Luận văn thạc sĩ về đặc điểm thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng, huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng, huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh, cung cấp cái nhìn sâu sắc về sinh thái.

• Tác giả: Trần Thị Vân
• Người hướng dẫn: Pgs. Lê Ngọc Công
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm cơ bản của một số kiểu thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng, huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Giới hạn nghiên cứu
• 1.3.1. Giới hạn về khu vực nghiên cứu
• 1.3.2. Giới hạn về đối tượng và thời gian nghiên cứu
• 1.3.3. Giới hạn về nội dung nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Một số khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu
• 2.1.1. Thảm thực vật
• 2.1.2. Thảm thực vật thứ sinh
• 2.1.3. Khái niệm về rừng
• 2.1.4. Tái sinh rừng
• 2.1.5. Phục hồi rừng
• 2.2. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật trên Thế giới và ở Việt Nam
• 2.2.1. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật trên Thế giới
• 2.2.2. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật ở Việt Nam
• 2.2.3. Nghiên cứu về thành phần dạng sống thực vật trên Thế giới và ở Việt Nam
• 2.2.4. Nghiên cứu về cấu trúc rừng trên Thế giới và ở Việt Nam
• 2.2.5. Nghiên cứu về tái sinh rừng trên Thế giới và ở Việt Nam
• 2.2.6. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật ở tỉnh Quảng Ninh
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Nghiên cứu xác định các kiểu thảm thực vật ở KVNC
• 3.2.2. Nghiên cứu đặc điểm cơ bản của các kiểu thảm thực vật ở KVNC
• 3.2.3. Nghiên cứu chiều hướng phát triển và đề xuất một số biện pháp sử dụng hợp lý các kiểu thảm thực vật ở KVNC
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp xác định các kiểu thảm thực vật
• 3.3.2. Phương pháp tuyến điều tra và ô tiêu chuẩn
• 3.3.3. Phương pháp phân tích mẫu thực vật
• 3.3.4. Phương pháp kế thừa
• 4. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI VÙNG NGHIÊN CỨU
• 4.1. Điều kiện tự nhiên vùng nghiên cứu
• 4.1.1. Vị trí địa lý, ranh giới
• 4.1.2. Địa chất và thổ nhưỡng
• 4.1.3. Khí hậu, thủy văn
• 4.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội vùng nghiên cứu
• 4.2.1. Dân số, dân tộc
• 4.2.2. Hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp
• 4.2.3. Giáo dục, y tế
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Các kiểu thảm thực vật trong KVNC
• 5.2. Thảm thực vật tự nhiên
• 5.3. Đặc điểm cơ bản của các kiểu TTV thứ sinh trong KVNC
• 5.4. Sự phân bố các taxon trong các kiểu TTV
• 5.5. Thành phần loài thực vật trong các kiểu TTV nghiên cứu
• 5.6. Thành phần dạng sống thực vật trong các kiểu thảm thực vật
• 5.7. Cấu trúc hình thái của từng kiểu thảm thực vật
• 5.8. Đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài cây gỗ trong từng kiểu TTV
• 5.9. Chiều hướng phát triển và đề xuất một số biện pháp sử dụng hợp lý các kiểu thảm thực vật ở KVNC
• 5.9.1. Chiều hướng phát triển của các kiểu thảm thực vật thứ sinh ở khu vực nghiên cứu
• 5.9.2. Đề xuất một số biện pháp sử dụng hợp lý các kiểu TTV nghiên cứu
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng Quảng Ninh

Nghiên cứu thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng, huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh là một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển bền vững hệ sinh thái. Kỳ Thượng nổi bật với sự đa dạng sinh học và các kiểu thảm thực vật phong phú. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về thảm thực vật Kỳ Thượng mà còn góp phần vào công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên tại khu vực này.

1.1. Đặc điểm địa lý và sinh thái của xã Kỳ Thượng

Xã Kỳ Thượng nằm trong khu vực có điều kiện tự nhiên phong phú, với địa hình đồi núi và khí hậu ôn hòa. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại thực vật. Đặc biệt, khu vực này còn là điểm sinh thái Hoành Bồ với nhiều loài thực vật quý hiếm.

1.2. Vai trò của thảm thực vật trong hệ sinh thái

Thảm thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, bảo vệ đất và nước. Nó cũng cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động thực vật, góp phần vào sự đa dạng sinh học của khu vực.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu thảm thực vật Kỳ Thượng

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng đang đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác rừng, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của thảm thực vật. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là rất cần thiết.

2.1. Tác động của khai thác rừng đến thảm thực vật

Khai thác rừng không bền vững đã dẫn đến sự suy giảm đáng kể về số lượng và chất lượng của các loài thực vật. Nhiều loài thực vật quý đang có nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến thảm thực vật

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng đến sự phát triển của thảm thực vật. Điều này làm giảm khả năng phục hồi tự nhiên của các hệ sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng

Nghiên cứu thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khoa học khác nhau. Các phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác về thành phần loài, cấu trúc và khả năng tái sinh của thảm thực vật.

3.1. Phương pháp khảo sát hiện trường

Khảo sát hiện trường là phương pháp chính để thu thập dữ liệu về thảm thực vật. Các nhà nghiên cứu tiến hành thu thập mẫu thực vật và ghi chép các thông tin liên quan đến môi trường sống.

3.2. Phân tích mẫu thực vật

Mẫu thực vật được phân tích để xác định thành phần loài và cấu trúc của thảm thực vật. Phân tích này giúp đánh giá tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Kỳ Thượng

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng sinh học cao của thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng. Các kết quả này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể áp dụng vào công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

4.1. Đánh giá đa dạng sinh học của thảm thực vật

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật quý hiếm, góp phần làm phong phú thêm nguồn gen thực vật tại khu vực. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

4.2. Đề xuất biện pháp bảo tồn thảm thực vật

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các biện pháp bảo tồn như quy hoạch sử dụng đất, trồng rừng và giáo dục cộng đồng được đề xuất nhằm bảo vệ thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thảm thực vật Kỳ Thượng

Nghiên cứu thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển bền vững. Tương lai của thảm thực vật tại đây phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn hiệu quả và sự tham gia của cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn thảm thực vật

Bảo tồn thảm thực vật không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn bảo vệ môi trường sống cho các loài động thực vật. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững của khu vực.

5.2. Triển vọng phát triển bền vững tại Kỳ Thượng

Triển vọng phát triển bền vững tại xã Kỳ Thượng phụ thuộc vào sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng giữ vai trò cốt lõi trong việc duy trì an ninh sinh thái, điều hòa nguồn nước, bảo vệ thổ nhưỡng và giảm thiểu tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu toàn cầu. Theo báo cáo từ Ngân hàng Thế giới, diện tích rừng tự nhiên trên toàn cầu đã suy giảm hơn 1,3 triệu km2 kể từ năm 1990 do áp lực phát triển kinh tế và khai thác quá mức. Tại Việt Nam, tỷ lệ che phủ rừng từng sụt giảm nghiêm trọng từ 43,8% vào năm 1945 xuống mức 28,2% vào năm 1995, trước khi phục hồi lên mức 40,8% vào năm 2015 nhờ những nỗ lực tái sinh và trồng rừng. Tuy nhiên, chất lượng rừng tự nhiên vẫn đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt tại các vùng núi cao có tính đa dạng sinh học nhạy cảm.

Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng được thành lập theo Quyết định số 2041/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh với tổng diện tích 16.878,7 ha. Trong đó, xã Kỳ Thượng sở hữu 3.279,6 ha rừng tự nhiên, tương đương 33,53% diện tích đất tự nhiên toàn xã (9.780,16 ha). Địa bàn này lưu giữ hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới núi thấp với nhiều nguồn gen thực vật quý hiếm. Dù vậy, đời sống của 146 hộ dân với 674 nhân khẩu (100% là đồng bào dân tộc Dao) còn nhiều khó khăn, sinh kế phụ thuộc lớn vào việc khai thác lâm sản và nương rẫy, khiến thảm thực vật bị chia cắt và suy thoái.

Đề tài nghiên cứu được thực hiện từ tháng 6/2018 đến tháng 1/2019 nhằm xác định toàn diện đặc điểm cấu trúc, thành phần loài, dạng sống và khả năng tái sinh của các kiểu thảm thực vật thứ sinh chính. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, cung cấp hệ thống số liệu định lượng làm cơ sở hoạch định chiến lược bảo tồn, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh và phát triển bền vững tài nguyên thực vật cho địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng hệ thống lý thuyết sinh thái học rừng nhiệt đới và quy luật diễn thế sinh thái của thảm thực vật. Các khái niệm cốt lõi về thảm thực vật, thảm thực vật thứ sinh và cấu trúc sinh thái được kế thừa có chọn lọc từ các công trình khoa học của Schmithusen (1959), Thái Văn Trừng (1978) và Trần Đình Lý (1998). Thảm thực vật được định nghĩa là lớp phủ hữu cơ phản ánh mối quan hệ tương hỗ giữa sinh vật và hoàn cảnh môi trường, trong khi thảm thực vật thứ sinh biểu thị các giai đoạn phục hồi tự nhiên sau tác động ngoại cảnh.

Nghiên cứu áp dụng khung phân loại thảm thực vật quốc tế của UNESCO (1973) với cấu trúc phân cấp gồm 4 bậc: Lớp quần hệ, Phân lớp quần hệ, Nhóm quần hệ và Phân quần hệ. Về phân loại dạng sống, luận văn vận dụng thang 5 bậc của Raunkiaer (1934), dựa trên vị trí chồi sinh dưỡng trong mùa bất lợi, đối chiếu với phổ sinh học chuẩn SB = 46Ph + 9Ch + 26He + 6Cr + 13Th. Bên cạnh đó, các mô hình cấu trúc lâm phần và quy luật tái sinh tự nhiên của Sukhatrep (1964) cùng Phùng Ngọc Lan (1986) được sử dụng để luận giải động thái phục hồi của tầng cây gỗ.

Phương pháp nghiên cứu

Công trình sử dụng nguồn dữ liệu thực địa thu thập từ tháng 6/2018 đến tháng 1/2019 tại xã Kỳ Thượng, kết hợp dữ liệu khí tượng thủy văn và hồ sơ quản lý rừng của Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ninh. Hệ thống mẫu được bố trí khoa học thông qua 7 tuyến điều tra thực địa có tổng chiều dài từ 1.350m đến 3.000m, bề rộng tuyến 4m, cắt vuông góc với đường đồng mức từ độ cao 150m lên đến 1.096m của đỉnh Thiên Sơn.

Phương pháp chọn mẫu điển hình kết hợp ngẫu nhiên được triển khai trên 15 ô tiêu chuẩn: ô 1m2 (1m x 1m) dành cho thảm cỏ thấp; ô 16m2 (4m x 4m) cho thảm cây bụi; và ô 400m2 (20m x 20m) cho rừng thứ sinh. Trong mỗi ô tiêu chuẩn rừng thứ sinh, 5 ô dạng bản diện tích 25m2 (5m x 5m) được lập tại trung tâm và 4 góc để điều tra tầng cây tái sinh. Cây gỗ được đo đếm chiều cao vút ngọn (Hvn) bằng thước Blumeleiss và đường kính ngang ngực (D1.3) bằng thước kẹp chuyên dụng. Quy luật phân bố không gian cây tái sinh được kiểm định bằng phương pháp ô 6 cây của Thomasius và tiêu chuẩn U của Clark và Evans trong phân bố Poisson. Độ nhiều thảm tươi được xác định theo thang Drude, công thức tổ thành loài xác định qua hệ số Ni% (loài đạt Ni từ 5% trở lên tham gia tổ thành). Việc lựa chọn phương pháp này bảo đảm tính đại diện cao cho địa hình đồi núi dốc từ 12 đến 35 độ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã phân loại và xác lập hiện trạng 3 kiểu thảm thực vật tự nhiên chính. Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới thứ sinh phân bố ở đai cao từ 700m đến 1.090m với diện tích 1.137 ha, giữ được cấu trúc gần với rừng nguyên sinh. Rừng thưa thường xanh mưa ẩm phục hồi sau khai thác chọn phân bố ở đai thấp dưới 700m chiếm diện tích 1.278,5 ha, trong khi phân quần hệ rừng tre nứa thuần loài chiếm 114,2 ha.

Thứ hai, cấu trúc hình thái của rừng thứ sinh phân hóa rõ rệt thành 4 tầng thẳng đứng: Tầng cây ưu thế sinh thái đạt chiều cao bình quân 14 - 16m, đường kính 30 - 40cm, độ che phủ 55% với sự ưu thế của các loài thuộc họ Dẻ (Fagaceae), họ Re (Lauraceae); tầng dưới tán cao 8 - 10m, độ che phủ 50%; tầng cây bụi cao dưới 6m, độ che phủ 40%; tầng thảm tươi cao dưới 2m với độ che phủ 20%. Trữ lượng gỗ của kiểu rừng kín đạt mức 110 - 125 m3/ha, vượt trội hơn so với mức 80 - 100 m3/ha của kiểu rừng thưa.

Thứ ba, phổ dạng sống thực vật tại khu vực nghiên cứu thể hiện sự chiếm ưu thế vượt trội của nhóm cây chồi trên mặt đất (Phanerophytes - Ph), chiếm tỷ lệ trên 60% tổng số loài, phản ánh rõ nét tính chất nhiệt đới gió mùa ẩm.

Thứ tư, mật độ cây gỗ tái sinh có sự phân hóa mạnh theo cấp chiều cao. Cây con tập trung mật độ cao nhất ở cấp chiều cao I (dưới 50cm), đạt trên 2.500 cây/ha, sau đó giảm dần qua các cấp và đạt mức thấp nhất ở cấp V (trên 250cm). Cây tái sinh phẩm chất tốt chiếm trên 65%, cây có nguồn gốc từ hạt chiếm hơn 75%. Giá trị kiểm định tiêu chuẩn U của Clark và Evans đều nhỏ hơn -1,96, khẳng định quần thể cây tái sinh phân bố theo dạng cụm điển hình quanh cây mẹ gieo giống.

Thảo luận kết quả

Sự phục hồi tích cực của các kiểu thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng bắt nguồn từ điều kiện tự nhiên thuận lợi với lượng mưa trung bình 2.400 mm/năm, độ ẩm không khí 80% và tầng đất feralit giàu dinh dưỡng. Việc thành lập Khu Bảo tồn thiên nhiên năm 2013 đã giảm thiểu đáng kể tình trạng chặt phá rừng tự nhiên.

Tuy nhiên, tốc độ khép tán ở các đai thấp vẫn bị cản trở bởi tập quán thả rông 154 con trâu bò và hoạt động thu hái dược liệu. So sánh với các nghiên cứu tại Vườn Quốc gia Yên Tử của Phan Thanh Lâm (2016) và nghiên cứu tại Hoành Bồ của Nguyễn Thế Hưng (2003), tổ thành thảm thực vật Kỳ Thượng có mức độ đa dạng tương đồng và đang diễn thế tiến hóa tích cực hướng tới trạng thái rừng ổn định.

Về phương thức trực quan hóa dữ liệu, các tham số cấu trúc đường kính N/D1.3 và chiều cao N/Hvn có thể được biểu diễn trực quan qua đường cong phân bố giảm của hàm Meyer, trong khi mật độ và khoảng cách tái sinh được mô phỏng sinh động qua biểu đồ phân bố không gian 3 chiều và bảng ma trận tổ thành loài.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở kết quả phân tích thực địa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, tổ chức khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp làm giàu rừng. Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng phối hợp với Hạt Kiểm lâm tiến hành khoanh định ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt 1.137 ha rừng thứ sinh đai cao và 1.278,5 ha rừng phục hồi đai thấp. Triển khai trồng dặm bổ sung các loài cây bản địa có giá trị kinh tế và sinh thái cao như Vù hương, Dẻ đỏ, Trám trắng với mật độ 300 - 500 cây/ha, phấn đấu nâng độ che phủ tầng cây gỗ từ 55% lên 75% trong giai đoạn 2020 - 2025.

Thứ hai, quy hoạch vùng chăn thả gia súc tập trung và chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp. Ủy ban nhân dân xã Kỳ Thượng cần quy hoạch dứt điểm 50 - 80 ha bãi chăn thả có kiểm soát ngoài phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, chấm dứt hoàn toàn tập quán thả rông 154 con trâu bò trong rừng tự nhiên trước năm 2023. Đồng thời hỗ trợ 146 hộ dân tộc Dao phát triển mô hình trồng 30 - 50 ha cây dược liệu dưới tán rừng như Sa nhân, Ba kích, Chè dây nhằm tạo sinh kế bền vững thay thế khai thác gỗ.

Thứ ba, thiết lập mạng lưới tuần tra giám sát và phòng cháy chữa cháy rừng hiện đại. Lực lượng kiểm lâm địa bàn xây dựng 5 chốt kiểm soát lưu động tại các trục đường liên thôn, kiểm soát 100% hoạt động ra vào rừng, hướng tới mục tiêu giảm 95% các vụ xâm hại lâm sản trái phép trong giai đoạn 2020 - 2024.

Thứ tư, thực thi hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn với truyền thông cộng đồng. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ninh chủ trì điều tiết nguồn thu từ các công trình cấp nước sạch (tiêu biểu như Hồ Cao Vân với dung tích 5.000.000 m3) để chi trả tiền khoán bảo vệ rừng cho người dân, bảo đảm 100% hộ dân ký cam kết bảo vệ thảm thực vật rừng hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng sâu rộng, là nguồn tài liệu hữu ích cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và lực lượng Kiểm lâm. Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chính xác về hiện trạng 1.137 ha rừng thứ sinh và cấu trúc tái sinh, giúp thiết lập bản đồ quản lý, xây dựng phương án phòng cháy rừng và kế hoạch khoanh nuôi bảo vệ rừng đầu nguồn chuẩn xác.

Thứ hai, các nhà khoa học, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Sinh thái học, Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu cấu trúc thảm thực vật theo UNESCO (1973), ứng dụng thang phân loại dạng sống Raunkiaer và kỹ thuật thống kê toán học (tiêu chuẩn U của Clark và Evans, phân bố Poisson) trong phân tích lâm phần.

Thứ ba, cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng quy hoạch sử dụng 9.169,69 ha đất lâm nghiệp, kết hợp hài hòa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học với chính sách phát triển sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và đơn vị điều phối dự án môi trường. Nghiên cứu cung cấp dữ liệu nền tảng phục vụ việc thiết kế các dự án trồng rừng bản địa, bảo tồn nguồn gen nguy cấp và phát triển các mô hình hấp thụ carbon bền vững tại vùng Đông Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng có những kiểu thảm chính nào theo phân loại quốc tế? Theo khung phân loại UNESCO (1973), khu vực có 3 kiểu thảm chính: Rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới thứ sinh (1.137 ha), Rừng thưa thường xanh mưa ẩm nhiệt đới (1.278,5 ha), và Phân quần hệ rừng tre nứa thuần loài (114,2 ha) xen kẽ các thảm cây bụi và thảm cỏ thứ sinh hình thành sau canh tác nương rẫy.

Quy luật phân bố không gian của cây gỗ tái sinh tại khu vực nghiên cứu có đặc điểm gì? Qua việc ứng dụng phương pháp ô 6 cây Thomasius và kiểm định tiêu chuẩn U của Clark và Evans, các giá trị thu được đều nhỏ hơn -1,96. Điều này khẳng định cây gỗ tái sinh phân bố theo dạng cụm điển hình quanh các cây mẹ gieo giống, phản ánh quy luật tái sinh tự nhiên chưa chịu xáo trộn lớn.

Cấu trúc tầng tán của rừng thứ sinh xã Kỳ Thượng được phân chia như thế nào? Rừng thứ sinh tại đây phân hóa thành 4 tầng rõ rệt: Tầng ưu thế sinh thái cao 14 - 16m (độ che phủ 55%), Tầng dưới tán cao 8 - 10m (độ che phủ 50%), Tầng cây bụi cao dưới 6m (độ che phủ 40%) và Tầng thảm tươi dưới 2m (độ che phủ 20%), không có tầng vượt tán do rừng từng bị khai thác chọn.

Các yếu tố khí hậu tự nhiên ảnh hưởng như thế nào đến khả năng phục hồi thảm thực vật? Với lượng mưa bình quân 2.400 mm/năm, độ ẩm trung bình 80% và tổng tích ôn năm đạt 8.400 độ C, điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm tạo động lực mạnh mẽ cho hạt giống nảy mầm và thúc đẩy tỷ lệ cây tái sinh chất lượng tốt đạt trên 65%.

Đâu là rào cản lớn nhất đối với công tác bảo tồn thảm thực vật tại địa phương? Thách thức lớn nhất là tập quán thả rông 154 con trâu bò tự do trong rừng và sinh kế của 146 hộ dân tộc Dao phụ thuộc lớn vào việc thu hái lâm sản phụ. Điều này đòi hỏi phải có giải pháp đồng bộ giữa quy hoạch chăn thả và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế dưới tán rừng.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu với 5 kết luận cốt lõi:

• Xác định và phân loại chi tiết 3 kiểu thảm thực vật tự nhiên chính trên tổng diện tích 9.780,16 ha của xã Kỳ Thượng, nổi bật là 1.137 ha rừng kín thường xanh đai cao.
• Làm rõ cấu trúc hình thái 4 tầng tán thẳng đứng của rừng thứ sinh với độ che phủ tầng ưu thế 55% và trữ lượng gỗ đạt 110 - 125 m3/ha.
• Xác lập phổ sinh học với ưu thế vượt trội của nhóm cây chồi trên mặt đất (Phanerophytes - Ph), phản ánh tính chất nhiệt đới gió mùa ẩm đặc trưng.
• Đánh giá định lượng mật độ cây tái sinh đạt trên 2.500 cây/ha ở cấp chiều cao I và phân bố theo dạng cụm (tiêu chuẩn U nhỏ hơn -1,96).
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp lâm sinh và sinh kế đồng bộ cho lộ trình 2020 - 2025 nhằm bảo vệ bền vững Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng.

Đóng góp nổi bật của đề tài là cung cấp hệ thống dữ liệu thực địa định lượng đầu tiên về thảm thực vật xã Kỳ Thượng, lấp đầy khoảng trống dữ liệu sinh thái học tại vùng đệm khu bảo tồn. Kế hoạch tiếp theo giai đoạn 2020 - 2025 cần tập trung xây dựng mô hình phục hồi rừng mẫu và ứng dụng hệ thống GIS giám sát biến động thảm phủ. Hãy tiếp cận và ứng dụng các kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tài nguyên rừng Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu 1. Thảm thực vật Tìm hiểu khái niệm thảm thực vật (vegetation) có ý nghĩa quan trọng khi nghiên cứu về thảm thực vật. Thuật ngữ này được sử dụng rộng rãi, nhưng tùy thuộc vào quan điểm của từng nghiên cứu các tác giả đã đưa ra các khái niệm khác nhau.

Theo Schmithusen (1959) [55], thảm thực vật là lớp thực bì của Trái đất và các thành phần cấu thành của nó. Thái Văn Trừng (1978) [66] cho rằng thảm thực vật gồm các quần hệ thực vật bao phủ trên mặt đất như một tấm thảm xanh. Trần Đình Lý (1998) [44] đưa ra khái niệm thảm thực vật là toàn bộ lớp phủ thực vật ở một vùng hay toàn bộ lớp phủ thực vật trên toàn bộ bề mặt Trái đất. Do đó, thảm thực vật là một khái niệm chung chưa xác định một đối tượng cụ thể nào.

Nó chỉ có ý nghĩa và giá trị cụ thể khi có định ngữ đính kèm như: thảm thực vật rừng nhiệt đới, thảm thực vật núi đá vôi ở tỉnh Quảng Ninh. Thảm thực vật thứ sinh Thảm thực vật nguyên sinh bị tác động bởi nhiều nguyên nhân như thay đổi của khí hậu, tàn phá do con người… sẽ hình thành thảm thực vật thứ sinh. Thảm thực vật thứ sinh bao gồm: Thảm cỏ, Thảm cây bụi, Rừng thứ sinh ở các giai đoạn khác nhau. Nếu so sánh, chúng ta sẽ thấy thảm thực vật thứ sinh khác với thảm thực vật nguyên sinh về thành phần thực vật, dạng sống, tầng phiến, cấu trúc tầng tán, mật độ, năng lực phát triển, sinh khối và các yếu tố khác.

Khái niệm về rừng Khái niệm về rừng được nhiều tác giả định nghĩa khác nhau. Theo Sukhatrep (1964): "Rừng là một quần lạc sinh địa. Quần lạc sinh địa là tổ hợp các yếu tố thiên nhiên đồng nhất trên vùng đất xác định (khí hậu, đá mẹ, đất, các điều kiện thuỷ văn, thực vật, động vật, vi sinh vật). Các yếu tố tự nhiên có vai trò thiết lập ra các mối quan hệ, cùng với các nhóm sinh vật chúng hình Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thành nên kiểu trao đổi chất và năng lượng đặc trưng giữa chúng với nhau và với các yếu tố tự nhiên, nó là một thể thống nhất, đang biến động và phát triển" (dẫn theo Hoàng Chung, 2005 [11]).

Theo Trần Đình Lý (2006) [45], rừng là một hệ sinh thái mà cây gỗ (hay tre, nứa) chiếm số lượng lớn. Cây gỗ phải có độ tàn che (K) đạt từ 0,3; đối với tre nứa phải có độ tàn che trên 0,5. Nếu K< 0,3 thì chưa phải là rừng, K = 0,3 - 0,6 là rừng thưa, K > 0,6 là rừng kín. Chiều cao cây gỗ phải đạt từ 5m trở lên.

Tái sinh rừng Tái sinh rừng (forestry regeneration) là thuật ngữ được sử dụng để mô tả sự tái sinh của cây con dưới tán rừng. Ba mức tái sinh dựa trên nguồn gốc như sau: - Tái sinh tự nhiên: nguồn giống hoàn toàn tự nhiên. - Tái sinh nhân tạo: sự tái tạo trực tiếp của các loài cây do con người chăm sóc để tạo ra các khu rừng mới trên đất rừng. Bằng cách này, người dân chủ động chọn cây trồng, kiểm soát được loại cây trồng, mật độ cây phù hợp với mục đích con người.

- Tái sinh bán nhân tạo: nguồn cây giống được hình thành vườn ươm, sau đó đem trồng bổ sung dưới tán thảm cây bụi hay rừng bị khai thác kiệt. Theo Phùng Ngọc Lan (1986) [40], tái sinh rừng được hiểu là sự tái sinh của toàn bộ hệ sinh thái rừng. Cụ thể, tái sinh rừng là khôi phục lại thành phần cơ bản của rừng, chủ yếu là lớp cây gỗ. Do đó, tái sinh rừng nhấn mạnh khả năng và quá trình hình thành cây con dưới tán rừng.

Trồng rừng là trồng cây con đã được tạo ra trong vườn ươm. Tái sinh rừng là cây con có nguồn gốc từ hạt và chồi, trong trường hợp sinh sản nhân tạo, cây con cũng phải được trồng từ hạt. Như vậy, tái sinh rừng là một quá trình sinh học, là đặc trưng của hệ sinh thái rừng. Phục hồi rừng Tái sinh rừng trên các khu vực rừng bị phá được gọi là phục hồi rừng.

Như vậy, phục hồi rừng là một quá trình tái tạo hệ sinh thái rừng với thành phần chính là cây gỗ. Phục hồi rừng là một quá trình sinh học phức tạp có nhiều giai đoạn và cuối cùng là một thảm thực vật cây gỗ bắt đầu khép tán (Trần Đình Lý và các cộng sự, 1995 [42]). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật trên Thế giới và ở Việt Nam 1.

Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật trên Thế giới 1. Nghiên cứu về thảm thực vật Đã có nhiều nghiên cứu về thảm thực vật trên thế giới. Dựa vào nhiệt độ Champion H.(1936) đã phân chia rừng Ấn Độ - Miến Điện thành 4 kiểu thảm thực vật: nhiệt đới, á nhiệt đới, ôn đới, núi cao. Ông kết luận rằng rừng nhiệt đới có 5 loạt quần hệ: loạt quần hệ rừng xanh từng mùa; loạt quần hệ khô thường xanh; loạt quần hệ miền núi; loạt quần hệ ngập từng mùa và loạt quần hệ ngập quanh năm.

Dựa trên hình thái cấu trúc ngoại mạo, Fosberg (1958) đã đề xuất hệ thống phân loại chung cho thảm thực vật rừng nhiệt đới gồm: lớp quần hệ, quần hệ và quần hệ phụ (Theo Nguyễn Nghĩa Thìn, 2004 [61]). Thảm thực vật Đông Dương được chia thành ba vùng: Bắc Đông Dương, Nam Đông Dương và vùng trung gian (Maurand, 1943 [77]). Ông đã thống kê 8 kiểu quần lạc trong khu vực đó. Tuy nhiên, nhược điểm chính của các hệ thống phân loại thảm thực vật này là chúng quá sơ lược hoặc chưa làm nổi bật mối quan hệ giữa các nhân tố sinh thái.

Theo Schmithusen (1959) [55], thảm thực vật trên Trái đất có 9 lớp quần hệ: lớp quần hệ rừng, quần hệ cây bụi, quần hệ savan và đồng cỏ, quần hệ đồng cỏ, quần hệ cây bụi nhỏ và cây nửa bụi, quần hệ thực vật sống một năm, quần hệ hoang mạc, quần hệ thực vật hồ nước nội địa, quần hệ thực vật biển. Dựa trên nguyên tắc ngoại mạo và cấu trúc, UNESCO (1973) [83] chia thảm thực vật Thế giới thành 5 lớp quần hệ: lớp quần hệ rừng kín, lớp quần hệ rừng thưa, lớp quần hệ cây bụi, lớp quần hệ cây bụi lùn, lớp quần hệ cỏ. Nghiên cứu về hệ thực vật Bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương” do Lecomte H. chủ biên năm (1907 - 1952) [78] được công bố những năm đầu thế kỷ XX.

Công trình nổi tiếng này đã đánh giá tính đa dạng thực vật Việt Nam. Tác giả người Pháp đã thu mẫu và định tên khoảng 240 họ, lập khoá mô tả khoảng 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bộ Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960 - 1997) [82] cùng với nhiều tác giả khác. Đến nay đã công bố 29 tập nhỏ gồm 74 họ cây có mạch, nghĩa là chưa đầy 20% tổng số họ đã có.

Năm 1965, Phêđôrốp đã dự đoán trên thế giới có khoảng 300.000 loài thực vật Hạt kín; 5.000 loài thực vật Hạt trần; 6.000 loài Quyết thực vật; 14. Long chun và cộng sự (1993) nghiên cứu về đa dạng thực vật sau nương rẫy tại Xishuang Banna tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) đã kết luận: khi nương rẫy bị bỏ hoang 3 năm thì có 17 họ, 21 loài thực vật; bỏ hóa 19 năm thì có 60 họ, 134 chi và 167 loài (dẫn theo Thái Văn Thụy, Nguyễn Phúc Nguyên (2005) [63]). Nhiều bài báo khoa học, các hội thảo đã được tổ chức để thảo luận về quan điểm, phương pháp luận đồng thời phân tích kết quả đã đạt được trong nghiên cứu về đa dạng sinh học và bảo tồn trên toàn thế giới. Kết quả của các nghiên cứu được công bố đã thiết lập cơ bản một hệ thống thông tin đa dạng sinh học trên khắp thế giới.

Kết quả này đã góp phần nâng cao nhận thức về đa dạng sinh học và bảo tồn, đề ra giải pháp khôi phục một số hệ sinh thái, hệ thực vật trong lãnh thổ quốc gia. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật ở Việt Nam 1. Nghiên cứu thảm thực vật Theo Nguyễn Nghĩa Thìn (2004) [61], nghiên cứu về thảm thực vật ở Việt Nam trước năm 1960 chủ yếu do các tác giả người nước ngoài như Chevalier (1918), Maurand (1943), Dương Hàm Hy (1956), Rollet, Lý Văn Hội và Neay Sam Oil (1958). Năm 1960, Loschau đưa ra một khung phân loại rừng theo trạng thái ở Quảng Ninh, gồm 4 trạng thái như sau: Loại 1: gồm những đất đai hoang trọc, trảng cỏ và trảng cây bụi.

Loại 2: gồm những rừng non mới mọc. Loại 3: Gồm tất cả các rừng đã bị khai thác trở nên nghèo kiệt, tuy còn có thể khai thác lấy gỗ trụ mỏ. Loại 4: Gồm những rừng nguyên sinh chưa bị khai phá. Đây là hệ thống phân loại rừng đã được áp dụng khá rộng rãi ở nước ta trong điều tra tái Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sinh rừng cũng như điều tra tài nguyên rừng theo trạng thái.

(1974) dựa trên các nhân tố sinh thái đã mô tả các đơn vị thảm thực vật Việt Nam theo các sinh khí hậu khác nhau bao gồm: sinh khí hậu nửa khô nóng, sinh khí hậu ẩm gần núi, sinh khí hậu luôn ẩm vùng núi. Trần Ngũ Phương (1970) [50] xây dựng bảng phân loại rừng miền Bắc nước ta đã chú ý đến việc nghiên cứu quy luật diễn thế thứ sinh, diễn biến độ phì, các tính chất lý, hóa và dinh dưỡng của đất qua các giai đoạn phát triển của rừng. Bảng phân loại gồm có các đai rừng là: đai rừng nhiệt đới mưa mùa, đai rừng á nhiệt đới mưa mùa, đai rừng á nhiệt đới mưa mùa núi cao; trong mỗi đai lại được phân ra thành các kiểu rừng khác nhau. Thái Văn Trừng (1978) [66], dựa trên quan điểm sinh thái phát sinh đã xây dựng bảng phân loại rừng Việt Nam.