Luận án tiến sĩ nghiên cứu thành ngữ chỉ quan hệ xã hội trong tiếng việt và tiếng anh từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận

Luận án tiến sĩ phân tích thành ngữ chỉ quan hệ xã hội trong tiếng Việt và tiếng Anh từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, khám phá sự tương đồng và khác biệt.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Đình Phương
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Ngữ Chỉ Quan Hệ Xã Hội Trong Tiếng Việt Và Tiếng Anh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• BẢNG QUY ƯỚC VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Cái mới của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Lịch sử nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Anh
• 1.1.2. Lịch sử nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Việt
• 1.2. Cơ sở lý thuyết liên quan đến luận án
• 1.2.1. Lý luận chung về Ngôn ngữ học tri nhận
• 1.2.2. Nguyên lý và lý thuyết của ngữ nghĩa học tri nhận
• 1.2.3. Thành ngữ chỉ quan hệ xã hội
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM QUAN HỆ XÃ HỘI TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 2.1. Ẩn dụ ý niệm tình bạn
• 2.1.1. Nhóm ẩn dụ giao tiếp
• 2.1.2. Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc
• 2.1.3. Nhóm ẩn dụ trạng thái
• 2.1.4. Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện
• 2.1.5. Nhóm ẩn dụ phức hợp
• 2.1.6. Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực tiêu cực
• 2.1.7. Khái quát đặc điểm của ẩn dụ ý niệm tình bạn
• 2.2. Ẩn dụ ý niệm tình yêu
• 2.2.1. Nhóm ẩn dụ giao tiếp
• 2.2.2. Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc
• 2.2.3. Nhóm ẩn dụ trạng thái
• 2.2.4. Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện
• 2.2.5. Nhóm ẩn dụ phức hợp
• 2.2.6. Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực tiêu cực
• 2.2.7. Khái quát đặc điểm của ẩn dụ ý niệm tình yêu
• 2.3. Ẩn dụ ý niệm hôn nhân
• 2.3.1. Nhóm ẩn dụ giao tiếp
• 2.3.2. Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc
• 2.3.3. Nhóm ẩn dụ trạng thái
• 2.3.4. Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện
• 2.3.5. Nhóm ẩn dụ phức hợp
• 2.3.6. Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực tiêu cực
• 2.3.7. Khái quát đặc điểm của ẩn dụ ý niệm hôn nhân
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ SỞ TRI NHẬN VÀ ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM QUAN HỆ XÃ HỘI TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 3.1. Mối quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ
• 3.1.1. Các đặc điểm của văn hóa
• 3.1.2. Mối quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ
• 3.2. Các mô hình tri nhận liên quan đến ẩn dụ ý niệm quan hệ xã hội
• 3.3. Sự tương đồng của ẩn dụ ý niệm quan hệ xã hội trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.3.1. Sự tương đồng về loại miền nguồn
• 3.3.2. Sự tương đồng trong nét nghĩa ẩn dụ ý niệm
• 3.4. Sự khác biệt văn hóa và cơ sở tri nhận của ẩn dụ ý niệm về quan hệ xã hội trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.4.1. Sự khác biệt giao văn hóa
• 3.4.2. Sự khác biệt nội văn hóa
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Thành Ngữ Chỉ Quan Hệ Xã Hội

Nghiên cứu thành ngữ chỉ quan hệ xã hội trong tiếng Việt và tiếng Anh là một lĩnh vực hấp dẫn, mang lại cái nhìn sâu sắc về cách mà ngôn ngữ phản ánh các mối quan hệ xã hội. Thành ngữ không chỉ là những cụm từ thông dụng mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa và tri thức của mỗi dân tộc. Việc phân tích các thành ngữ này giúp hiểu rõ hơn về cách mà con người trong các nền văn hóa khác nhau diễn đạt và cảm nhận các mối quan hệ xã hội.

1.1. Định Nghĩa Thành Ngữ Trong Tiếng Việt Và Tiếng Anh

Thành ngữ được định nghĩa là những cụm từ cố định, mang ý nghĩa riêng biệt không thể suy luận từ nghĩa của từng từ. Trong tiếng Việt, thành ngữ thường phản ánh các giá trị văn hóa đặc trưng, trong khi tiếng Anh cũng có những thành ngữ tương tự nhưng có thể mang ý nghĩa khác biệt.

1.2. Vai Trò Của Thành Ngữ Trong Giao Tiếp

Thành ngữ đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp hàng ngày, giúp người nói truyền đạt ý tưởng một cách súc tích và hình ảnh. Chúng không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn thể hiện sự hiểu biết văn hóa của người sử dụng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Thành Ngữ

Nghiên cứu thành ngữ chỉ quan hệ xã hội gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc so sánh giữa tiếng Việt và tiếng Anh. Sự khác biệt về văn hóa và ngữ nghĩa có thể dẫn đến những hiểu lầm trong việc dịch và sử dụng thành ngữ. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về cả hai ngôn ngữ và văn hóa.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Dịch Thành Ngữ

Việc dịch thành ngữ từ tiếng này sang tiếng khác thường gặp khó khăn do sự khác biệt về ngữ nghĩa và văn hóa. Nhiều thành ngữ không có tương đương trực tiếp, dẫn đến việc cần phải tìm cách diễn đạt khác để truyền tải ý nghĩa.

2.2. Sự Khác Biệt Văn Hóa Ảnh Hưởng Đến Thành Ngữ

Sự khác biệt văn hóa giữa các dân tộc có thể ảnh hưởng đến cách mà thành ngữ được hiểu và sử dụng. Những giá trị văn hóa khác nhau có thể dẫn đến những cách diễn đạt khác nhau về cùng một khái niệm.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thành Ngữ Chỉ Quan Hệ Xã Hội

Để nghiên cứu thành ngữ chỉ quan hệ xã hội, các phương pháp nghiên cứu đa dạng được áp dụng. Các nhà nghiên cứu thường sử dụng phương pháp phân tích ngữ nghĩa, so sánh đối chiếu và khảo sát thực địa để thu thập dữ liệu.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa Của Thành Ngữ

Phân tích ngữ nghĩa giúp làm rõ ý nghĩa của từng thành ngữ trong ngữ cảnh sử dụng. Điều này bao gồm việc xem xét các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến cách hiểu thành ngữ.

3.2. So Sánh Đối Chiếu Giữa Tiếng Việt Và Tiếng Anh

So sánh đối chiếu giữa thành ngữ trong tiếng Việt và tiếng Anh giúp phát hiện những điểm tương đồng và khác biệt. Điều này không chỉ làm rõ cách mà các mối quan hệ xã hội được thể hiện mà còn giúp hiểu sâu hơn về văn hóa của mỗi dân tộc.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Thành Ngữ

Nghiên cứu thành ngữ chỉ quan hệ xã hội có nhiều ứng dụng thực tiễn trong giáo dục và giao tiếp. Việc hiểu rõ về thành ngữ giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp và tăng cường khả năng dịch thuật.

4.1. Cải Thiện Kỹ Năng Giao Tiếp

Việc nắm vững thành ngữ giúp người học ngôn ngữ giao tiếp tự tin hơn. Thành ngữ thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp hàng ngày, do đó, việc hiểu và sử dụng chúng là rất cần thiết.

4.2. Tăng Cường Khả Năng Dịch Thuật

Nghiên cứu thành ngữ cũng giúp các dịch giả có thể dịch chính xác hơn. Hiểu rõ ngữ nghĩa và văn hóa liên quan đến thành ngữ sẽ giúp họ truyền tải ý nghĩa một cách hiệu quả hơn.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Thành Ngữ Chỉ Quan Hệ Xã Hội

Nghiên cứu thành ngữ chỉ quan hệ xã hội trong tiếng Việt và tiếng Anh không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở rộng kiến thức về văn hóa. Những kết quả nghiên cứu này có thể đóng góp vào việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ hiệu quả hơn.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Thành Ngữ

Nghiên cứu thành ngữ giúp làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ và văn hóa. Nó cũng giúp nâng cao nhận thức về các mối quan hệ xã hội trong cộng đồng.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Của Nghiên Cứu

Trong tương lai, nghiên cứu thành ngữ có thể được mở rộng để bao quát nhiều khía cạnh khác nhau của ngôn ngữ và văn hóa, từ đó tạo ra những hiểu biết sâu sắc hơn về con người và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Nghiên cứu thành ngữ chỉ quan hệ xã hội trong tiếng Việt và tiếng Anh từ góc độ Ngôn ngữ học tri nhận" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Kim Anh thực hiện tại Trường Đại học Vinh (chuyên ngành Ngôn ngữ Việt Nam, mã số 62 22 01 02, năm 2016), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Ngô Đình Phương và PGS. Hoàng Trọng Canh.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quan hệ xã hội (QHXH) là vấn đề nhận được sự quan tâm sâu sắc của nhiều ngành khoa học như triết học, tâm lý học, xã hội học và ngôn ngữ học. Theo Vangelisti & Perlman (2000), các mối quan hệ xã hội là mấu chốt cho sự phát triển của con người. Trong đó, tình bạn, tình yêu và hôn nhân là ba mối quan hệ liên nhân cơ bản, gần gũi và có tính chi phối lớn nhất trong đời sống xã hội.

Về mặt ngôn ngữ, thành ngữ là đơn vị từ vựng cố định, cô đọng, lưu giữ những "trầm tích văn hóa" đặc sắc của mỗi dân tộc (Hoàng Văn Hành, 2004). Dưới góc độ Ngôn ngữ học tri nhận, ngôn ngữ không phải là một khả năng tự trị mà phản ánh cách thức con người tổ chức tri thức, xử lý thông tin và ý niệm hóa kinh nghiệm sống. Mặc dù lý thuyết Ngôn ngữ học tri nhận đã được ứng dụng trong nghiên cứu thành ngữ ở nhiều trắc diện, nhưng việc khảo sát có hệ thống ngữ nghĩa, cơ sở tri nhận và đặc trưng văn hóa của hệ thống thành ngữ biểu thị các mối quan hệ xã hội cơ bản (tình bạn, tình yêu, hôn nhân) trong sự so sánh đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Anh vẫn là một khoảng trống nghiên cứu chưa được thực hiện chuyên sâu.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm sáng tỏ đặc điểm của ẩn dụ ý niệm (ÂDYN) chỉ quan hệ xã hội trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh từ góc độ Ngôn ngữ học tri nhận; xác định cơ sở tri nhận và đặc trưng văn hóa; chỉ ra những điểm tương đồng và dị biệt (chủ yếu là tính dị biệt) trong cơ chế hình thành nghĩa của thành ngữ khi đặt trong sự tương tác với văn hóa và môi trường sống.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 3 nhiệm vụ cụ thể):
  1. Tìm hiểu và hệ thống hóa cơ sở lý luận liên quan đến đề tài, phân tích và tổng hợp các quan điểm về thành ngữ và ẩn dụ từ góc nhìn Ngôn ngữ học tri nhận.
  2. Khảo sát và phân tích đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh biểu thị ẩn dụ ý niệm về ba mối quan hệ xã hội (tình bạn, tình yêu, hôn nhân) theo các nhóm ẩn dụ.
  3. Phân tích và tổng hợp những đặc điểm tương đồng và dị biệt trong quá trình ý niệm hóa ba mối quan hệ xã hội cơ bản của hai cộng đồng bản ngữ thông qua các ánh xạ ẩn dụ; đồng thời lý giải nguyên nhân dẫn đến sự tương đồng và dị biệt liên quan đến cơ sở tri nhận và văn hóa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh biểu thị ẩn dụ ý niệm về ba mối quan hệ xã hội: tình bạn, tình yêu và hôn nhân; cơ chế ánh xạ giữa các miền ý niệm và đặc trưng văn hóa - tri nhận của các biểu đạt thành ngữ này.
• Phạm vi ngữ liệu và không gian nghiên cứu:
  • Tiếng Anh: Khai thác từ British National Corpus (BNC - 100 triệu từ, giai đoạn 1980–1993) và Corpus of Contemporary American English (COCA - 520 triệu từ, giai đoạn 1990–2015); từ điển Oxford Dictionary of Idioms (2004) với hơn 5.000 mục từ thành ngữ; các tác phẩm văn học và báo chí tiếng Anh.
  • Tiếng Việt: Khai thác từ Từ điển giải thích thành ngữ tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên, 1995), Từ điển tục ngữ, thành ngữ Việt Nam trong hành chức (Đỗ Thị Kim Liên chủ biên), Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (Nguyễn Lực & Lương Văn Đang), Đi tìm điển tích thành ngữ (Tiêu Hà Minh), cùng các tác phẩm văn học, báo chí và ngữ liệu tự nhiên trên Internet.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm duyệt hệ thống tài liệu nghiên cứu về thành ngữ và ẩn dụ theo các trục thời gian và khuynh hướng tiếp cận chính:

Lịch sử nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Anh

Tác giả chia tiến trình nghiên cứu thành ngữ tiếng Anh thành năm phạm trù:

1. Cấu trúc và sự đa dạng của cấu trúc thành ngữ (những năm 1960 – đầu 1970): Uriel Weinreich (1969) tiếp cận dạng thức, xem thành ngữ là biểu đạt phức hợp không thể suy đoán nghĩa từ thành tố; Bruce Fraser (1970) phân loại thành ngữ từ vựng và thành ngữ cụm dựa trên Ngữ pháp Biến đổi và mô hình thứ bậc đóng băng; Adam Makkai (1972) phân chia thành ngữ tạo mã và thành ngữ giải mã theo các tầng nghĩa; Frederick Newmeyer (1974) và Barbara Greim (1982) nghiên cứu cú pháp và khả năng biến đổi của thành ngữ; Chitra Fernando (1996) phân loại thành ngữ thuần nhất, bán nghĩa đen và nghĩa đen, nhấn mạnh tính bất biến và biến đổi hạn chế.
2. Quá trình xử lý và lưu giữ thành ngữ (cuối 1970 – 1980): Tâm lý ngôn ngữ học nghiên cứu cách não bộ tiếp nhận nghĩa đen/nghĩa bóng (Bobrow & Bell 1973, Andrew Ortony 1978, Swinney & Cutler 1979, Nippold & Martin 1989, Nippold & Rudzinski 1993).
3. Tính ẩn dụ của thành ngữ (1985 đến nay): Raymond W. Gibbs (1990, 1994) khẳng định bản chất năng động, tính hình tượng và nền tảng ẩn dụ của thành ngữ, bác bỏ quan niệm thành ngữ là các cấu trúc "chết" hay "đóng băng".
4. Dạy - học thành ngữ (cuối những năm 1980 đến nay): Nghiên cứu tiếp nhận ngôn ngữ hình tượng ở trẻ em và người học ngoại ngữ (Levorato 1993, Glaser 1988, Irujo 1986, Grant & Bauer 2004).
5. Thành ngữ theo quan niệm rộng và chức năng (thập niên 1990): Jürg Strässler (1982) nghiên cứu ngữ dụng; Chitra Fernando (1996) phân tích chức năng kinh nghiệm, liên nhân và văn bản; Rosamund Moon (1998) khảo sát ngữ cố định qua khối liệu (corpus), chia thành kết hợp không theo quy tắc, công thức và ẩn dụ.

Lịch sử nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Việt

• Nghiên cứu cấu trúc và ngữ nghĩa: Hoàng Văn Hành (2004) xác lập thành ngữ là đơn vị ngôn ngữ - văn hóa, đơn vị định danh bậc hai có lượng nghĩa đôi, phân loại theo phương thức tạo nghĩa (thành ngữ so sánh, thành ngữ ẩn dụ hóa đối xứng) và cấu trúc (đối xứng, phi đối xứng); Nguyễn Công Đức (1995) khảo sát cấu trúc hình thái - ngữ nghĩa; Trần Thị Hồng Hạnh (2002, 2005) nghiên cứu quan hệ giữa cấu trúc hình thức và ẩn dụ.
• Nghiên cứu liên ngành và đối chiếu: Trần Thị Hồng Hạnh (2011) tiếp cận theo ngôn ngữ học nhân chủng; Nguyễn Xuân Hòa nghiên cứu bình diện giao tiếp; Phan Văn Quế (thành ngữ, tục ngữ chỉ động vật Anh - Việt); Ngô Minh Thủy (thành ngữ tiếng Nhật trong sự liên hệ với tiếng Việt); Đặng Nguyên Giang (2013, đối chiếu cấu trúc và ngữ nghĩa thành ngữ Anh - Việt); Trần Đình Bình (đối chiếu thành ngữ Việt - Pháp); Trần Thị Lan (phương thức dịch thành ngữ Anh - Nga - Việt).
• Nghiên cứu thành ngữ dưới góc nhìn Ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam: Hữu Đạt (2011, tri nhận không gian - thời gian); Phan Thế Hưng (ẩn dụ ý niệm Anh - Việt); Trần Thị Phương Lý (ẩn dụ phạm trù thực vật); Nguyễn Ngọc Vũ (thành ngữ chỉ bộ phận cơ thể Anh - Việt); Trịnh Thị Thanh Huệ (ẩn dụ bộ phận cơ thể Việt - Hán); Huỳnh Ngọc Mai Kha (thành ngữ chỉ "nước" và "lửa" Anh - Việt); Ly Lan (từ chỉ tình cảm); Trần Bá Tiến (thành ngữ chỉ tâm lý tình cảm Anh - Việt); Vi Trường Phúc (thành ngữ tâm lý tình cảm tiếng Hán - Việt).

Khoảng trống luận án giải quyết

Luận án định vị là công trình chuyên sâu đầu tiên khảo sát đối chiếu hệ thống thành ngữ chỉ quan hệ xã hội (tình bạn, tình yêu, hôn nhân) giữa tiếng Việt và tiếng Anh từ lý thuyết Ngôn ngữ học tri nhận, giải mã bức tranh ý niệm và cơ sở văn hóa - tri nhận của hai dân tộc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

1. Ngôn ngữ học tri nhận và Ngữ nghĩa học tri nhận:
   • Ba nguyên tắc định hướng (Croft & Cruse, 2004): (i) Ngôn ngữ không phải là một khả năng tri nhận tự trị; (ii) Ngữ pháp là sự ý niệm hóa (Langacker, 1987); (iii) Kiến thức ngôn ngữ nảy sinh từ việc sử dụng ngôn ngữ.
   • Thuyết Kinh nghiệm luận và Nghiệm thân (Embodiment): Tri thức xuất phát từ sự tương tác của cơ thể với thế giới vật chất và văn hóa - xã hội (Lakoff & Johnson, 1980; Ungerer & Schmid, 2006).
   • Ý niệm hóa, Phạm trù hóa và Điển dạng: Quá trình trừu xuất kinh nghiệm và tổ chức tri thức thành các phạm trù dựa trên điển mẫu/điển dạng (Rosch, 1975).
   • Mô hình tri nhận lý tưởng (ICM - Lakoff, 1987): Cấu trúc tri thức nền tảng giúp con người kiến giải và phạm trù hóa thế giới.
2. Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory):
   • Ẩn dụ là cơ chế tư duy, trong đó một miền ý niệm trừu tượng (miền đích - Target Domain) được hiểu và cấu trúc hóa thông qua một miền ý niệm cụ thể hơn (miền nguồn - Source Domain) qua các ánh xạ ý niệm (mappings) (Lakoff & Johnson, 1980; Kövecses, 2000, 2002).
   • Phân biệt ẩn dụ ý niệm (cơ chế ánh xạ nhận thức) và biểu đạt ẩn dụ (các đơn vị ngôn từ cụ thể trên bề mặt).
   • Sáu nhóm ẩn dụ theo khung phân tích của Zoltán Kövecses (2000, 2002): nhóm ẩn dụ giao tiếp; nhóm tình cảm, cảm xúc; nhóm trạng thái; nhóm cấu trúc sự kiện; nhóm phức hợp; nhóm đánh giá tích cực/tiêu cực.
3. Lý thuyết về Quan hệ xã hội:
   • Quan hệ xã hội dựa trên quyền lực (Power) và sự thân mật (Solidarity) (Brown & Gilman, 1960).
   • Phân loại theo mức độ tự nguyện và mức độ thân mật (Vangelisti & Perlman, 2000), xác định tình bạn, tình yêu và hôn nhân là các mối quan hệ tự nguyện có mức độ thân mật cao, thuộc quan hệ kết liên (bình đẳng).
   • Lý thuyết tam giác tình yêu của Robert Sternberg (1986) gồm 3 thành tố: Đam mê (passion), Thân mật (intimacy), Cam kết (commitment).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả kết hợp giải thích: Phân loại, miêu tả đặc điểm ngữ nghĩa và cơ chế tri nhận của thành ngữ trong ngữ cảnh, từ đó giải thích căn nguyên văn hóa.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: Xác định tiếng Việt làm đơn vị cơ sở để so sánh với tiếng Anh nhằm tìm ra các điểm tương đồng và dị biệt trong ánh xạ ẩn dụ.
• Phương pháp thống kê ngôn ngữ học: Thống kê số lượng, tần suất xuất hiện của thành ngữ và các miền nguồn biểu thị ẩn dụ ý niệm về quan hệ xã hội trong hai ngôn ngữ.
• Phương pháp phân tích thành tố nghĩa: Xác định các nét nghĩa cơ sở, nghĩa phái sinh và nghĩa biểu trưng của thành ngữ.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Khảo sát ngữ cảnh hành chức của thành ngữ từ ngữ liệu corpus và văn bản thực tế.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của luận án

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Anh và tiếng Việt từ các góc độ cấu trúc, tâm lý ngôn ngữ học, chức năng và tri nhận; xác lập các cơ sở lý luận của Ngôn ngữ học tri nhận: thuyết nghiệm thân, phạm trù hóa, điển dạng, mô hình tri nhận lý tưởng (ICM), lý thuyết ẩn dụ ý niệm (phân biệt miền nguồn, miền đích, ánh xạ ẩn dụ, phân loại ẩn dụ theo Kövecses). Chương này cũng xác định tiêu chí phân định thành ngữ (tổ hợp từ cố định, có tính hình tượng, mang nghĩa ẩn dụ) với tục ngữ và cụm từ tự do, đồng thời xây dựng khung khái niệm về ba mối quan hệ xã hội cơ bản (tình bạn, tình yêu, hôn nhân).

Nội dung lý thuyết chính	Khái niệm / Tác giả nền tảng	Luận điểm áp dụng trong luận án
Ngữ nghĩa học tri nhận	G. Lakoff, M. Johnson, R. Langacker, W. Croft	Ngôn ngữ phản ánh sự ý niệm hóa kinh nghiệm nghiệm thân của con người.
Ẩn dụ ý niệm (ÂDYN)	G. Lakoff, M. Johnson, Z. Kövecses	Ánh xạ từ miền nguồn (cụ thể) sang miền đích (trừu tượng); phân loại theo 6 nhóm của Kövecses.
Đơn vị thành ngữ	Hoàng Văn Hành, C. Fernando, R. Moon	Đơn vị định danh bậc hai, bền vững cấu trúc, mang nghĩa bóng/nghĩa ẩn dụ đặc trưng.
Mối quan hệ xã hội	Vangelisti & Perlman, R. Sternberg	Tình bạn, tình yêu, hôn nhân là quan hệ kết liên, tự nguyện và có độ thân mật cao.

Chương 2: Đặc điểm của ẩn dụ ý niệm quan hệ xã hội trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh

Chương 2 khảo sát, phân loại và phân tích chi tiết các biểu đạt thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh biểu thị ẩn dụ ý niệm về ba mối quan hệ xã hội dựa trên khung 6 nhóm ẩn dụ của Kövecses:

1. Ẩn dụ ý niệm tình bạn

• Nhóm ẩn dụ giao tiếp: Tình bạn được ý niệm hóa qua sự cởi mở, lắng nghe, chia sẻ thông tin.
• Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc: Thể hiện qua sự gắn bó, đồng cảm sâu sắc (như bóng với hình, thick as thieves).
• Nhóm ẩn dụ trạng thái: Tình bạn là sự cân bằng, hòa hợp, không khoảng cách.
• Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện: Tình bạn là quá trình xây dựng, thử thách qua thời gian và gian nan (chọn bạn mà chơi, a friend in need is a friend indeed).
• Nhóm ẩn dụ phức hợp: Kết hợp nhiều miền nguồn như sự gắn kết thể chất, sự hỗ trợ kinh tế và tinh thần.
• Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực/tiêu cực: Đánh giá bạn tốt/bạn xấu, sự phản bội (bạn nối khố, fair-weather friend, stab in the back).

2. Ẩn dụ ý niệm tình yêu

• Nhóm ẩn dụ giao tiếp: Trao gửi tâm tư, ánh mắt, lời yêu (thề non hẹn biển).
• Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc: TÌNH YÊU LÀ NHIỆT ĐỘ/LỬA (yêu say đắm, burn with passion), TÌNH YÊU LÀ SAY MÊ/MA LỰC/BỆNH TẬT (phải bùa phải bả, madly in love, lovesick).
• Nhóm ẩn dụ trạng thái: TÌNH YÊU LÀ VẬT CHỨA (rơi vào lưới tình, fall in love).
• Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện: TÌNH YÊU LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH (đường tình duyên, a rocky relationship), TÌNH YÊU LÀ TRÒ CHƠI/CHIẾN TRANH (the game of love, conquer someone's heart).
• Nhóm ẩn dụ phức hợp: Sự đan xen giữa khát khao thể xác, trách nhiệm đạo lý và ước vọng tương lai.
• Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực/tiêu cực: Ca ngợi sự thủy chung hoặc phê phán sự trăng hoa, bội bạc (thay lòng đổi dạ, two-timing).

3. Ẩn dụ ý niệm hôn nhân

• Nhóm ẩn dụ giao tiếp: Sự đồng thuận, chia sẻ trách nhiệm gia đình (thuận vợ thuận chồng).
• Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc: Tình nghĩa vợ chồng bền chặt (tay ấp má kề, cơm lành canh ngọt).
• Nhóm ẩn dụ trạng thái: HÔN NHÂN LÀ SỰ HỢP NHẤT (kết tóc xe duyên, tie the knot), HÔN NHÂN LÀ KHÔNG GIAN SỐNG AN BÌNH HOẶC NGỘT NGẠT.
• Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện: HÔN NHÂN LÀ CUỘC ĐỒNG HÀNH TRỌN ĐỜI (đầu bạc răng long), HÔN NHÂN LÀ GIAO KÈO/HỢP ĐỒNG (holy matrimony, for better or for worse), HÔN NHÂN LÀ SỰ RÀNG BUỘC/GÔNG CÙM (gánh nặng gia đình, ball and chain).
• Nhóm ẩn dụ phức hợp: Gắn kết trách nhiệm pháp lý, ràng buộc con cái và gia tộc.
• Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực/tiêu cực: Đánh giá hạnh phúc gia đình hoặc xung đột vợ chồng (chồng loan vợ phượng, đồng sàng dị mộng, cat and dog life).

Chương 3: Cơ sở tri nhận và đặc trưng văn hóa của ẩn dụ ý niệm quan hệ xã hội trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh

Chương 3 đi sâu lý giải các cơ sở tri nhận và văn hóa dẫn đến sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ:

Sự tương đồng

• Tương đồng về miền nguồn và nét nghĩa: Cả hai ngôn ngữ đều chia sẻ những miền nguồn phổ quát xuất phát từ trải nghiệm nghiệm thân chung của loài người: cơ thể người, vật chứa, nhiệt độ, chuyển động/hành trình, sự hợp nhất vật lý.
• Cơ chế tri nhận: Quá trình ý niệm hóa đều chuyển đổi từ trải nghiệm vật chất - không gian cụ thể sang lĩnh vực tâm lý - xã hội trừu tượng.

Sự khác biệt văn hóa và cơ sở tri nhận

Luận án phân tích sự khác biệt qua hai bình diện:

Tiêu chí đối chiếu	Thành ngữ tiếng Việt	Thành ngữ tiếng Anh
Môi trường sinh thái & phương thức sản xuất	Gắn liền với văn hóa nông nghiệp lúa nước, cội nguồn làng xã, thiên nhiên nhiệt đới, sông nước, nghề nông (thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn, cơm lành canh ngọt).	Gắn liền với văn hóa du mục, thương nghiệp, công nghiệp, hàng hải, máy móc, cơ khí, giao dịch tài chính (in the same boat, plain sailing, well-oiled machine).
Mô hình tư duy & thế giới quan	Tư duy tổng hợp, trọng tình, coi trọng tính cộng đồng, huyết thống, họ hàng; quan niệm hôn nhân là duyên phận, số trời, nghĩa tình sâu nặng (duyên nợ ba sinh, ăn đời ở kiếp).	Tư duy phân tích, duy lý, đề cao tính cá nhân, tự do, bình đẳng; coi hôn nhân và quan hệ xã hội là khế ước, sự đồng thuận pháp lý và quyền lợi cá nhân (tie the knot, fair play).
Lựa chọn hình ảnh biểu trưng	Sử dụng biểu tượng động - thực vật quen thuộc đồng quê (trầu cau, chim loan - phượng, con tằm, hạt mưa, cây đa, bến nước).	Sử dụng hình ảnh liên quan đến săn bắn, thể thao, cờ bạc, tôn giáo phương Tây, hợp đồng thương mại (play the field, strike a bargain, marry in church).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ các luận điểm của Ngôn ngữ học tri nhận khi áp dụng vào việc nghiên cứu thành ngữ và ẩn dụ ý niệm trong tiếng Việt và tiếng Anh.
2. Chứng minh tính hiện thực của thuyết nghiệm thân và vai trò của mô hình văn hóa đối với quá trình ý niệm hóa các quan hệ xã hội trừu tượng thông qua ngôn ngữ cố định.
3. Vận dụng và kiểm chứng khung phân loại 6 nhóm ẩn dụ của Kövecses vào việc nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ, khẳng định ẩn dụ không chỉ là biện pháp tu từ mà là phương thức tư duy mang dấu ấn văn hóa dân tộc.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh toàn diện, có hệ thống và nguồn ngữ liệu phong phú, đáng tin cậy về hệ thống thành ngữ chỉ quan hệ xã hội (tình bạn, tình yêu, hôn nhân) trong tiếng Việt và tiếng Anh.
2. Hỗ trợ đắc lực cho công tác giảng dạy ngoại ngữ (tiếng Anh cho người Việt và tiếng Việt cho người nước ngoài), giúp người học không chỉ ghi nhớ cấu trúc bề mặt mà hiểu sâu cơ chế tri nhận và văn hóa đằng sau mỗi thành ngữ.
3. Cung cấp tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác biên soạn từ điển học đối chiếu, sách giáo khoa, giáo trình và thực hành dịch thuật văn học - báo chí Anh - Việt.

Kiến nghị và đề xuất

• Về giảng dạy ngôn ngữ: Cần đổi mới phương pháp giảng dạy thành ngữ theo hướng tiếp cận tri nhận, giải thích mối liên hệ giữa miền nguồn và miền đích thay vì bắt người học học thuộc lòng máy móc.
• Về dịch thuật: Người dịch cần nắm vững sự tương đồng và dị biệt về mô hình tri nhận và biểu tượng văn hóa để lựa chọn phương án chuyển dịch tương đương về mặt tri nhận và ngữ dụng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Phạm vi khảo sát tập trung chủ yếu vào ba mối quan hệ xã hội cơ bản (tình bạn, tình yêu, hôn nhân) thuộc nhóm quan hệ kết liên tự nguyện; chưa bao quát toàn bộ mạng lưới quan hệ xã hội phức tạp khác như quan hệ huyết thống gia tộc mở rộng, quan hệ quyền lực cấp trên - cấp dưới, quan hệ đồng nghiệp hay các mối quan hệ xã giao đa tầng.
  • Luận án chủ yếu đi sâu vào ẩn dụ ý niệm (ÂDYN), chưa dành dung lượng khảo sát toàn diện cơ chế hoán dụ ý niệm và quá trình hỗn dung ý niệm (conceptual blending).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng khảo sát sang các kiểu loại quan hệ xã hội khác trong đời sống.
  • Nghiên cứu sâu hơn về hoán dụ tri nhận và không gian hỗn dung trong thành ngữ.
  • Mở rộng so sánh đối chiếu đa ngữ (ví dụ: tiếng Việt với các ngôn ngữ phương Đông như tiếng Hán, tiếng Nhật hoặc các ngôn ngữ phương Tây khác).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo khung lý thuyết Ngôn ngữ học tri nhận, Ngữ nghĩa học tri nhận, mô hình phân tích ánh xạ ẩn dụ của Lakoff, Johnson và Kövecses, cùng phương pháp nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ dựa trên khối liệu (corpus linguistics).
2. Giảng viên và giáo viên tiếng Anh, tiếng Việt: Ứng dụng kết quả phân tích trong Chương 2 và Chương 3 vào bài giảng ngữ nghĩa học, từ vựng học và văn hóa - ngôn ngữ học; thiết kế các chuyên đề giảng dạy thành ngữ theo cơ chế tri nhận.
3. Dịch giả và chuyên gia giao tiếp liên văn hóa: Tham khảo bảng đối chiếu các miền nguồn và sự dị biệt văn hóa nông nghiệp - công nghiệp, tập thể - cá nhân giữa Việt Nam và Anh - Mỹ để xử lý chính xác các ẩn dụ thành ngữ trong dịch thuật văn học, báo chí và ngoại giao.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khảo sát những mối quan hệ xã hội cụ thể nào và dựa trên cơ sở khoa học nào?

Luận án tập trung khảo sát ba mối quan hệ xã hội: tình bạn, tình yêu và hôn nhân. Cơ sở lựa chọn dựa trên quan điểm xã hội học và tâm lý học (Vangelisti & Perlman, 2000; Argyle & Henderson, 1984; Sternberg, 1986): đây là ba mối quan hệ cơ bản nhất, gần gũi nhất, có tính chi phối sâu sắc nhất trong đời sống con người, đều dựa trên cơ sở tự nguyện, có độ thân mật cao và thuộc nhóm quan hệ kết liên (bình đẳng). Ba mối quan hệ này có sự phát triển biện chứng: tình bạn là nền tảng của tình yêu đôi lứa, và tình yêu là cơ sở của hôn nhân.

2. Nguồn dữ liệu và khối liệu (corpus) nào được tác giả sử dụng để trích xuất thành ngữ tiếng Anh và tiếng Việt?

• Tiếng Anh: Khai thác khối liệu British National Corpus (BNC - 100 triệu từ) và Corpus of Contemporary American English (COCA - 520 triệu từ), kết hợp từ điển Oxford Dictionary of Idioms (2004) cùng các tác phẩm văn học, báo chí.
• Tiếng Việt: Khai thác từ Từ điển giải thích thành ngữ tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên, 1995), Từ điển tục ngữ, thành ngữ Việt Nam trong hành chức (Đỗ Thị Kim Liên chủ biên), Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (Nguyễn Lực & Lương Văn Đang), Đi tìm điển tích thành ngữ (Tiêu Hà Minh) và ngữ liệu thực tế trên Internet.

3. Luận án áp dụng khung phân loại ẩn dụ của tác giả nào để phân tích thành ngữ trong Chương 2?

Luận án áp dụng khung phân loại 6 nhóm ẩn dụ của học giả Zoltán Kövecses (2000, 2002), bao gồm:

1. Nhóm ẩn dụ giao tiếp.
2. Nhóm ẩn dụ tình cảm, cảm xúc.
3. Nhóm ẩn dụ trạng thái.
4. Nhóm ẩn dụ cấu trúc sự kiện.
5. Nhóm ẩn dụ phức hợp.
6. Nhóm ẩn dụ đánh giá tích cực/tiêu cực.

4. Điểm khác biệt căn bản giữa quan niệm truyền thống và quan niệm Ngôn ngữ học tri nhận về ẩn dụ được luận án chỉ ra là gì?

Theo quan niệm truyền thống, ẩn dụ chỉ là biện pháp tu từ, mang tính tô điểm văn chương, là hiện tượng bề mặt của ngôn ngữ dựa trên sự so sánh ngầm sẵn có. Ngược lại, Ngôn ngữ học tri nhận xem ẩn dụ là phương thức tư duy cốt lõi của con người, diễn ra ở cấp độ ý niệm (ánh xạ giữa miền nguồn cụ thể sang miền đích trừu tượng), định hình cách con người nhận thức, hành động và trải nghiệm thế giới hàng ngày.

5. Yếu tố văn hóa nào tạo nên sự khác biệt chủ yếu trong cách ý niệm hóa quan hệ xã hội giữa thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh?

Thành ngữ tiếng Việt chịu sự quy định của nền văn hóa gốc nông nghiệp lúa nước, không gian làng xã nhiệt đới, tư duy tổng hợp, coi trọng tình nghĩa cộng đồng, số phận và duyên nợ. Ngược lại, thành ngữ tiếng Anh phản ánh nền văn hóa phương Tây gốc du mục, công nghiệp, thương nghiệp, hàng hải, tư duy phân tích, đề cao chủ nghĩa cá nhân, sự tự do, khế ước pháp lý và tính duy lý trong các mối quan hệ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Kim Anh là công trình nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống thành ngữ chỉ quan hệ xã hội (tình bạn, tình yêu, hôn nhân) trong tiếng Việt và tiếng Anh dưới góc độ Ngôn ngữ học tri nhận. Bằng việc phân tích đối chiếu trên nguồn ngữ liệu corpus phong phú, tác giả đã làm sáng tỏ các ánh xạ ẩn dụ ý niệm từ các miền nguồn cụ thể sang các miền đích quan hệ xã hội. Kết quả nghiên cứu chứng minh mối quan hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ, cơ chế tri nhận và đặc trưng văn hóa của hai dân tộc Việt Nam và Anh - Mỹ. Công trình đóng góp thiết thực cho hệ thống lý luận ngôn ngữ học tri nhận và cung cấp tài liệu tham khảo giá trị cho nghiên cứu, giảng dạy ngoại ngữ và dịch thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung luận án đƣợc trình bày theo 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của luận án Chƣơng 2: Đặc điểm của ẩn dụ ý niệm quan hệ xã hội trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh Chƣơng 3: Cơ sở tri nhận và đặc trƣng văn hóa của ẩn dụ ý niệm quan hệ xã hội trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh. 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHI N CỨU V CƠ SỞ LÝ THUY T CỦA LU N ÁN 1. Dẫn nhập NNH tri nhận hình thành và phát triển vào những năm 1980, gắn liền với tên tuổi của Wallace Chafe, Charles Fillmore, George Lakoff, Ronald Langacker, Leonard Talmy và một số học giả quan tâm đến mối quan hệ giữa ngôn ngữ và trí não. Đƣợc hiểu là một trƣờng phái nghiên cứu ngôn ngữ tự nhiên của con ngƣời với tƣ cách là một bộ phận cấu thành của nhận thức, vấn đề đƣợc coi trọng nhất trong hƣớng tiếp cận mới này chính là quan điểm “mọi cấu trúc hình thức của ngôn ngữ không đƣợc nghiên cứu nhƣ một khả năng tri nhận tự trị mà là sự phản ánh cách tổ chức mang tính ý niệm tổng quát, các nguyên tắc phạm trù hóa, các cơ chế xử lý thông tin, ảnh hƣởng của kinh nghiệm và môi trƣờng.

Vì ngôn ngữ đƣợc xem là một phần khả năng tri nhận của con ngƣời nên các nghiên cứu trong NNH tri nhận tập trung vào các đặc điểm cấu trúc của phạm trù hóa ngôn ngữ tự nhiên (tính điển hình, điển dạng, mô hình tri nhận, hình ảnh tinh thần, ẩn dụ, v.) và nguyên tắc tổ chức ngôn ngữ (tính phỏng hình, tính tự nhiên, v.), mối liên hệ ý niệm giữa cú pháp và ngữ nghĩa, cơ sở kinh nghiệm và ngữ dụng của ngôn ngữ đời sống. Mặc dù đƣợc xem là một trƣờng phái khá non trẻ và vẫn còn những quan niệm và hƣớng nghiên cứu chƣa thống nhất, nhƣng hiện nay, NNH tri nhận là một trong những khuynh hƣớng thu hút đƣợc sự quan tâm nhiều của giới ngôn ngữ học. Thành ngữ là một bộ phận quan trọng trong vốn từ vựng của mỗi một dân tộc. Cùng với sự phát triển của ngành ngôn ngữ học, thành ngữ ngày càng nhận đƣợc sự quan tâm không chỉ của các nhà nghiên cứu mà còn của nhiều giáo viên, học viên.

Tuy hiện nay vẫn còn tồn tại những quan niệm chƣa thống nhất về định nghĩa cũng nhƣ bản chất của thành ngữ trong tiếng Việt và tiếng Anh, nhƣng những nghiên cứu về thành ngữ cho đến nay đã góp phần làm phong phú và rõ nét hơn đặc điểm của lớp từ vựng này. Trong chƣơng 1 của luận án, chúng tôi trình bày tổng 10 quan tình hình nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Việt và tiếng Anh, đặc biệt nhấn mạnh đến các nghiên cứu từ góc độ NNH tri nhận, từ đó cung cấp một cái nhìn toàn cảnh hơn về hiện tƣợng ngôn ngữ này. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Lị sử n ên ứu t àn n ữ tron t ến An Cách tiếp cận nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Anh đã thay đổi đáng kể theo thời gian.

Thành ngữ đƣợc khảo sát dựa trên các quan điểm ngôn ngữ học mang tính chi phối ở từng giai đoạn cụ thể. Có thể chia các cách tiếp cận thành ngữ trong tiếng Anh thành năm phạm trù phản ánh những cách tƣ duy khác nhau trong ngôn ngữ học ở các thời điểm khác nhau. (i) Cấu trúc và sự đa dạng của cấu trúc thành ngữ (những năm 1960 đến đầu những năm 1970) Thành ngữ bắt đầu nhận đƣợc sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học vào những năm 1960. Trong thực tế, các nghiên cứu cũng đã hƣớng đến thành ngữ và các biểu đạt cú pháp, nhƣng chỉ đến giai đoạn này, thành ngữ mới bắt đầu đƣợc xem xét đầy đủ hơn, toàn diện hơn.

Mặc dù nghĩa và các kết hợp thành ngữ đã đƣợc chú ý nhƣng vấn đề trung tâm của các nghiên cứu trong giai đoạn này vẫn là dạng thức của thành ngữ. Là ngƣời tiên phong nghiên cứu dạng thức của thành ngữ, Uriel Weinreich [154] định nghĩa thành ngữ “là một biểu đạt phức hợp mà nghĩa của nó không thể đƣợc suy ra từ nghĩa của các thành tố”. Thành ngữ đƣợc xem là một bộ phận tách rời khỏi từ vựng. Tuy nhiên, tác giả chỉ nhấn mạnh đến hình thức chứ không chú ý đến nghĩa của thành ngữ.

Vào những năm 1970, thành ngữ đƣợc xem xét dƣới ánh sáng của ngữ pháp biến đổi. Bruce Fraser [82] lấy nghĩa làm xuất phát điểm. Fraser chia thành ngữ thành hai loại: thành ngữ từ vựng (lexical idioms) và thành ngữ cụm (phrasal idioms). Thành ngữ từ vựng bao gồm một vài hình vị nhƣng bị chi phối bởi một thành tố cú pháp cụ thể nào đó, ví dụ turncoat (danh từ), overturn (động từ).

Thành ngữ cụm phải đƣợc phân tích thành câu nhƣ Has the cat got your tongue? Rõ ràng là định nghĩa và cách xem xét của Fraser tồn tại một số vấn đề. Theo quan điểm này, gần nhƣ bất kỳ một từ hay biểu đạt ngôn ngữ nào cũng đƣợc xem là một thành 11 ngữ. Đƣa ra định nghĩa về nghĩa cơ bản của một từ là một nhiệm vụ hết sức khó khăn và nhiều từ có nhiều hơn một nghĩa đen, chƣa kể đến nghĩa ẩn dụ. Do vậy, cách nhìn nhận về thành ngữ của tác giả là quá rộng.

Mô hình thứ bậc đóng băng (frozenness hierachies) đối với thành ngữ của ông bị phê phán và bị chính những ngƣời bản xứ phản đối vì mang tính chủ quan. Fraser không tiến hành điều tra, khảo sát thành ngữ mà chỉ sử dụng Ngữ pháp Biến đổi làm công cụ. Thực tế này phản ánh hiện trạng nghiên cứu thành ngữ cũng nhƣ ngôn ngữ nói chung tại thời điểm đó: việc định nghĩa, hiểu và lý giải các hiện tƣợng ngôn ngữ còn quá rộng và mang tính chủ quan. Tuy nhiên, Makkai [121] đã nỗ lực tạo ra một phân loại mang tính tầng bậc đối với thành ngữ.

Định nghĩa của Makkai có khác so với quan điểm về thành ngữ đƣợc sử dụng trong luận án của chúng tôi, nhƣng về cơ bản là giống nhau, theo đó, thành ngữ là một cụm từ cố định, bao gồm hai hoặc hơn hai từ. Tác giả cũng cho rằng thành ngữ có thể dẫn đến việc “giải mã sai” và do vậy gây ra sự hiểu nhầm. Theo phân loại của Makkai, thành ngữ đƣợc chia thành hai loại: thành ngữ tạo mã (idioms of encoding) và thành ngữ giải mã (idioms of decoding). Những kết hợp từ đi liền với nhau, ví dụ nhƣ động từ có đi kèm với giới từ “at” trong drive at 70mph đƣợc xem là thành ngữ tạo mã, trong đó at không thể đƣợc thay thế bởi một từ khác.

Sở dĩ chúng đƣợc xem là thành ngữ vì tính chất kết hợp cố định của thành tố trong đó. Trong các nghiên cứu của mình, tác giả quan tâm nhiều hơn đến thành ngữ giải mã, theo đó, chúng đƣợc chia thành hai lĩnh vực căn cứ vào tầng nghĩa từ vựng (lexemic stratum) và tầng ngữ nghĩa (sememic stratum). Thành ngữ giải mã là những ngữ cố định mang nghĩa bóng và luôn tiềm ẩn hai cách hiểu theo nghĩa đen và nghĩa bóng. Bản thân Makkai [122, tr.59] cũng thừa nhận có sự chồng chéo giữa các phạm trù vì không phải lúc nào cũng dễ dàng nhận diện đƣợc biên giới phân chia các phạm trù đó.

Tƣơng tự nhƣ các nhà nghiên cứu trƣớc đó, các nghiên cứu của Makkai cũng không đi sâu vào ứng dụng thực tiễn của thành ngữ mà chủ yếu mang tính lý thuyết. Newmeyer [124] tiếp cận thành ngữ từ một quan điểm khác. Mặc dù vẫn xem xét đến dạng thức của thành ngữ, nhƣng đối với tác giả, tính hình ảnh là một đặc trƣng nổi bật của thành ngữ. Do đó, cần xem xét cả nghĩa đen và nghĩa bóng 12 của thành ngữ.

Sử dụng cấu trúc chuyển đổi của ngữ pháp biến đổi - tạo sinh có thể giúp phân biệt thành ngữ với các đơn vị ngôn ngữ khác. Thành ngữ pull someone‟s leg (nghĩa đen: kéo chân ai; nghĩa bóng: trêu chọc ai) có thể đƣợc chuyển sang dạng bị động bởi sự kết hợp nghĩa đen và nghĩa bóng. Tuy nhiên, phải khẳng định rằng, đây không thể xem là tiêu chí để xem xét cú pháp của một biểu đạt ngôn ngữ, cũng nhƣ không phản ánh đƣợc bản chất và nghĩa của thành ngữ mặc dù đối với Newmeyer, nghĩa bóng (tính hình tƣợng) là tiêu chí quan trọng nhất của thành ngữ. Vào năm 1982, Barbara Greim [96] kết hợp cú pháp và ngữ nghĩa trong việc nỗ lực tạo ra ngữ pháp của thành ngữ.

Kế thừa các phân tích của Newmeyer [124] về sự biến đổi thành ngữ, Greim đã đƣa ra cú pháp của thành ngữ, làm cơ sở cho việc phạm trù hóa các biểu đạt ngôn ngữ này. Tác giả xem xét cú pháp của thành ngữ và thành tố nghĩa đen. Bằng cách so sánh hai yếu tố này, bà cho rằng việc biến đổi của thành ngữ có thể đƣợc giải thích đơn giản bằng sự tƣơng ứng cú pháp giữa chúng. Không giống nhƣ các tác giả trƣớc, Fernando [79] lại cho rằng thành ngữ là tất cả các ngữ cố định không biến đổi hoặc biến đổi rất ít về cấu trúc và không nhất thiết phải mang nghĩa bóng.

Tuy nhiên, theo cách phân loại của tác giả, thành ngữ đƣợc chia thành thành ngữ thuần nhất (pure idioms), thành ngữ bán nghĩa đen (semi-literal idioms) và thành ngữ mang nghĩa đen (literal idioms). Thành ngữ thuần nhất (pure idioms) là những thành ngữ hoàn toàn đƣợc hiểu theo nghĩa bóng nhƣ spill the beans (để lọt tin tức ra ngoài một cách vô tình hay cố ý, tiết lộ một bí mật quá sớm). Thành ngữ bán nghĩa đen chứa một từ mang nghĩa đen ví dụ nhƣ foot a bill (tính tiền hóa đơn) trong đó từ bill (hóa đơn) mang nghĩa đen. Thành ngữ mang nghĩa đen là một cụm từ, ví dụ nhƣ Happy birthday (Chúc mừng sinh nhật).

Cách xác định thành ngữ nhƣ thế này là quá rộng, chủ quan, chồng chéo và không dựa trên đặc điểm của thành ngữ. Bên cạnh đó, Fernando [79, tr.36] còn chú ý đến cấu trúc của thành ngữ, theo đó, tính bất biến (invariance) và biến đổi hạn chế (restricted variation) đƣợc xem là các đặc trƣng nổi trội của thành ngữ. Tuy nhiên, theo cách hiểu của chúng tôi, tính ẩn dụ mới là đặc trƣng nổi trội nhất của thành 13 ngữ, bên cạnh đặc điểm cấu trúc bất biến hoặc biến đổi hạn chế nhƣ Fernando đã trình bày. Tóm lại, lịch sử nghiên cứu cấu trúc thành ngữ song hành với các quan điểm nổi trội trong nghiên cứu ngôn ngữ ở thời điểm đó.