trẻ em: Hoa khế 8g, lá dành dành 8g, cỏ nhọ nồi 8g, cam thảo 4g, bạc hà 4g. Sắc đặc chia nhiều lần uống trong ngày [4]. Chữa đái buốt, đái ra máu, viêm bàng quang, âm đạo: Lá khế 80g, rễ cỏ tranh 40g sắc uống [4].
Phòng sốt xuất huyết trong thời gian có dịch: Lá khế 16g, lá dâu 12g, sắn dây 12g, lá tre 12g, mã đề 12g, sinh địa 12g, sắc uống thay nước hằng ngày [4].2 Các nghiên cứu về lá khế: 1.1 Các nghiên cứu về thành phần hóa học của lá khế Theo các nghiên cứu trong và ngoài nước, các nhóm hợp chất đã phân lập được từ lá khế (Averrhoa carambola L.) gồm flavonoid, phenolic, sterol. Các hợp chất flavonoid Hợp chất Isovitexin (11) đã được phân lập từ lá khế bởi Araho và các cộng sự vào năm 2005 [19]. Năm 2010, nhóm nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Ngân và cộng sự đã phân lập được 2 flavonoid là quercetin 3 – O – β – D – glucopyranoside (8) và myricitrin (9). Đây là nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam phân lập 2 hợp chất này từ lá khế [5].
Moresco và cộng sự đã công bố kết quả phân lập từ lá khế (Averrhoa carambola L.) được 3 hợp chất flavone C – glycosides thuộc nhóm này cụ thể là apigenin – 6 – C – β – L – fucopyranoside (1); apigenin – 6 – C – (2ʺ – O – α 3 – L – rhamnopyranosyl) – β – L – fucopyranoside (2) và apigenin – 6 – C – ( 2ʺ – O – α – L – rhamnopyranosyl) – β – D – glucopyranoside (3) [13]. Theo báo cáo của Yang Y. và cộng sự năm 2019, 4 hợp chất flavonoid được phát hiện bằng phương pháp quang phổ và phương pháp hóa học, cụ thể là epicatechin – (5,6 – bc) – 4β – (p – hydroxyphenyl) – dihydro – 2 (3H) – pyranone (4); epicatechin – (5,6 – bc) – 4β – (p – hydroxyphenyl) – dihydro – 2 (3H) – pyranone (5); 6 – (S – 2 – pyrrolidinone – 5 – yl)epicatechin (6); 6 – (R – 2 – pyrrolidinone – 5 – yl)epicatechin và epicatechin – (7,8 – bc) – 4β – (p – hydroxyphenyl) – dihydro – 2 (3H) – pyranone (7) [31]. T và cộng sự đã phân lập được từ lá cây khế hợp chất pinocembrin–7–neohesperidoside (10) [15].
Các hợp chất phenolic Năm 2020, nhóm nghiên cứu của Yang Y. và cộng sự bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), đã phân tích nhóm hợp chất phenolic có trong lá Khế (Averrhoa carambola L. Kết quả cho thấy các hợp chất phenolic được phân lập được từ lá khế chủ yếu là các dihydrochalcone C–glycosides như carambolaside R1 (12), carambolaside R2 (13), carambolaside R3 (14), carambolaside S1 (15), carambolaside S2 (16) carambolaside T1 (17), carambolaside T2 (18), carambolaside T3 (19), 3 – hydroxycarambolaside T1 (20), 3–hydroxycarambolaside P (21), carambolaside I (22), carambolaside P (23). Trong đó carambolaside P, T1, T2 và I có hàm lượng cao, tương ứng 22.87 mg/g trọng lượng khô [30].
Năm 2020, Elya và cộng sự đã công bố kết quả phân lập từ lá khế (Averrhoa carambola L.) được 2 hợp chất thuộc nhóm này cụ thể là proanthocyanidin (25) acid gallic (24) [10]. Các hợp chất steroid Hợp chất spinasterol (26) đã được Irianti, M. và cộng sự phát hiện bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ LC–MS vào năm 2022 [15]. Cấu trúc hóa học của các hợp chất chiết xuất từ lá khế được thể hiện bảng 1.1: Một số hợp chất được phân lập từ lá khế.
T Tên hợp chất TL Công thức hóa học T TK Flavonoid 1 Apigenin – 6 – C – β – L – [13] fucopyranoside (1) 2 Apigenin – 6 – C – (2ʺ– O – [13] α – L – rhamnopyranosyl) – β – L – fucopyranoside (2) (1) R=H (2) R=Rham 3 Apigenin – 6 – C – (–2ʺ – O [13] – α – L – rhamnopyranosyl) – β – D – glucopyranoside (3) 4 Epicatechin – (5,6 – bc) – 4β [31] – (p – hydroxyphenyl) – dihydro – 2 (3H) – pyranone (4) 5 6 – (S – 2 – pyrrolidinone –5 [31] – yl)epicatechin (5) 5 6 6 – (R – 2 – pyrrolidinone – [31] 5 – yl)epicatechin (6) 7 Epicatechin – (7,8 – bc) – 4β [31] – (p–hydroxyphenyl) – dihydro – 2(3H) – pyranone (7) 8 Quercetin 3 – O – β – D – [5] glucopyranoside (8) 9 Myricitrin (9) [5] 6 10 Pinocembrin – 7 – [15] neohesperidoside (10) 11 Isovitexin (11) [19] Các hợp chất phenolic 12 Carambolaside R1 [30] (phloretin 3′ – C – [(2 – O – cis – cinnamoyl) – β – D fucopyranosyl] – 6′ – O –α – L – arabifuranoside) (12) 7 13 Carambolaside R2 (13) [30] 14 Carambolaside R3 (14) [30] 15 Carambolaside S1 [30] (phloretin 3′ – C – [(2 – O – trans – cinnamoyl) – β – D – fucopyranosyl] – 6′ – O – β – D – fucopyranosyl – (1→2) – α – L – arabifuranoside) (15) 8 16 Carambolaside S2 (16) [30] 17 Carambolaside T1 (17) [30] 18 Carambolaside T2 (18) [30] 9 19 Carambolaside T3 (19) [30] 20 3 – hydroxycarambolaside [30] T1 (3 – hydroxyphloretin 3′ – C – [(2 – O – trans – cinnamoyl – 3 – O – β – D – fucopyranosyl) – β – D – fucopyranosyl] – 6′ – O – α – L – arabifuranoside) (20) 21 3 – hydroxycarambolaside P [30] (3 – hydroxyphloretin 3′–C – [(2 – O – trans – p – coumaroyl – 3 – O – β – D – fucopyranosyl) – β – D – fucopyranosyl] – 6′ – O – β – D – fucopyranosyl – (1→2) – α – L – arabifuranoside) (21) 10 22 Carambolaside I (22) [30] 23 Carambolaside P (23) [30] 24 Acid gallic (24) [10] 25 Proanthocyanidin (25) [10] 11 Steroid 26 Spinasterol (26) [15] Hợp chất khác 27 Benzyl 2 – β – D – [31] apiofuranosyl – (1→6) – β – D– glucopyranosyloxybenzoate (27) 28 Methyl 2 – β – D – [19] apiofuranosyl – (1→6) – β – D– glucopyranosyloxybenzoate (28) 1.2 Các nghiên cứu về tác dụng sinh học của lá khế: a. Tác dụng hạ đường huyết: Tại Việt Nam, năm 2010, nhóm nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Ngân và cộng sự đã nghiên cứu tác dụng chống tăng đường huyết của cắn chiết lá khế ở chuột thực nghiệm đái tháo đường do STZ gây ra. Kết quả cho thấy các cắn phân đoạn dịch chiết lá khế đều có tác dụng chống tăng đường huyết ở chuột đái tháo đường thực nghiệm. Cụ thể với liều 500 mg/kg đường huyết nhóm chuột xử lý bằng cho uống phân đoạn dịch chiết ethyl acetat giảm mạnh nhất tới 63.73%, cloroform và phân 12 đoạn nước lần lượt là 46.99% còn đường huyết nhóm chuột tiêm Insullin giảm 75.
Tác dụng chống viêm Cắn chiết lá khế thể hiện tác dụng chống viêm tiềm năng thông qua việc ức chế hoạt động của lypoxygenase – là chất trung gian gây viêm. Kết quả cho thấy cắn chiết etyl acetat có hoạt tính ức chế lipoxygenase cao nhất với giá trị IC50 là 10.83 μg/mL, trong đó kết quả xét nghiệm ức chế lipoxygenase dựa trên apigenin cho thấy giá trị IC50 là 2. Tại Việt Nam, năm 2018, Nguyễn Thị Tuyết Nhi và cộng sự đã đánh giá tác dụng kháng viêm in vitro của các cao chiết phân đoạn từ lá khế trên mô hình ức chế biến tính albumin do nhiệt. Kết quả cho thấy, cao phân đoạn chiết ethyl acetat (IC50 = 79.89 μg /mL) của lá khế có tác dụng kháng viêm mạnh [3].
Năm 2011, Daniela Almeida Cabrini và cộng sự đã đánh giá tác dụng chống viêm thông qua sử dụng mô hình phù nề tai do dầu khổ sâm (croton) gây viêm ở chuột. Chiết xuất ethanol bôi tại chỗ cho thấy tác dụng làm giảm phù nề phụ thuộc liều lượng với % ức chế: là 73 ± 3% và giá trị ID50 là 0.